156
MAKTAB O‘QUVCHILARINING TARBIYALANGANLIK DARAJASINI
ANIQLASHDA DIAGNOSTIK METODLARNING SAMARADORLIGI
Baxadirova Fatima Maxmud qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697794
Annotatsiya:
Ushbu tezisda maktab o‘quvchilarining tarbiyaviy holatini baholashda
zamonaviy diagnostik metodlardan foydalanishning ahamiyati, ularning samaradorlik darajasi
va amaliyotdagi qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Tarbiyaviy jarayonni monitoring qilish orqali
individual yondashuvni takomillashtirish imkoniyati ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
tarbiya, diagnostika, metod, monitoring, baholash, o‘quvchi shaxsiyati.
Аннотация:
В данном тезисе анализируется значение использования современных
диагностических методов в оценке воспитательного состояния школьников, уровень их
эффективности и применение на практике. Посредством мониторинга воспитательного
процесса показана возможность совершенствования индивидуального подхода.
Ключевые слова:
воспитание, диагностика, метод, мониторинг, оценка, личность
учащегося.
Abstract:
In this thesis, the importance of using modern diagnostic methods in assessing
the educational status of schoolchildren, the level of their effectiveness, and their practical
application are analyzed. The possibility of improving the individual approach through
monitoring the educational process is shown.
Keywords:
upbringing, diagnostics, method, monitoring, assessment, student personality.
Globallashuv, raqamli transformatsiya va madaniy muhitlarning keskin o‘zgarishi davrida
yoshlarga berilayotgan tarbiyaning sifati, yo‘nalishi va samarasini chuqur tahlil qilish — har
qanday ta’lim tizimining dolzarb masalasiga aylangan. Axborot oqimlarining keskin oshishi,
virtual makonning ta’siri kuchaygani sari o‘quvchilarning shaxsiy fazilatlari, ijtimoiy mas’uliyati
va axloqiy qarorlar qabul qilish qobiliyatiga bo‘lgan talab yanada ortmoqda. Shuning uchun ham
yosh avlodni barkamol, vatanparvar, intellektual va ma’naviy yetuk shaxs sifatida tarbiyalash
borasida tizimli yondashuvlar, xususan,
diagnostik metodlar orqali tarbiyaviy jarayonni
tahlil qilish
zaruratga aylanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘z nutqlarida ta’lim va tarbiya
masalasini millatning kelajagini belgilovchi asosiy omil sifatida ko‘rsatib, quyidagicha ta’kidlaydi:
“Yoshlarimizni zamon talablari asosida tarbiyalash – bu eng avvalo ularni mustaqil fikrlovchi,
ongli, halol va vatanparvar inson sifatida shakllantirish demakdir” (
Sh.Mirziyoyev, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisiga Murojaatnomasi, 2022 yil
). Shuningdek, “2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da ham tarbiya va ta’lim bir-biridan
ajralmas jarayon sifatida belgilab qo‘yilgan. Unda o‘quvchilarning har tomonlama kamolotini
ta’minlash, shaxsiy salohiyatini to‘liq ochish va ijtimoiy faolligini oshirish uchun zamonaviy
pedagogik yondashuvlarni amaliyotga joriy etish zarurligi ta’kidlangan. Bunday
yondashuvlardan biri — diagnostik metodlar orqali o‘quvchilarning
tarbiyaviy rivojlanish
darajasini ilmiy asosda baholash
bo‘lib, bu usullar nafaqat mavjud holatni aniqlash, balki
tarbiyaviy ishlarni to‘g‘ri yo‘naltirish imkonini ham beradi.
157
Mazkur ilmiy ishda aynan maktab o‘quvchilarining tarbiyaviy rivojlanish jarayonini
diagnostik metodlar yordamida aniqlash, bu usullarning samaradorligi va amaliy ahamiyati tahlil
qilinadi. Tarbiyaviy monitoringning samarali tashkil etilishi — o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga
tayyorlashda, ma’naviy-axloqiy kamolotga erishishda va ta’lim-tarbiya sifatini oshirishda muhim
omil hisoblanadi.
Zamonaviy ta'lim tizimining asosiy vazifasi – nafaqat bilim berish, balki tarbiyalangan,
mustaqil fikrlovchi, jamiyatga foydali shaxsni shakllantirishdan iboratdir. Shu boisdan,
maktablarda olib borilayotgan tarbiyaviy ishlarning natijadorligini aniqlash, baholash va
takomillashtirish masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda diagnostik
metodlardan foydalanish o‘quvchilarning shaxsiy, axloqiy, ijtimoiy rivojlanish darajasini
chuqurroq aniqlashga yordam beradi. Diagnostika – bu tarbiyaviy jarayonni nazorat qilish, tahlil
qilish va to‘g‘ri yo‘naltirishning muhim bosqichidir.
Diagnostik metodlar – bu o‘quvchilarning tarbiyaviy rivojlanish darajasini o‘lchashga
xizmat qiluvchi ilmiy asoslangan usullar yig‘indisidir. Ular orqali o‘quvchilarning axloqiy
pozitsiyasi, ijtimoiy faolligi, muloqot madaniyati, mas’uliyatlilik darajasi va boshqa tarbiyaviy
ko‘rsatkichlari aniqlanadi. Bu metodlar sinf rahbari, maktab psixologi, ijtimoiy pedagog va ota-
onalar bilan hamkorlikda olib boriladi.
Amaliyotda qo‘llanilayotgan asosiy diagnostik metodlarga quyidagilar kiradi:
So‘rovnomalar
– o‘quvchilarning fikrlari, qarashlari, munosabatlarini aniqlash uchun
samarali vosita.
Psixologik testlar
– shaxsiy fazilatlar, yetakchilik qobiliyatlari, xulq-atvor xususiyatlarini
aniqlashga xizmat qiladi.
