41
JAHON MUMTOZ MUSIQA SANʻATI NAMUNALARINI YUQORI SINF
OʻQUVCHILARINING ESTETIK TARBIYASIDAGI ROLI
Ibroximova Gulnoza Sa`dullayevna
Oʻzbekiston Davlat Sanʻat va Madaniyat Institutining
Fargʻona mintaqaviy filiali o`qituvchisi
E-mail:ubaydullo1317@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888705
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jahon mumtoz musiqa san’ati namunalarining yuqori sinf
o‘quvchilarining estetik tarbiyasida tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Mumtoz musiqaning go‘zallikni
anglash, emotsional va axloqiy rivojlanishga, musiqiy didni shakllantirishga, shuningdek,
madaniyatlararo muloqot va tarixiy jarayonlarni tushunishga qo‘shgan hissasi ko‘rib chiqiladi.
Bundan tashqari, maqolada mumtoz musiqa ijodi orqali o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirish imkoniyatlari ham yoritiladi. Jahon mumtoz musiqasi o‘quvchilarning estetik didi
va ma’naviy rivojlanishida muhim omil sifatida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Jahon mumtoz musiqasi, estetik tarbiya, yuqori sinf o‘quvchilari, musiqiy did,
emotsional rivojlanish, axloqiy tarbiya, madaniyatlararo muloqot, ijodiy rivojlanish, tarixiy
jarayonlar, musiqiy ma’naviyat.
РОЛЬ МИРОВОГО КЛАССИЧЕСКОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА В
ЭСТЕТИЧЕСКОМ ВОСПИТАНИИ СТАРШЕКЛАССНИКОВ
Аннотация:
В данной статье анализируется роль образцов мировой классической
музыки в эстетическом воспитании старшеклассников. Рассмотрен вклад классической
музыки в восприятие красоты, эмоциональное и нравственное развитие, формирование
музыкального вкуса, а также понимание межкультурной коммуникации и исторических
процессов. Кроме того, в статье освещаются возможности развития творческих
способностей студентов посредством классической музыки. Подчеркивается, что мировая
классическая музыка является важным фактором эстетического вкуса и духовного
развития студентов.
Ключевые слова:
Мировая классическая музыка, эстетическое воспитание,
старшеклассники, музыкальный вкус, эмоциональное развитие, нравственное
воспитание, межкультурная коммуникация, творческое развитие, исторические
процессы, музыкальная духовность.
THE ROLE OF WORLD CLASSICAL MUSICAL ART IN AESTHETIC EDUCATION
OF HIGH SCHOOL STUDENTS
Abstract:
This article analyzes the role of world classical music samples in the aesthetic
education of high school students. The contribution of classical music to the perception of
beauty, emotional and moral development, the formation of musical taste, as well as the
understanding of intercultural communication and historical processes is considered. In
addition, the article highlights the possibilities of developing students' creative abilities through
classical music. It is emphasized that world classical music is an important factor in the aesthetic
taste and spiritual development of students.
42
Keywords:
World classical music, aesthetic education, high school students, musical taste,
emotional development, moral education, intercultural communication, creative development,
historical processes, musical spirituality.
Estetik tarbiya va musiqa
Jahon mumtoz musiqa sanʻati – bu asrlar davomida turli xalqlar va madaniyatlarning boy
tajribasi va ijodiy izlanishlari natijasida shakllangan bebaho merosdir. Ushbu musiqiy asarlar
insoniyatning hissiyotlari, oʻy-fikrlari va intilishlarini aks ettiradi, shu bilan birga ularni
chuqurroq anglash imkonini beradi. Yuqori sinf oʻquvchilari uchun estetik tarbiya jarayonida
jahon mumtoz musiqa sanʻati namunalari beqiyos ahamiyatga ega boʻlib, ular orqali nafaqat
musiqiy didni rivojlantirish, balki axloqiy va maʻnaviy tarbiyani shakllantirish mumkin.Estetik
tarbiya insonning atrof-muhitdagi goʻzallikni anglash, uni tushunish, qadrlash va shu orqali
uning hayotiy mazmunini boyitishga qaratilgan murakkab tarbiya jarayonidir. Estetik tarbiya
shaxsda nafaqat tashqi muhitning goʻzalligini koʻrish, balki sanʻat, tabiat, insoniy munosabatlar
va boshqa koʻrinishlardagi goʻzallikni chuqur tushunish qobiliyatini shakllantiradi. Bu tarbiya
insonning nafaqat hissiy dunyosini boyitadi, balki uning axloqiy va maʻnaviy jihatdan
yuksalishiga ham hissa qoʻshadi. Goʻzallikni anglay olish qobiliyati insonni atrof-muhitga estetik
nuqtayi nazardan qarashga, unga zavqlanish va fikrlash bilan javob berishga undaydi.Estetik
tarbiya barcha tarbiya turlarining asosi hisoblanadi, chunki u insonning estetik hissiyotlarini,
didini va oʻziga xosligini rivojlantiradi. Estetik tarbiya orqali shaxs nafaqat sanʻat, musiqa va
adabiyotga nisbatan munosabatini shakllantiradi, balki uning kundalik hayotidagi qarorlarida
ham goʻzallik va uygʻunlikka asoslangan yondashuv paydo boʻladi. Misol uchun, estetik tarbiya
qabul qilgan insonlar atrof-muhitni toza saqlashga, sanʻat asarlarini qadrlashga, goʻzal va
mazmunli munosabatlar oʻrnatishga intiladi.
