101
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BOʻLAJAK OʻQITUVCHILARNING
DIAGNOSTIK BAHOLASH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Boymirzayev Farxodjon Raxmatjon o‘g‘li
Oziq-ovqat texnologiyasi va muhandisligi xalqaro instituti oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16716282
Raqamli texnologiyalar bugungi kunda ta’lim jarayonining ajralmas qismiga aylanib
bormoqda. Ayniqsa, diagnostik baholash kabi doimiy monitoringni talab qiluvchi faoliyatda
raqamli vositalar o‘qituvchilarga real va tezkor ma’lumotlarni tahlil qilish, baholash va teskari
aloqa berish imkonini yaratadi.. Bu holat nafaqat o‘quv-uslubiy jarayonni o‘zgartirdi, balki
baholashning mazmuni, vositalari va metodikasiga ham tubdan yangicha yondashuvlarni talab
qilmoqda. Xususan, diagnostik baholash - o‘quvchining bilim holatini, ehtiyojlarini, xatolarini va
rivojlanish trayektoriyasini aniqlashga xizmat qiluvchi baholash turi - raqamli vositalar bilan
uyg‘unlashganda samaradorlik jihatidan mutlaqo yangi imkoniyatlar kasb etadi. Bugungi kunda
xalqaro miqyosda ta’limda raqamlashtirish, raqamli baholash vositalari, o‘quvchilarning
ma’lumotlarini real va onlayn monitoring qilish kabi masalalar chuqur tadqiq etilmoqda.
Masalan, Pellegrino & Quellmalz (2010) o‘z tadqiqotida raqamli diagnostik baholash vositalari
yordamida o‘quvchilarning chuqur konseptual tushunchalarini aniqlash imkoniyati borligini
asoslab bergan. Shute (2009) esa "adaptive assessment" konsepsiyasi orqali test
topshiriqlarining real vaqt rejimida moslashuvi, o‘quvchini shaxsiy baholashga olib kelishini
ko‘rsatgan. Rossiyalik olimlardan E.I. Mashbits va S.G. Vershlovskiy raqamli diagnostik baholash
vositalarining metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishdagi o‘rnini alohida ta’kidlaydi. Mahalliy
adabiyotlarda esa (masalan, Sh. Abdurahmonova, N. Abduqodirov) diagnostik baholashning
didaktik imkoniyatlari, o‘quvchilarning rivojlanishini real va tahliliy baholashdagi ahamiyati
haqida fikr yuritiladi. Biroq bu tadqiqotlarda ko‘proq an’anaviy baholash vositalariga urg‘u
berilgan, raqamli texnologiyalar asosidagi baholash, ayniqsa diagnostik baholashning raqamli
muhitdagi loyihalanishi, qo‘llanishi va o‘qituvchilarni bu faoliyatga tayyorlash masalalari yetarli
darajada chuqur yoritilmagan.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mavjud tadqiqotlarda quyidagi muammolar va bo‘shliqlar
mavjud:
-raqamli diagnostik baholash vositalarini yaratish va ulardan foydalanish bo‘yicha metodik
modellar yetarlicha ishlab chiqilmagan;
-bo‘lajak o‘qituvchilarning raqamli baholash ko‘nikmalarini tizimli shakllantirishga doir
o‘quv modullari va tajriba asosidagi dasturlar yetishmaydi;
-o‘qituvchilarning baholash madaniyatini raqamli kompetensiyalar bilan integratsiyalash
bo‘yicha tahliliy tadqiqotlar kam.
Ushbu muammolar mavjud ekanligi sababli, tadqiqot quyidagi ilmiy ehtiyoj asosida
shakllanadi: raqamli texnologiyalar asosida bo‘lajak o‘qituvchilarda diagnostik baholash
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiluvchi ilmiy-metodik tizimni ishlab chiqish va uning
samaradorligini empirik asosda aniqlash lozim.
Shu nuqtai nazardan bo‘lajak o‘qituvchilarning diagnostik baholashga tayyorgarligini
raqamli texnologiyalar vositasida shakllantirishga xizmat qiluvchi metodik modelni ishlab
chiqish dolzarb muammolardan biridir. Shuningdek:
-Raqamli diagnostik baholashga oid xorijiy, mahalliy va rusiy olimlar tadqiqotlarini tahlil
qilish;
102
-Bo‘lajak o‘qituvchilarning diagnostik baholashga tayyorgarlik holatini aniqlash;
-Diagnostik baholash vositalarini raqamli texnologiyalar asosida loyihalash modelini ishlab
chiqish;
-Ishlab chiqilgan model samaradorligini eksperimental tajriba asosida baholash muhim
ahamiyat kasb etadi.
