112
SABAQ PROCESINDE SANLÍ TEXNOLOGIYALARDÍŃ ROLI
A. Guzerbaev
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15790435
Sanlı texnologiya tek ǵana jeke emes bálkim oqıtıwshı hám studentler ushında kásiplik
rawajlanıw quralı bolıp tabıladı. Oqıtıwshı tálim mazmunın tańlagannan keyin, sabaqtıń
didaktikalıq támiynatın turaqlı túrde jetilistiriw ústinde isleydi, sabaqtı ámelge asırıwda sanlı
texnologiyalardan nátiyjeli paydalanıw kónlikpelerin rawajlandıradı. Imkaniyat dárejesinde
auditoriyadaǵı oqıw procesin ámeliyatqa baǵdarlanǵanlıǵı, studentlerdiń ózin-ózi
rawajlandırıwǵa, nátiyjeli sóylesiw kónlikpeleri arqalı óz imkaniyatların júzege shıǵarıwǵa járdem
beredi.
Teoriyalıq shınıǵıwlarda ámeliyatqa baǵdarlanǵanlıǵın esapqa alsaq, shınıǵıw ushın waqıt
jetkilikli boladı, teoriyalıq bilimlerdi ámelde qollanıw áhmiyetli ekenligin túsinip alıw múmkin
boladı. Sabaqtı ámeliyat, viktorinalar, oyınlar, sheberlik sabaqları, joybarlar, diskussiyalar,
simulyaciyalar, tapsırmalar hám jaǵdaylardı talqılaw, tájiriybeler túrinde ótkeriliwi dástúriy
bilimlendiriw sistemasınıń kemshiliklerinen biri esaplanatuǵın studentlerdiń teoriyalıq bilimlerdi
ámelde qollay almaw jaǵdayın azaytıwǵa járdem beredi. Jańa media, multimedia joybarları,
interaktiv xızmetler hám kartalar, maǵlıwmatlar bazaları, muzeylerde immersiv tájiriybe alıw
imkaniyatı - bulardıń barlıǵı sanlı gumanitar ilimler tarawındaǵı qánigeler tárepinen ámelge
asırıladı. Sanlı gumanitar bilim, kónlikpe hám tájiriybesin arttırıw hám jetilistiriw tiykarında sanlı
ortalıqta ilimiy izertlewlerdi alıp barıw múmkin boladı. Sanlı gumanitar tarawda ilimiy
izertlewdiń tiykarǵı mádeniy miyrastı saqlaw hám jetkerip beriwdiń sanlı texnologiyalar, media
poeziya hám sanlı ádebiyat, gúrriń dizaynı, oyın, maǵlıwmatlardı vizualizaciyalaw, jasalma
intellekt hám úlken maǵlıwmatlardı qayta islew baǵdarında alıp barılıwı múmkin. Bunday
izertlewlerdi alıp barıw ushın tájiriybe arttırıw kursları oqıw mazmunına sanlı formada gumanitar
maǵlıwmatlar menen islesiw tarawındaǵı kózqaraslar hám standartlardı, sanlı gumanitar
izertlewlerdi erkin tárizde ámelge asırıw imkaniyatın beretuǵın texnologiyalar hám qurallardı
sińdiriw, talabalardı zamanagóy gumanitar izertlewlerde qollanılatuǵın sanlı usıllar, sanlı
gumanitar bilim, kónlikpe hám tájiriybelerin arttırıwdı rawajlandırıw mexanizmi ashıq tálim
resursları (Open Educational), aqıllı tálim (smart education), "Blended learning" (aralas tálim)
baǵdarları arqalı ámelge asırıladı. Olar tómendegishe:
