112
INGLIZ TILIDA YOZMA NUTQ KOMPETENSIYASINI SHAKLLANTIRISHDA
METODIK YONDOSHUVLAR
Jumamuratova Muxabbat Azatbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679099
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz tili o’rganuvchilarining yozma nutq kompetensiyasini
shakllantirish va rivojlantirishda qo’llaniladigan yondoshuvlar, metodlar va ularga to’liq izohlar
berilgan. Yozma nutqni rivojlantirishda kompetensiya asosidagi yondashuvlar muhim o‘rin
tutadi.
Kalit so’zlar:
yondoshuv, kompetensiya, metodik uslub, CEFR, yozma nutq, mashqlar.
Ingliz tilida yozma nutq kompetensiyasini rivojlantirish pedagogik jihatdan juda muhim
bo‘lib, bu jarayon talabalarning lingvistik bilimlari, kommunikativ ko‘nikmalari va madaniy
tushunchalarini birlashtirishni talab qiladi. Yozma nutqni rivojlantirishda kompetensiya
asosidagi yondashuvlar muhim o‘rin tutadi. Bu yondashuvda nafaqat lingvistik (grammatika,
leksika) balki strategik, sotsiolingvistik va diskursiv kompetensiyalarni rivojlantirishga e'tibor
qaratiladi. Yozma nutq kommunikatsiya vositasi sifatida ko‘riladi, bu orqali talabalar o‘z
fikrlarini aniq va samarali ifodalashni o‘rganadilar.
Lingvodidaktik prinsiplarga asoslangan darslar yozma kompetensiyani rivojlantirishda
asosiy o‘rin tutadi. Ushbu prinsiplarga kiritilgan asosiy yondashuvlardan biri – bosqichma-
bosqich rivojlanish. Bu usulda talabalar dastlab tuzilgan mashqlar bilan boshlaydi va asta-sekin
erkin, ijodiy yozish vazifalariga o‘tadilar. Bu jarayon talabalar grammatik strukturalarni
o‘rganish bilan birga, mustaqil ifodalanish imkoniyatlarini ham rivojlantiradi. Fikr va
mulohazalar olish, talabalar o‘z ishlarini tahlil qilib, tuzatishlar kiritish imkoniga ega bo‘ladilar,
bu esa ularning lingvistik va kognitiv salohiyatini yaxshilashga yordam beradi.
Shuningdek, CEFR (
Common European Framework of Reference for Languages
) doirasidagi
ta’lim standartlari, til o‘rganishning barcha bosqichlarini aniqlab beradi. Bu yondashuv
talabalarning yozma nutqidagi mahoratini belgilashda muhim yo‘l-yo‘riqni taqdim etadi va
yozma topshiriqlarni ular darajasiga moslashtirishga yordam beradi.
CEFR (
Common European Framework of Reference for Languages
) — bu til o‘rganishda
talabalar mahorat darajalarini belgilovchi xalqaro standartlar to‘plami. CEFR tizimi, til
o‘rganishning barcha bosqichlarini aniq belgilab, talabalarning tilni qanchalik muvaffaqiyatli
o‘rganganini baholash imkoniyatini beradi. CEFRning asosiy maqsadi, tilni o‘rganish jarayonini
moslashtirish va ko‘rsatkichlarga asoslangan baholashni taklif qilishdir.
O‘zbekistonda CEFR standartlariga asoslangan holda, xorijiy tillarni o‘qitishning
Milliy
malaka tizimi
ishlab chiqilgan bo‘lib, unda xorijiy til kompetensiyalari
boshlang‘ich ta’limdan
magistratura darajasigacha
uzluksiz rivojlantiriladi. Respublika bo‘ylab til o‘qitish bo‘yicha
Tillarni o‘qitish milliy kengashi
, shuningdek, CEFR asosida sertifikatlash tizimlari joriy etilgan
CEFR (
Common European Framework of Reference for Languages
) xalqaro miqyosda qabul
qilingan standart bo‘lib, u til o‘rganish jarayonida
linguistic competence (lingvistik kompetensiya),
pragmatic competence (pragmatik kompetensiya) va sociolinguistic competence (sotsiolingvistik
kompetensiya)
kabi asosiy ko‘nikmalarni baholash va rivojlantirishga qaratilgan. CEFR til
o‘rganish bosqichlarini A1 (
Beginner
) dan C2 (
Proficient)
gacha bo‘lgan darajalarga ajratadi, bu
esa o‘quvchilarning til o‘rganish jarayonini yanada aniq belgilashga yordam beradi.
113
CEFR asosida yozma nutqni rivojlantirish uchun quyidagi metodik uslublar tavsiya etiladi:
1.