Quyida biz tomonimizdan ishlab chiqilgan raqamli texnologiyalar asosida bo‘lajak
o‘qituvchilarda diagnostik baholash ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiluvchi ilmiy-
metodik tizim moyihati qisqacha keltriladi. Ushbu tizim zamonaviy ta’lim talablariga mos,
konstruktivistik yondashuv va raqamli kompetensiyalar integratsiyasiga asoslanadi:
Tizimning tarkibiy komponentlari:
Komponent
Tavsifi
Nazariy asoslar
Diagnostik baholash tushunchasi, turlari, maqsadi, raqamli
baholash platformalari (Google Forms, Kahoot, Mentimeter,
Plickers, Classkick va b.) haqida nazariy bilimlar.
Metodik modul
Baholash vazifalarini tahlil qilish, mezonlar ishlab chiqish, raqamli
platformalarda test, rubrika, baholovchi varaqalar yaratish bo‘yicha
amaliy mashg‘ulotlar.
Raqamli vositalar
banki
Diagnostik baholash uchun tavsiya etilgan onlayn vositalar to‘plami,
platformalar, ilova va shablonlar.
Tajriba maydoni
(simulyatsiya)
Raqamli baholash vositalarini real dars sharoitiga yaqin sharoitda
qo‘llash, tahlil qilish, muammoli holatlarni bartaraf etish.
Refleksiya va
baholash
O‘z faoliyatini tahlil qilish, teskari aloqa asosida baholash
vositalarini takomillashtirish, portfelye yaratish.
Tizimning bosqichlari:
Bosqich
Mazmuni
Vositalar
1. Motivatsiya va
ehtiyoj tahlili
O‘qituvchilar o‘z baholash
amaliyotini tahlil qiladi, diagnostik
baholash zaruriyatini anglaydi.
Anketalar, suhbatlar,
SWOT tahlil
2. Nazariy
tayyorgarlik
Diagnostik baholashga doir
tushunchalar, o‘ziga xosliklar,
zamonaviy yondashuvlar o‘rganiladi.
Ma’ruza, videodarslar,
elektron kitoblar
3. Raqamli vositalar
bilan ishlash
Baholovchi vositalar loyihalanadi:
test, rubrika, monitoring shakllari
yaratiladi.
Google Forms, Excel,
Rubrica, Quizizz
4. Amaliy sinov va
modellashtirish
Simulyatsion darslarda diagnostik
baholash vositalarini qo‘llash va
natijalarni tahlil qilish.
Keys, rolli o‘yinlar,
baholash matritsalari
5. Refleksiya va
yakuniy baho
Portfelye yaratish, o‘z-o‘zini
baholash, baholovchi faoliyatni
rejalashtirish.
Reflektiv jurnal, o‘zaro
tahlil
Natijaviy indikatorlar:
-O‘qituvchining raqamli diagnostik vosita yaratish kompetensiyasi;
-Diagnostik baholash natijalarini statistik tahlil qilish ko‘nikmasi;
103
-Baholashda metakognitiv yondashuvni qo‘llash malakasi (rubrika, formatik jurnal, tahliliy
jadval);
-Reflektiv va teskari aloqa asosida baholash madaniyatining shakllanishi;
-Baholash vositalarining shaxsga yo‘naltirilganligi va o‘sishga xizmat qilishi.
Tizimni qo‘llash shartlari:
-Ta’limda raqamli platformalar va texnologiyalar integratsiyasi;
-O‘qituvchilarning raqamli va baholovchi kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan
treninglar;
-Diagnostik baholash vositalarini doimiy yangilab boruvchi test-bank va portfolye tizimi.
Masalan, ushbu tizim asosida raqamli texnologiyalar asosida diagnostik baholash
vositalarining turli formatlari va ularning namunaviy ko‘rinishlari taqdim etamiz
1.
Google Forms asosidagi diagnostik test
Maqsad: Talabaning nazariy bilimlarini tezkor aniqlash
Namuna
savol:
“Diagnostik
baholash”
qanday
maqsadda
qo‘llaniladi?
A) Yakuniy baho qo‘yish uchun
B) O‘quvchilarning umumiy axloqini baholash uchun
C) Boshlang‘ich bilim darajasini aniqlash uchun
D) Uyga vazifa nazoratini o‘tkazish uchun
Texnologiya:
Natija: Avtomatik ball qo‘yish, statistik tahlil (grafiklar)
2.
Mentimeter / Kahoot orqali real vaqtli diagnostika
Maqsad: Dars jarayonida o‘quvchilarning tushunish darajasini tezkor o‘lchash
Namuna savol:“Rubrikalash” baholash vositasining qanday turi hisoblanadi?
A) Formativedan tashqari baholash
B) Diagnostik baholash
C) Emotiv tahlil
D) Yakuniy test
Texnologiya:
Natija: Jamoaviy natijalar, interaktiv tahlil
3.