1. Bilimlendiriw mákemeleriniń veb-saytları
2. Oqıw procesin aralıqtan turip ámelge asırıw imkaniyatın beretuǵın veb proektlerler
3. Bilimlendiriw maglıwmatların tarqatıwshı veb-saytlar
4. Izertlew veb-saytları.
Ilimiy talqılawlar sonı kórsetedi, derek social-gumanitarlıq baǵdar oqıtıwshıları
paydalanatuǵın zamanagóy bilimlendiriw web-saytların, bilimlendiriw mákemeleriniń web-
saytları, oqıw procesin aralıqtan turıp ámelge asırıw imkaniyatın beretuǵın web-joybarlar,
bilimlendiriw maǵlıwmatların tarqatıwshı web-saytlar, izertlew web-saytları, maǵlıwmat web-
saytları, básekige shıdamlı internet-joybarlar web-saytları, oqıw-metodikalıq birlespelerdiń web-
saytları, social tarmaqlardaǵı bilimlendiriw jámáátleri, bilimlendiriw web-xızmetleri sıyaqlı
toparlarǵa ajıratıp kórsetiw múmkin. Mısalı, studentlerge “Tálim formaları, metodları hám
quralları klassifikaciyası, zamanagóy sabaq tipologiyası hám oǵan qoyılatuǵın didaktikalıq
talaplar” teması sheńberinde oqıtıw usılları hám qurallarınıń orınlanıwın anıq kórsetiw ushın
113
oqıtıwshı aktiv hám interaktiv oqıtıw usılları, zamanagóy oqıtıw quralları, sonday-aq
pedagogikalıq óz-ara baylanıslarda qollanılatuǵın oqıtıwshılar video sabaqlarınıń YouTubedaǵı
dereklerine siltemeler tayarlawı múmkin.
"Tárbiya teoriyası hám tárbiya túrleri. Shańaraq pedagogikası hám onıń milliy ózine tán
ózgeshelikleri" temasın úyreniw procesinde muǵallim shańaraqtıń bala shaxsına unamlı hám
unamsız tásiriniń ayqın mısallarınan video materiallardı kórsetiw imkaniyatına iye. Bul
oqıwshılarǵa shańaraqlıq tárbiyanıń hár qıylı usıllarınıń ózgesheliklerin túsiniwge, bala yamasa
óspirimdi tárbiyalaw procesinde ata-analar tárepinen jol qoyılǵan qátelerdi anıqlawǵa járdem
beredi. Auditoriyada studentler siltemelerdi baqlap, video materialdi úyrenedi, keyin kórgenlerin
talqılaydı, isleydi hám dodalaw waqtında mashqalalı jaǵdaylarǵa sheshim usınıs etedi, qollanılǵan
oqıtıw hám óz-ara tásir usıllarınıń nátiyjeliligin analizleydi.
Gumanitar pánlerdi oqıtıwda sanlı oqıw texnologiyalarınan paydalanıw oqıtıwshılarǵa bilim
beriwdi sanlastırıw sharayatında oqıw shınıǵıwların shólkemlestiriw ushın keń múmkinshilikler
jaratadı hám oqıw procesi sapasına, oqıwshılar tárepinen alınǵan bilim, kónlikpe hám
qábiletlerdiń sapasına, miynet bazarında keleshektegi qánigelerge bolǵan báseki hám talapqa
unamlı tásir kórsetedi. Ádebiyattanıw, tiltanıw, tariyx, mádeniyat tanıw, kórkem óner tariyxı hám
dóretiwshilik tarawlarında maǵlıwmatlardı analizlew, sanlı baspa, joybarlardı kartalastırıw,
mádeniy tendenciyalardı anıqlaw, vizualizaciya, gumanitar pánler boyınsha tarmaqlar hám
grafikler jaratıw, gumanitar pánlerdiń sanlı ásirdegi mashqalalarınıń biri sıpatında talqılanadı.