Estetik tarbiyaning asosiy maqsadlari
Estetik tarbiyaning maqsadlari keng koʻlamli boʻlib, ular shaxsning barcha jabhalarini
qamrab oladi. Uning asosiy maqsadlaridan biri insonning estetik hissiyotlarini, goʻzallikni his
qilish va qadrlash qobiliyatini rivojlantirishdir. Bu jarayonda insonning ichki dunyosida
maʻnaviy, hissiy va axloqiy oʻsish kuzatiladi. Estetik tarbiya insonning nafaqat sanʻat asarlariga,
balki tabiatga, jamiyatga va insoniy munosabatlarga nisbatan munosabatini shakllantiradi.
Shaxsda goʻzallikni anglash qobiliyatini rivojlantirish orqali jamiyatda yuqori madaniyatli,
axloqiy va maʻnaviy jihatdan boy insonlarni tarbiyalash mumkin.Boshqa bir maqsad – estetik
didni rivojlantirishdir. Estetik did insonning oʻz hayotidagi estetik qarorlar qabul qilish
qobiliyatiga asoslanadi. Bu qobiliyat insonning kiyinish uslubidan tortib, uning sanʻatga boʻlgan
munosabatigacha hamma narsada aks etadi. Estetik didga ega inson har bir narsada uygʻunlik va
chiroy izlaydi. Masalan, oʻz kiyinishida yoki uyining ichki dizaynida estetik uygʻunlikka erishish,
oʻzini ifoda etishda maʻlum bir goʻzallikni tanlash va shunga intilish kabilar estetik didning
namoyon boʻlishidir.Estetik tarbiyaning yana bir muhim jihati – bu shaxsning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishdir. Estetik tarbiya insonda ijodiy yondashuvni shakllantiradi, uni
goʻzallik va sanʻat asarlari orqali oʻz fikrlarini, hissiyotlarini va oʻziga xosligini ifodalashga
undaydi. Sanʻat va madaniyat sohalarida ijod qilishga intiladigan shaxslar oʻzlarining ichki
dunyosini estetik tarzda ifoda etishga oʻrganadi. Shu sababli, estetik tarbiya insonni nafaqat
sanʻat asarlarini tomosha qilish va baholashga, balki oʻzi ham ijodkor boʻlishga undaydi.