Process writing approach (
jarayonli yozish yondashuvi
) – rejalashtirish, tahrirlash, qayta
yozish orqali yozma nutq kompetensiyasini rivojlantirish.
2.
Task-based language teaching (
TBLT
) – maqsadli topshiriqlar orqali yozish ko‘nikmalarini
shakllantirish.
3.
Genre-based approach (
janr asosida o‘qitish
) – turli yozma janrlarni o‘rganish orqali
muloqot kompetensiyasini oshirish.
4.
Blended learning – an’anaviy va raqamli metodlarni birlashtirish, jumladan
e-portfolios
(elektron portfellar)
orqali yozish ko‘nikmalarini baholash.
Bu usullar til o‘rganuvchilarga
cohesion (bog‘lanish), coherence (mantiqiy izchillik), fluency
(ravonlik)
va
accuracy (aniqlik)
jihatlarida o‘z yozma kompetensiyasini rivojlantirishga yordam
beradi.
Yozma nutq kompetensiyasini shakllantirish til o‘rgatish jarayonida muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, u nafaqat lingvistik bilimlarni, balki muloqot, madaniyat va ijodiy fikrlash kabi muhim
ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ushbu tahlilda quyidagi metod va yondashuvlar
o‘rganildi:
1.
Process Writing Approach – Talabalar matn yozish jarayonini bosqichma-bosqich
o‘rganadilar: rejalashtirish, dastlabki yozish, tahrirlash va qayta yozish. Bu usul matnning
coherence
(mantiqiy bog‘liqlik) va
organization
(tuzilishi) jihatlarini yaxshilaydi.
2.
Task-Based Language Teaching (TBLT) – Asosiy e’tibor real hayotga mos yozma
topshiriqlarga qaratiladi, bu esa
fluency
(ravonlik) va
pragmatic competence
(pragmatik
kompetensiya) rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
3.
Genre-Based Approach – Turli yozma janrlar (formal xatlar, maqolalar, insholar)
o‘rganiladi. Talabalar
discourse structure
(matn tuzilishi) va
register
(uslubiy farqlar) bo‘yicha
bilimlarini mustahkamlaydilar.
4.
Blended Learning – An’anaviy va raqamli metodlar uyg‘unlashgan holda qo‘llaniladi. Bu
usul interfaol materiallar orqali
feedback
(orqaga aloqani) yaxshilaydi va
autonomous learning
(mustaqil ta’lim) imkoniyatlarini kengaytiradi.
2.2.1-jadval
Metodik yondashuvlar va ularning yozma nutqqa ta’siri
Yondashuv/metod
Asosiy xususiyatlar
Yozma nutqga ta’siri
Process Writing Approach
Planning, drafting,
revising, editing
Improves coherence and
structure
Task-Based Language
Teaching (TBLT)
Real-life tasks,
communicative writing
Enhances fluency and
adaptability
Genre-Based Approach
Studying specific writing
genres
Develops awareness of
discourse conventions
Blended Learning
Combining traditional and
digital methods
Increases engagement
and feedback efficiency
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Process Writing Approach talabalarning coherence (mantiqiy
bog‘liqlik) va accuracy (aniqlik) darajasini oshirishga yordam beradi, chunki bunda matnni qayta
ko‘rib chiqish va tahrirlash imkoniyati mavjud. TBLT esa til o‘rganishda authenticity (haqiqiylik)
114
va pragmatic awareness (pragmatik tushuncha) jihatidan muhim bo‘lib, talabalarni turli
kontekstlarda yozma nutqni qo‘llashga o‘rgatadi.
Genre-Based Approach akademik va kasbiy yozish kompetensiyasini rivojlantirishga
yordam beradi, chunki talabalar aniq janrlarga xos rhetorical structure (nutqiy tuzilma) va
formal language use (rasmiy til ishlatish) bilan tanishadilar. Blended Learning esa student
engagement (talabalar ishtiroki) va autonomous learning (mustaqil ta’lim) imkoniyatlarini
oshirib, texnologiyalar yordamida individual yondashuvni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, yozma nutq kompetensiyasini rivojlantirishda kombinatsion yondashuv
samaraliroq bo‘lib, an’anaviy va innovatsion metodlarni uyg‘unlashtirish talabalar natijalarini
sezilarli darajada yaxshilaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Palmer, B. (1994). Writing and Thinking: The Role of Writing in Cognitive Development.
Educational Psychology Review, 6(3), 245-270.
2.
Krashen, S. D. (1984). Writing: Research, Theory, and Applications. Pergamon Press.
3.
Хильченко Т.В. Организационные формы самостоятельной учебной деятельности
студентов по совершенствованию иноязычной письменной речи. // Теория и практика
развития современного высшего профессионального образования: материалы междунар.
науч.- практ. конф. - Шадринск, 2006. Ч. 2. -С. 139-142.