Tolıq sanlastırıw dúnyasında til bilimi, filologiya, tariyx, kórkem óner tariyxı, pedagogikada
búgingi kúnde "sanlı burılıs" júz bermekte. Texnologiyanıń rawajlanıwı sebepli jańa izertlew
obektleri: millionlap tekstler toplamı, tariyxıy maǵlıwmatlar bazaları, cifrlı arxivler, elektron
muzeyler payda bolıp atır. Bul obyektler til, mádeniyat hám jámiyet haqqında júdá kóp
maǵlıwmatlardı óz ishine aladı, biraq olardı dástúriy gumanitarlıq usıllar menen jeterli dárejede
úyrenip bolmaydı. "Sanlı burılıs" túpkilikli jańa izertlew kónlikpelerin talap etedi. Búgin
ádebiyattanıwda, filosofiya hám tariyxta, pedagogikada úlken maǵlıwmatlar menen islew,
statistikalıq analizdi biliw, programmalaw zárúrli kónlikpelerge aylanıp barmaqta. Bunıń ushın
gumanitar pán oqıtıwshıları matematika hám informatika pánlerin tereńirek iyelewleri kerek
boladı, sebebi jaqın keleshekte sanlı hújjetler, jeke xızmetlerdi basqarıw hám isenim
mexanizmlerin úyreniw, jeke sanlı arxiv modelin, sociallıq-mádeniy taraw ushın sanlı joybarlardı
jaratıwda informatika usılları gumanitar pánlerge kirip, tilshılerdi, arxivshilerdi hám mádeniyat
tanıwshılardı, tariyxshılardı, pedagoglardı programmalastırıwdı ózlestiriwge májbúrleydi hám
universitetlerde "sanlı gumanitar pánler" ushın oqıw programmaları payda boladı. Sanlastırılgan
gumanitar tálim quramalı formalar hám oqıtıw usıllarınan paydalanıwdı óz ishine aladı:
- ápiwayıdan quramalıǵa hám quramalıdan ápiwayıǵa;
- ulıwmalıqtan jekelikke hám jekelikten ulıwmalıqqa;
- kórinisten belgi sistemasına hám belgi sistemasınan kóriniske;
- individten toparǵa hám topardan individke;
- sırtqı járdem menen islewden tapsırmalardı;
- óz betinshe orınlawǵa shekem hám tapsırmalardı óz betinshe orınlawdan basqalarǵa
járdem beriwge shekem;
- islep shıǵarıw obyektleri hám proceslerin virtual simulyaciyalawdan - real process
obyektlerine hám kerisinshe;
114
- olardıń spekulyativlik hám sanlı modellerine, texnologiyaları boyınsha texnikalıq,
integrator (virtual hám real sistemalar arasındaǵı dáldalshı), tarmaq oqıtıwshı-kuratorı (onlayn
platforma kuratorı), internet-navigaciya ushın instruktor, sanlı iz analizatorı, veb-psixolog, sanlı
bilimlendiriw ortalıǵınıń stilist (arxitektorı) sıyaqlılardan ibarat ekenligin esapqa alsaq, búgingi
joqarı oqıw orınları tólim procesine yaǵnıy oqıw rejelerine "Sanlı gumanitar tálim" oqıw modulin
kirgiziw maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Bul modul mazmunı gumanitar pánlerdiń izertlew
usılları (biografiyalıq usıl, dialog, ideografiyalıq usıl, ulıwmalastırıwshı usıl) oqıw procesinde
paydalanılatuǵın sanlı texnologiyalar hám qurallar menen úylestiriwge baǵdarlanıwı lazım.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 8 октябрдаги “Ўзбекистон
Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини
тасдиқлаш тўғрисида” ПФ-5847-сон фармони.
2.
М. Мамаражабов. “Рақамли таълим шароитида бўлажак ўқитувчиларнинг касбий
педагогик тайёргарлигини такомиллаштириш” мавзусидаги : 13.00.01 – Педагогика
назарияси. Педагогик таълимотлар тарихи мутахассислиги бўйича . педагогика фанлари
доктори (DSc) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертацияси. Т.2022 й. 64-б
3.
Перевернутый
класс:
технология
обучения
XXI
века.
https://www.ispring.ru/elearninginsights/perevernutyi-klass-tekhnologiya-obucheniya-21-
veka#