Padlet yoki Jamboard orqali vizual diagnostika
Maqsad: Talabalarning konseptual tushunchalarini tahlil qilish
Topshiriq:“Baholashning shakllari va ularning o‘zaro farqlarini tahlil qiluvchi grafik xarita
tuzing.”
Ko‘rinishi: Kontseptual xarita / Tushunchalar diagrammasi
4.
LMS (Moodle, Google Classroom) orqali diagnostik topshiriq
Maqsad: Kurs boshlanishida bilimlarni aniqlash va differensial o‘qitish strategiyasini
tanlash
Topshiriq turi: Fayl yuklash orqali yozma tahlil topshirig‘i
Savol: “Baholash va monitoring o‘rtasidagi farqlar haqida qisqacha tahlil yozing (150–200
so‘z)”.
, Moodle
O‘qituvchi fikr bildirishi, kommentariyalar, baholash rubrikasi asosida
5.
Quizziz yoki Wordwall asosida diagnostik o‘yinli testlar
104
Maqsad: Boshlang‘ich baholashni o‘yin shaklida tashkil etish
Topshiriq: “So‘zlarni to‘g‘ri juftlang”
Misol:
Diagnostik baholash – Boshlang‘ich darajani aniqlash
Formatived baholash – O‘rganish davomida yordam berish
Summativ baholash – Yakuniy baho
Texnologiya:
Yakuniy tavsiyalar:
Vosita turi
Platforma
Baholash turi
Afzalliklari
Google Forms
Diagnostik
Avtomatik ball, tez
tahlil
Mentimeter / Kahoot
Mentimeter.com,
Kahoot.it
Formativ
Tezkor va qiziqarli
baholash
Padlet / Jamboard
Padlet.com,
Jamboard
Diagnostik
Vizual tahlil,
kontseptual fikrlash
Google Classroom /
LMS
Moodle, Classroom
Diagnostik
Shaxsiy topshiriq va
individual feedback
Quizziz / Wordwall
quizziz.com,
wordwall.net
Diagnostik
Interaktiv, o‘yin
ko‘rinishidagi test
Raqamli texnologiyalarning diagnostik baholashdagi roli nafaqat baholashni
soddalashtirish, balki uni ilmiy, adolatli, aniq va rivojlantiruvchi vositaga aylantirishda beqiyos
ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar oʻquvchilarni baholash boʻyicha asosiy imkoniyatlari
quyidagilardan iborat:
-Baholash vositalarini avtomatlashtirish: Testlar, viktorinalar, rubrikalar va portfelyelarni
Google Forms, Quizizz, Socrative, Edmodo, Kahoot, Plickers kabi platformalar orqali tuzish va
tezda natijalarni olish.
-Shaxsiy yondashuvni ta’minlash: Har bir o‘quvchi uchun individual ta’lim trayektoriyasini
kuzatish va tahlil qilish imkonini beradi (masalan, Learning Analytics vositalari orqali).
-Tahliliy vositalar: MS Excel, SPSS, JASP kabi statistik dasturlar orqali o‘quvchilarning
natijalari asosida chuqur diagnostik tahlil olib borish.
-Vizualizatsiya va interaktivlik: Diagramma, infografika va interaktiv dasturni qo‘llash
orqali o‘quvchilar faol ishtirokini ta’minlash.
-Feedback va refleksiya: Real vaqt rejimida teskari aloqa berish, o‘z-o‘zini baholash
platformalari orqali metakognitiv ko‘nikmalarni shakllantirish.
O‘qituvchilar har bir darsga mos raqamli baholash vositasini tanlashi va undan formatik
(rivojlantiruvchi) maqsadda foydalanishi lozim. Talabalarga o‘z natijalarini ko‘rish va solishtirish
imkoniyati berilishi, bu orqali refleksiya va o‘zgarish trayektoriyasi ishlab chiqilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Pellegrino, J. W., & Quellmalz, E. S. (2010). Perspectives on the integration of technology
105
and assessment. Journal of Research on Technology in Education, 43(2), 119–134.
https://doi.org/10.1080/15391523.2010.10782565
2.
Shute, V. J. (2009). Simply assessment. In P. D. Pearson (Ed.), Handbook of Reading
Research (Vol. IV, pp. 453–468). Routledge.
3.
Машбиц, Е. И., & Вершловский, С. Г. (1983). Компьютер и обучение: психологические
проблемы. Москва: Педагогика.
4.
Abdurahmonova, Sh. (2022). Raqamli pedagogika: metodik yondashuvlar va ta’limiy
vositalar. Toshkent: TDPU Nashriyoti.
5.
Abduqodirov, N. (2021). Baholash nazariyasi va zamonaviy texnologiyalar. Toshkent:
O‘zMU Matbaa markazi.
