115
AKSIOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TALABALARNING KASBIY SHAKLLANISHI
Ashirova Jayron Altiboyevna
Xalqaro Nordık Unıversıtetı
Mustaqıl Tadqıqotchısı
+99891 779 22 20
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798466
Annotatsiya:
Mazkur tezisda oliy ta'lim tizimida talabalarning kasbiy shakllanishiga
aksiologik yondashuvning ta'siri chuqur tahlil qilinadi. Ishda kasbiy shakllanish jarayonida
qadriyatlarning o'rni, uning nazariy-metodologik asoslari va pedagogik imkoniyatlari yoritilgan.
Tadqiqotda talabalarda kasbiy qadriyatlarni shakllantirishga qaratilgan innovatsion pedagogik
texnologiyalar va metodikalar ishlab chiqilgan bo'lib, ularning amaliyotga joriy etish
mexanizmlari hamda samaradorligi eksperimental tarzda isbotlangan. Olingan natijalar
bitiruvchilarning nafaqat bilimlari va ko'nikmalarini, balki axloqiy-ma'naviy fazilatlarini ham
uyg'un rivojlantirish orqali ularni zamonaviy mehnat bozorining talablariga javob beradigan
mas'uliyatli, ahloqiy prinsiplarga sodiq va professional yetuk kadrlar etib tayyorlashga xizmat
qiladi.
Kalit so'zlar:
Aksiologik yondashuv, kasbiy shakllanish, qadriyatlar, kasbiy qadriyatlar,
pedagogik texnologiyalar, ta'lim, oliy ta'lim, shaxsiy fazilatlar, kompetensiya, axloqiy tarbiya.
Asosiy qism:
Bugungi tezkor o'zgaruvchan global dunyoda har bir jamiyatning barqaror
rivojlanishi va raqobatbardoshligi uning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo'lgan inson
kapitalining sifati, xususan, mutaxassislarning kasbiy mahorati va ma'naviy qiyofasi bilan
chambarchas bog'liq. Ta'lim tizimining asosiy vazifasi nafaqat bilim va ko'nikmalarni berish,
balki yosh avlodni jamiyatning axloqiy me'yorlari, umuminsoniy va milliy qadriyatlar ruhida
tarbiyalash, ularda shaxsiy va kasbiy fazilatlarni uyg'un rivojlantirishdan iborat. Bu jarayonda
talabalarning kasbiy shakllanishi markaziy o'rin egallaydi, chunki ular ertangi kunning
professional kadrlarini tashkil etadi.
Zamonaviy mehnat bozori mutaxassislardan faqat tor soha bilimlarini emas, balki yuqori
darajadagi mas'uliyat, ijodkorlik, muloqotchanlik, qadriyatlarga sodiqlik va axloqiy prinsipiallik
kabi shaxsiy-kasbiy fazilatlarni ham talab qilmoqda. Ana shunday sharoitda talabalarda nafaqat
ilmiy-nazariy, balki qadriyatli dunyoqarashni ham shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Aynan shu nuqtai nazardan, ta'lim jarayoniga aksiologik yondashuvni integratsiya qilish dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Aksiologik yondashuv shaxsning qadriyatlar tizimini rivojlantirishga
qaratilgan bo'lib, uning kasbiy shakllanish jarayonida shaxsiy ma'no, motivatsiya va axloqiy
yo'nalishni ta'minlaydi. Qadriyatlar shaxsning ichki kompas vazifasini o'tab, uning kasbiy
faoliyatidagi tanlovlari va qarorlariga asos bo'ladi.
Tadqiqot metodologiyasi:
Oliy ta'lim tizimida talabalarning kasbiy shakllanishiga oid ko'plab tadqiqotlar olib borilgan
bo'lsa-da, ularda ko'pincha bilishga yo'naltirilgan va kompetentlikka asoslangan modellar
ustuvorlik qiladi. Biroq, mutaxassisning shaxsiy-axloqiy va qadriyatli komponentlariga
yetarlicha e'tibor berilmaganligi, bitiruvchilarning kasbiy faoliyatida duch kelayotgan axloqiy
dilemmalar, kasbga nisbatan mas'uliyatsizlik yoki shaxsiy qadriyatlar tizimining sustligi kabi
muammolar mavjudligini ko'rsatmoqda. Aksariyat o'quv dasturlarida qadriyatlarni
shakllantirish jarayoni tizimli emas, balki ko'pincha tasodifiy yoki yashirin o'quv rejasi doirasida
116
amalga oshiriladi. Natijada, talabalarda mustahkam kasbiy qadriyatlar tizimi to'liq
shakllanmayapti, bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida nafaqat samaradorlikka, balki
kasbiy etika va ma'naviy prinsiplarga rioya qilishga ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Shuningdek, talabalarning kasbiy shakllanishida aksiologik yondashuvni amalga oshirishning
samarali pedagogik mexanizmlari va shart-sharoitlari ilmiy-metodik jihatdan yetarlicha
asoslanmagan.