43
Musiqa insonning ichki olamini aks ettirish va ifodalashda eng samarali vositalardan biri
hisoblanadi. Insonlar musiqani eshitib, undagi ohanglar orqali oʻz hissiyotlarini chuqurroq
anglaydi, musiqa esa ularning ruhiy holatini tinchlantirish, tetiklashtirish va baʻzan
ragʻbatlantirishga xizmat qiladi. Shuning uchun musiqa estetik tarbiyada juda muhim oʻrin
tutadi. U oʻquvchilarda nafaqat goʻzallikni anglash qobiliyatini, balki hissiyotlarini chuqurroq
tushunishni va boshqarishni ham oʻrgatadi.Jahon mumtoz musiqa asarlari, xususan, yuqori sinf
oʻquvchilariga estetik tarbiya berishda katta rol oʻynaydi. Ushbu musiqiy asarlar murakkabligi va
chuqur mazmuni bilan ajralib turadi. Ularni tinglash orqali oʻquvchilar nafaqat musiqani
zavqlanib tinglaydi, balki musiqaning maʻnosini tushunishga, uning ruhiy va hissiy jihatlarini
anglashga intiladi. Bu jarayon oʻquvchilarning musiqiy didini va estetik qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.Yuqori sinf oʻquvchilari uchun estetik tarbiya jarayonida jahon
mumtoz musiqasi alohida oʻrin tutadi. Motsart, Betxoven, Shopen kabi buyuk kompozitorlarning
asarlari inson qalbining chuqur hissiy kechinmalarini aks ettirib, tinglovchini chuqur oʻylashga
undaydi. Masalan, Betxovenning "9-simfoniyasi" insoniyatning erkinlik, birodarlik va tenglik
gʻoyalarini musiqiy asar orqali yetkazib beradi. Shu tariqa, musiqa orqali estetik tarbiya
oʻquvchilarda nafaqat goʻzallikni anglash va his qilish, balki ularga axloqiy va maʻnaviy
qadriyatlarni oʻrgatishda ham katta hissa qoʻshadi.
Mumtoz musiqaning estetik tarbiyadagi oʻrni
Mumtoz musiqa oʻquvchilarning estetik tarbiyasida bir necha asosiy jihatlarda katta rol
oʻynaydi:
1. Goʻzallikni anglash va qadrlash: Jahon mumtoz musiqa asarlari orqali oʻquvchilar
goʻzallikni tushunish va his qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Musiqaning nafisligi, ohanglari va
ritmik tuzilishi oʻquvchilarga goʻzallikning turli qirralarini ochib beradi. Masalan, Bahning
polifonik tuzilishi, Betxovenning dramatik ifodalari yoki Debyussiyning impressionistik
ohanglari oʻquvchilarga musiqiy kompozitsiyaning murakkabligini anglashda yordam beradi. Bu
jarayon estetik qabul qilishni chuqurlashtiradi va oʻquvchilarni murakkab musiqiy obrazlar bilan
tanishtiradi.
2. Emotsional rivojlanish: Mumtoz musiqa asarlari inson qalbiga chuqur taʻsir koʻrsatish
qobiliyatiga ega. Yuqori sinf oʻquvchilari ushbu musiqalar orqali turli xil hissiyotlarni boshdan
kechirish imkoniyatiga ega boʻladi. Masalan, Shopenning romantik asarlari orqali ularda nozik
his-tuygʻular shakllanadi, Betxovenning dramatik simfoniyalari esa ularda kuchli ruhiy tajribalar
uygʻotadi. Bu musiqalar nafaqat tinglash zavqini beradi, balki oʻquvchilarni oʻz his-tuygʻularini
tahlil qilishga, oʻzlarining ichki dunyosini chuqurroq tushunishga undaydi. Shu tariqa, musiqa
estetik tarbiya bilan birga emotsional rivojlanishga ham xizmat qiladi.
3. Musiqiy didni shakllantirish: Jahon mumtoz musiqasining boy merosi oʻquvchilarda
musiqiy didni rivojlantirishda muhim omil hisoblanadi. Bu jarayonda ular turli musiqiy
yoʻnalishlar, uslublar va ijro uslublari bilan tanishadi. Barokko davri musiqasining nozikligi,
klassitsizmning aniq tuzilishi, romantizmning erkinligi kabi uslublar oʻquvchilar musiqiy
didining shakllanishiga katta hissa qoʻshadi. Musiqiy did esa oʻquvchilarning kelgusidagi estetik
qabul qilish qobiliyatini belgilaydi.
4. Axloqiy tarbiya: Mumtoz musiqa asarlari koʻpincha insoniy qadriyatlar, axloqiy
masalalar bilan bogʻliq. Bu musiqalar orqali oʻquvchilar axloqiy meʻyorlarni anglashadi, ularning
ichki dunyosida ijobiy his-tuygʻular va qadriyatlar shakllanadi. Masalan, Betxovenning
"Qahramonlik simfoniyasi" yoki Shostakovichning dramatik asarlari insonning hayotidagi
44
muhim ahloqiy masalalarni yoritib beradi va oʻquvchilarni oʻz hayotiga, oʻz qilmishlariga
chuqurroq qarashga undaydi.