Suhbatlar
– o‘quvchining ichki dunyosini ochishda, ishonchli muloqotni shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega.
Kuzatish
– kundalik faoliyatdagi xatti-harakatlarini baholash imkonini beradi.
Reyting tizimlari
– sinfdagi o‘quvchilarning tarbiyaviy faolligini solishtirish va tahlil
qilishga imkon yaratadi.
Tarbiyalanganlik darajasini baholashda mezonlar aniq belgilanadi. Ular quyidagicha
bo‘lishi mumkin: o‘quvchining mas’uliyat hissi, o‘zini tuta bilishi, jamoaga nisbatan hurmati,
ijtimoiy faolligi, o‘quv-tashkiliy intizomga rioya qilishi, axloqiy me’yorlarga amal qilishi va
boshqalar.
Tajriba-sinov ishlari shuni ko‘rsatdiki, diagnostik metodlardan muntazam foydalanish
tarbiyaviy ishlarning aniq va samarali yo‘lga qo‘yilishiga xizmat qiladi. Jumladan:
Tarbiyaviy muammolarni erta aniqlash imkoniyati paydo bo‘ladi;
Har bir o‘quvchiga individual yondashuv shakllanadi;
Tarbiyaviy faoliyatdagi kamchiliklarni aniqlab, o‘z vaqtida tuzatish choralari ko‘riladi;
Ota-onalar bilan hamkorlik kuchayadi.
Ushbu metodlarni samarali qo‘llash uchun sinf rahbarlariga quyidagi amaliy tavsiyalar
beriladi:
1.Har chorak yoki semestr oxirida qisqa diagnostik kuzatuv yoki testlar o‘tkazish.
2.Har bir o‘quvchining tarbiyaviy rivojlanish xaritasini yuritish.
3.Natijalarni sinf jamoasi, pedagogik kengash va ota-onalar bilan muhokama qilish.
4.Diagnostik natijalarga tayanib, yangi tarbiyaviy yo‘nalishlar ishlab chiqish.
5.Psixolog bilan muntazam hamkorlik qilish.
158
Maktab o‘quvchilarining tarbiyalanganlik darajasini aniqlashda diagnostik metodlardan
foydalanish tarbiyaviy jarayonni yanada chuqurroq anglash, unga individual yondashuvni
kuchaytirish va shaxsiy rivojlanishga xizmat qiluvchi muhitni shakllantirish imkonini beradi.
Ushbu yondashuv zamonaviy ta’limning asosiy tamoyillaridan bo‘lgan shaxsga yo‘naltirilgan
ta’limni amaliyotda to‘liq ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, maktab o‘quvchilarining tarbiyaviy rivojlanish darajasini aniqlashda
diagnostik metodlardan foydalanish – zamonaviy ta’lim tizimi uchun muhim, zarur va istiqbolli
yondashuvdir. Ushbu ilmiy ishda diagnostik metodlarning mazmuni, turlari, amaliy qo‘llanilishi
va samaradorlik jihatlari atroflicha yoritildi. Shu bilan birga, ulardan foydalanish orqali
o‘quvchilarning axloqiy, ijtimoiy va shaxsiy fazilatlarini baholash, tarbiyaviy ishlarni individual
yondashuv asosida rejalashtirish imkoniyatlari aniq ko‘rsatib berildi.
Mavzu bo‘yicha keltirilgan fikr-mulohazalar, amaliy tavsiyalar, Prezident nutqlari va
strategik hujjatlarga tayanilgan dalillar orqali nafaqat nazariy, balki amaliy asoslar ham
mustahkamlandi. Bu esa ushbu yo‘nalishda ishlayotgan pedagoglar, psixologlar hamda sinf
rahbarlari uchun foydali uslubiy material bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur ish orqali diagnostik metodlar yordamida tarbiyaviy faoliyatni rejalashtirish, tahlil
qilish va uni yanada samarali tashkil etish bo‘yicha asosli xulosalar chiqarilganini alohida
ta’kidlash joiz. Shu jihatdan, bu mavzu maktab ta’lim tizimida tarbiyaviy ishlarning sifatini
oshirishga, o‘quvchilar shaxsini to‘g‘ri shakllantirishga xizmat qiladigan dolzarb va foydali
tadqiqotlardan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M.
Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va ma’rifat yo‘lida
. – T.: “O‘zbekiston”, 2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–60-sonli Farmoni.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar
tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–4307-sonli Qarori.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 6-noyabrdagi “Maktabgacha va
umumiy o‘rta ta’limda tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 710-sonli Qarori.
5.
Yo‘ldoshev Q.Q.
Ta’lim va tarbiya nazariyasi
. – T.: TDPU, 2013.
6.
Toshkenboyeva G.T., Raximova G.R.
Pedagogik diagnostika va monitoring
. – T.: Fan, 2015.
7.
Saidov A.X.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
. – T.: “Fan va texnologiya”, 2016.
8.
Xodjayev N.H.
O‘quvchilarni tarbiyalashda ijtimoiy-psixologik yondashuv
. – T.: TDPU, 2017.
9.
O‘rolov R.T.
Tarbiya va shaxs shakllanishi
. – T.: O‘zMU, 2018.
10. Qurbonov M., Shirinova M.
Tarbiyaviy jarayon monitoringi: nazariya va amaliyot
. – T.:
Innovatsiya, 2021.
11. Rasulov A., Jumaniyozova D.
Diagnostik baholash metodlari va ularning pedagogik
imkoniyatlari
. – T.: TDPU, 2022.
12. Toshpo‘latov A.M.
O‘quvchilar shaxsini shakllantirishda tarbiya metodlarining roli
. – Nukus:
Bilim, 2023.