Tadqiqot maqsadi: Talabalarning kasbiy shakllanishida aksiologik yondashuvning nazariy-
metodologik asoslarini ishlab chiqish va uni oliy ta'lim tizimida amalga oshirishning pedagogik
shart-sharoitlari hamda samarali mexanizmlarini ilmiy asoslashdan iborat.
Tadqiqot vazifalari:
1. "Kasbiy shakllanish" va "aksiologik yondashuv" tushunchalarining falsafiy, pedagogik va
psixologik adabiyotlardagi tahlili asosida ularning mazmun-mohiyatini ochib berish.
2. Talabalarning kasbiy shakllanishiga ta'sir etuvchi asosiy omillar va ularning o'ziga xos
xususiyatlarini aniqlash.
3. Aksiologik yondashuvning pedagogik imkoniyatlarini o'rganish va uning talabalarning
kasbiy qadriyatlarini shakllantirishdagi rolini asoslash.
4. Oliy ta'lim muassasalarida talabalarning kasbiy shakllanishida aksiologik yondashuvni
amalga oshirishning pedagogik shart-sharoitlarini ishlab chiqish.
6. Tadqiqot natijalari asosida oliy ta'lim tizimiga kiritish uchun amaliy tavsiyalar ishlab
chiqish.
Tadqiqot obyekti: Oliy ta'lim muassasalarida talabalarning kasbiy shakllanish jarayoni.
Talabalarning kasbiy shakllanishining nazariy asoslari
Bu bobda talabalarning kasbiy shakllanishi tushunchasi, uning mohiyati, bosqichlari va bu
jarayonga ta'sir etuvchi asosiy omillar har tomonlama ko'rib chiqiladi. Shuningdek, aksiologik
yondashuvning falsafiy-pedagogik ildizlari, qadriyatlar nazariyasi (aksiologiya)ning asosiy
tamoyillari va ularning ta'limdagi ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Nihoyat, aksiologik
yondashuvning talabalarning kasbiy shakllanishidagi roli, kasbiy qadriyatlar tizimi va ularning
shaxsiy rivojlanish hamda motivatsiyaga ta'siri ilmiy asoslanadi.
Kasbiy shakllanish tushunchasi va uning mohiyati
Kasbiy shakllanish – bu shaxsning butun hayoti davomida sodir bo'ladigan murakkab, ko'p
qirrali va dinamik jarayon bo'lib, unda insonning kasbiy faoliyatga layoqati, bilim, ko'nikma,
malaka va shaxsiy sifatlari, shuningdek, kasbiy ong va o'zlikni anglash darajasi rivojlanadi. Bu
jarayon nafaqat professional bilimlarni o'zlashtirishni, balki kasbiy madaniyat, axloq, qadriyatlar
va motivatsiyani shakllantirishni ham o'z ichiga oladi. Kasbiy shakllanish deganda, shaxsning
kasbiy faoliyatiga moslashishdan tortib, uning doimiy o'sishi, rivojlanishi va o'z kasbiy
salohiyatini to'liq ro'yobga chiqarishi tushuniladi.
Turli ilmiy yondashuvlarda kasbiy shakllanishga turlicha ta'rif beriladi:
• Psixologik yondashuvda kasbiy shakllanish – bu shaxsning kasbiy rivojlanish bosqichlari
(kasb tanlash, kasbga kirish, kasbiy faoliyatni bajarish, kasbiy mahoratni oshirish va b.)
davomida uning psixik jarayonlari, xususiyatlari va holatlarining o'zgarishi, shuningdek, kasbiy
motivatsiya va shaxsiy yo'nalishning shakllanishidir. Masalan, E.A. Klimov, D. Super, J. Holland
kabi olimlar shaxsning kasbiy rivojlanish modellari va uning psixologik aspektlariga e'tibor
qaratadilar. Bunda shaxsning qiziqishlari, qobiliyatlari, moyilliklari va qadriyatlari kasb tanlash
va unda muvaffaqiyatga erishishda hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi.
117
• Pedagogik yondashuvda kasbiy shakllanish – bu ta'lim-tarbiya jarayonida shaxsda
muayyan kasbiy bilim, ko'nikma va malakalarni shakllantirish, kasbiy kompetensiyani
rivojlantirish hamda uning kasbiy dunyoqarashi va axloqiy fazilatlarini tarbiyalashga qaratilgan
maqsadli va tizimli faoliyatdir. Pedagogik yondashuvda o'qituvchi va ta'lim muassasasining roli
markaziy bo'lib, o'quv dasturlari, metodikalar va pedagogik shart-sharoitlar orqali kasbiy
rivojlanish amalga oshiriladi.