Mumtoz musiqa nafaqat estetik tarbiyada, balki oʻquvchilarni madaniy va tarixiy jihatdan
boyitishda ham katta ahamiyatga ega. Har bir xalqning mumtoz musiqasi oʻzining betakror milliy
uslubi bilan ajralib turadi va shu xalqning madaniy merosi haqida chuqur bilim beradi. Yuqori
sinf oʻquvchilari jahon mumtoz musiqasini oʻrganish orqali turli xalqlar madaniyati, ularning
tarixiy rivojlanishi haqida tushunchaga ega boʻladi. Bu, oʻz navbatida, oʻquvchilarda
madaniyatlararo muloqot qobiliyatini shakllantiradi, ularni boshqa madaniyatlarga hurmat bilan
qarashga oʻrgatadiMisol uchun, rus kompozitori P. I. Chaikovskiyning asarlari rus xalqining
milliy xususiyatlarini, ularning ruhiy kechinmalarini aks ettiradi. Shu bilan birga, uning ijodida
Gʻarb musiqasining taʻsiri ham seziladi, bu esa oʻquvchilar uchun madaniyatlararo almashuvning
namunasidir. Shu tarzda, oʻquvchilar musiqiy asarlar orqali turli madaniyatlarning bir-biriga
taʻsirini, ularning oʻzaro bogʻliqligini anglashadi.Bundan tashqari, mumtoz musiqa asarlari
koʻpincha oʻz davrining ijtimoiy va siyosiy jarayonlarini aks ettiradi. Masalan, Betxovenning "9-
simfoniyasi" Fransuz inqilobining taʻsiri ostida yaratilgan boʻlib, unda erkinlik va birodarlik
gʻoyalari aks etgan. Shu tariqa, oʻquvchilar musiqa orqali tarixiy jarayonlarni chuqurroq tushuna
boshlaydilar va bunday asarlar ularga tarixiy hodisalarni estetik jihatdan qabul qilish imkonini
beradi.Mumtoz musiqaning yana bir muhim jihati – bu oʻquvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishga xizmat qilishi. Musiqa bilan shugʻullanish, uni oʻrganish va ijro etish jarayonida
oʻquvchilar oʻz ijodiy salohiyatini roʻyobga chiqaradi. Ular musiqa orqali oʻz fikrlarini,
hissiyotlarini ifodalash imkoniga ega boʻladi. Ayniqsa, mumtoz musiqa asarlarini ijro etish
jarayoni oʻquvchilarning nafaqat musiqiy mahoratini oshiradi, balki ularni ijodiy tafakkur
qilishga undaydi.Misol uchun, Bahning polifonik asarlarini ijro etishda oʻquvchilar murakkab
tuzilishni tushunish va har bir ovozni alohida ifodalash qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa ularni
ijodiy fikrlashga, musiqiy obrazlar yaratishga undaydi. Shu tariqa, mumtoz musiqaning ijodiy
tarbiya jarayonida tutgan oʻrni ham katta ahamiyatga ega.
Xulosa
Jahon mumtoz musiqa san’ati yuqori sinf o‘quvchilarining estetik tarbiyasida katta
ahamiyatga ega. Ushbu musiqa namunalari o‘quvchilarni go‘zallikni his qilish, qadrlash va
chuqur anglashga o‘rgatadi. Mumtoz musiqa asarlari insonning his-tuyg‘ularini kengaytiradi,
ularni boshqarish va chuqur tahlil qilishga imkon beradi. Bunday musiqalar orqali o‘quvchilar
turli xil emotsional holatlarni boshdan kechirishadi va o‘z ruhiy olamini boyitishadi, bu esa
ularning umumiy axloqiy tarbiyasiga bevosita ta’sir qiladi.Shuningdek, jahon mumtoz musiqasi
madaniy meros sifatida o‘quvchilarning musiqiy didini rivojlantirishda muhim vosita
hisoblanadi. O‘quvchilar turli davrlar va uslublarni o‘rganish orqali musiqaga nisbatan chuqur
qiziqish uyg‘otadi, bu esa ularga musiqani ilmiy jihatdan tahlil qilish, uning tarixiy va madaniy
ahamiyatini tushunishda yordam beradi. Barokko, klassitsizm, romantizm va boshqa musiqiy
yo‘nalishlar o‘quvchilarning musiqiy didini rivojlantirishda asosiy poydevor bo‘lib xizmat