• Sotsiologik yondashuvda kasbiy shakllanish shaxsning jamiyatdagi kasbiy rollarni
o'zlashtirishi, mehnat bozorining talablariga moslashishi, kasbiy guruhlar va jamoalar bilan
o'zaro munosabatda bo'lishi hamda ijtimoiy-kasbiy mobilligi jarayoni sifatida ko'riladi. Bunda
ijtimoiy muhit, mehnat bozori tendensiyalari va ijtimoiy institutlarning kasbiy rivojlanishga
ta'siri o'rganiladi.
Kasbiy shakllanish murakkab tizim bo'lib, quyidagi asosiy bosqichlarni o'z ichiga oladi (bu
bosqichlar turli olimlar tomonidan biroz farqli tasniflanishi mumkin, lekin umumiy mohiyati
bir):
1. Kasb tanlash bosqichi (Professional orientatsiya): Bu bosqichda shaxs o'z qiziqishlari,
qobiliyatlari va qadriyatlari asosida kelajak kasbini tanlaydi. Maktab yoshidan boshlanib, oliy
ta'limga kirishga qadar davom etadi. Bu davrda kasbiy dunyoqarashning dastlabki asoslari
shakllanadi.
2. Kasbga kirish bosqichi (Professional adaptatsiya): Oliy ta'lim muassasalarida o'qish
jarayoni, ya'ni talabalik davri. Bunda nazariy bilimlar o'zlashtiriladi, dastlabki kasbiy
ko'nikmalar shakllanadi, kasbiy muhitga moslashish va kasbiy madaniyatni o'zlashtirish ro'y
beradi. Kasbiy qadriyatlar tizimi faol shakllanadi.
Xulosa
Mazkur tezisda oliy ta'lim tizimida talabalarning kasbiy shakllanishida aksiologik
yondashuvning nazariy-metodologik asoslari va uni amaliyotga joriy etish mexanizmlari
atroflicha tadqiq etildi. Ish doirasida "kasbiy shakllanish" va "aksiologik yondashuv"
tushunchalarining mohiyati ochib berilib, ularning talabalar shaxsiyatini har tomonlama
rivojlantirishdagi o'rni ko'rsatildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, faqatgina bilim va ko'nikmalarni egallash etarli emas,
zamonaviy mutaxassis yuqori darajadagi kasbiy qadriyatlar tizimiga ega bo'lishi lozim. Kasbiy
mas'uliyat, halollik, burchga sadoqat, vijdonlilik, insonparvarlik va professional etika kabi
qadriyatlar bitiruvchilarning kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatga erishishining muhim omili
hisoblanadi. Aksiologik yondashuv ta'lim jarayonida bu qadriyatlarni maqsadli ravishda
shakllantirishga imkon beradi, talabalarda kasbga bo'lgan ichki motivatsiyani va ijobiy
munosabatni kuchaytiradi.
Ishda aksiologik yondashuv asosida talabalarda kasbiy qadriyatlarni shakllantirishga
qaratilgan pedagogik shart-sharoitlar va samarali mexanizmlar ishlab chiqildi. Xususan,
innovatsion ta'lim texnologiyalari (case-study, loyiha ishlari, munozaralar, treninglar), shaxsga
yo'naltirilgan ta'lim strategiyalari va o'qituvchining mentorlik roli bu jarayonda muhim ahamiyat
kasb etishi nazariy va amaliy jihatdan asoslandi.
Olib borilgan empirik tadqiqotlar va pedagogik eksperimentlar ishlab chiqilgan metodika
va tavsiyalarning samaradorligini tasdiqladi. Tajriba guruhi talabalarida kasbiy qadriyatlarning
shakllanish darajasi nazorat guruhiga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo'lganligi aniqlandi, bu
esa aksiologik yondashuvning talabalarning kasbiy shakllanishiga ijobiy ta'sirini isbotlaydi.
118
Xulosa qilib aytganda, oliy ta'lim tizimida aksiologik yondashuvni keng joriy etish, ta'lim
mazmunini qadriyatlar bilan boyitish va pedagogik jarayonni shu tamoyillar asosida tashkil etish
orqali jamiyat talablariga javob beradigan, yuksak ma'naviyatli, mas'uliyatli va kasbiy jihatdan
yetuk mutaxassislarni tayyorlash imkoniyatlari kengayadi. Ushbu tadqiqot natijalari va ishlab
chiqilgan tavsiyalar oliy ta'lim muassasalarida ta'lim-tarbiya jarayonini takomillashtirishga
xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma'naviyat, 2008.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O'zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O'zbekiston, 2021.
3.
Zimnyaya I.A. Klimeyev G.V. Professionalizm i formirovanie professionala v
obrazovatelnom protsesse universiteta. – Moskva: Issledovatelskiy tsentr problem kachestva
podgotovki spetsialistov, 2003.
4.
Lyaudis V.Ya. Struktura uchebnoy deyatelnosti. – Moskva: MGU, 1980.
5.
Maslou A. Motivatsiya i lichnost. – Sankt-Peterburg: Evraziya, 1999.
6.
Pedagogika. Enciklopediya. – Toshkent: O'zbekiston Milliy Enciklopediyasi, 2006.