qiladi.Bundan tashqari, jahon mumtoz musiqasi o‘quvchilarni madaniyatlararo muloqotga
tayyorlaydi. Turli xalqlarning mumtoz asarlarini o‘rganish orqali o‘quvchilar nafaqat o‘z
madaniyatini, balki boshqa xalqlar madaniyatini ham chuqurroq tushunadi. Bu esa o‘z navbatida
ularni o‘zaro hurmat va tushunishga, bag‘rikenglikka undaydi. Madaniyatlararo muloqot orqali
o‘quvchilar turli madaniy ko‘priklarni o‘rnatadi, dunyoqarashlarini kengaytiradi va global
dunyoning bir qismi sifatida o‘z o‘rnini anglay boshlaydi.Shu bilan birga, jahon mumtoz musiqasi
45
o‘quvchilarni tarixiy jarayonlarni chuqurroq anglashga undaydi. Musiqiy asarlar ko‘pincha
muayyan davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hodisalarini aks ettiradi, bu orqali o‘quvchilar
tarixni nafaqat kitoblardan, balki musiqiy obrazlar orqali ham his qilishadi. Betxoven, Bah,
Shopen kabi buyuk kompozitorlarning asarlari o‘quvchilarga insoniyatning o‘tmishiga estetik
nuqtai nazardan nazar tashlash imkonini beradi.Ijodiy rivojlanish nuqtai nazaridan, jahon
mumtoz musiqasi o‘quvchilarning musiqiy ijodkorligini rag‘batlantiradi. Asarlarni o‘rganish va
ijro etish jarayonida o‘quvchilar o‘z tafakkurini kengaytiradi, ijodiy yondashuvlarini
rivojlantiradi va ijrochilik mahoratini oshiradi. Shu bilan birga, o‘quvchilar murakkab musiqiy
obrazlarni yaratish va talqin qilish qobiliyatini rivojlantiradi, bu esa ularning umumiy ijodiy
salohiyatini ochib beradi.Umuman olganda, jahon mumtoz musiqa san’ati yuqori sinf
o‘quvchilarining estetik, emotsional, axloqiy va ijodiy rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Ushbu
musiqa nafaqat madaniy meros sifatida qadrli, balki zamonaviy o‘quvchilar uchun keng
imkoniyatlar eshigini ochuvchi vosita hamdir. Jahon mumtoz musiqasi bilan tanishish
o‘quvchilarni yanada chuqurroq va kengroq mushohada qilishga, o‘zlarining shaxsiy
rivojlanishlarini yanada mustahkamlashga yordam beradi. Shu bois, estetik tarbiya jarayonida
jahon mumtoz musiqasining o‘rni beqiyosdir va u o‘quvchilarni kelgusida ijodiy, madaniy va
axloqiy jihatdan barkamol shaxslar bo‘lishiga yo‘naltiradi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 Yildagi 2022 — 2026-Yillarga
moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida Pf-60-Son Farmoni
Farmoni www.lex.uz.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 2019-yil 19-mart kuni
oʻtkazilgan videoselektor yigʻilishidagi “Yoshlarni maʻnaviyatini yuksaltirish va ularning boʻsh
vaqtini mazmunli tashkil etish togʻrsida”gi maʻruzasida belgilab berilgan vazifalar
ijrosinitaʻminlash boʻyicha 5 ta muhim tashabbus. https://www.pv.uz/uz/news/
3.
N. Sharipov Xorijiy musiqa adabiyoti‖ Toshkent -2014.
4.
V. Galatskaya. Xorijiy davlatlar musiqa adabiyoti. Toshkent- ILM ZIYO‖-2009
5.
M.S. Druskin. Iogann Sebastyan Bax. M .: Musiqa- 1982 yil.
6.
A.X.Trigulova «Xorijiy musiqa adabiyoti» T. Ilm ziyo 2016 yil.
7.
Теплов.Б.М Психология музыкальных способностей. Планета музыки. 2022.
8.
R.Tursunova, G. Tursunova Jahon musiqa tarixi‖ Toshkent-2017.
9.
Hojibuvi Rizojon qizi Rahmonova. Klassik musiqaning rivojlanish bosqichlari. ularning
qisqacha tavsifi va asosiy vakillaridan I. S. Bax, V. A. Motsart, L. van Bethoven haqida / DOI:
10.24412/2181-1385-2022-3-600-606
