32
UZAQBAY PIRJANOV PROZASÍNDA PEYZAJLÍQ SÚWRETLEWLERDIŃ
QOLLANÍLÍW SHEBERLIGI
Kulimbetova Aysholpan Quwatbayevna
Oqıtıwshı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13860121
Annotaciya:
Biz bul maqalamızdan qaraqalpaq ádebiyatı sonıń ishinde prozamızda óziniń
ayrıqsha ornına iye jazıwshı Uzaqbay Pirjanovtıń shıǵarmalarında peyzajlıq suwretlewlerdiń
qollanılıwı hám sol arqalı jazıwshı sheberligin úyreniwge háreket ettik.
Gilt sózler:
proza, peyzaj, jazıwshı lobaratoriyası, sheberlik.
Qaraqalpaq ádebiyatında U.Pirjanov prozası ayrıqsha áhmiyetke iye. Onıń prozalıq
shıǵarmalarındaǵı kórkemlilik, atap aytqanda xarakterlerdiń tábiyǵıylıǵı, sóz kórkemliligi,
tábiyat kórinisleriniń sheber beriliwi avtordıń kórkem súwretlewdiń sheberi ekenligin dálilleydi.
Ásirese U.Pirjanovtıń prozalıq shıǵarmalarında súwretlewlerdiń júdá ápiwayılıǵı xarakterlerdiń
tábiyǵıylıǵı, gáp dúzilisiniń de soǵan say, quramalı emes formada beriliwi onı oqıwshınıń
qabıllawına jeńillik tuwdıradı. Sonlıqtan, biz bul maqalamızda avtordıń sheberligin izertlew
maqsetinde onıń shıǵarmalarındaǵı peyzajlıq súwretlew usılların úyreniwdi maqul kórdik.
“Peyzaj” francuz tilinen “paysage” – mámleket, mákán, el mánisin bildiredi. Kórkem
shıǵarmalarda tábiyat kórinisleriniń sáwleleniwi. Ádebiyattıń qálegen janrındaǵı kórkem
shıǵarmalarda qaharmanlar háreket etip turǵan sháriyattı hár tárepleme súwretlew ushın da,
olardıń ishki ruwxıy dúnyasın tereńnen ashıp beriw maqsetinde de tábiyat kórinislerin beriw
úlken áhmiyetke iye.
1
Peyzajdı súwretlew prozalıq shıǵarmalarda eki maqsette: sháráyattı hár tárepleme
obiektivlestiriw ushın hám qaharmanlardıń ishki dúnyasın tereńirek ashıp beriw usılı retinde de
alınadı. Prozalıq shıǵarmalarda peyzaj qısqa-qısqa halda ulıwma dóretpeniń syujetlik hám
kompoziciyalıq qurılısınıń zárúrli orınlarında qollanılıp, áhmiyetli wazıypalar atqarıp qaharman
obrazın janlandırıp sheberligi asıradı. Jazıwshı U.Pirjanovtıń “Árman” gúrrińinde:
Bul jerge qalay kelip qalǵanımdi da bilmeymen. Ayaǵımnıń astında ele ústinen hesh kim iz
salıp júrmegen, túnde jawǵan qar ǵıshırlaydı.
Bir waqıtları ekewimiz kúndiz ıssıdan sayalap, túnde iyin qosısıp otıratuǵın skameykanıń
ústin házir appaq qar basıp atır. Appaq! Kózleriń qamasadı...
Kúndiz skameykanıń átirapına qop-qoyıw saya túsirip turatuǵın bir túp ǵarrı almanıń
narttan ósip shıqqan dúp-dúziw shıbıqları qızǵısh–qońır tartıp biyiktegi shaqalarınıń ushına
amanat ǵana ilingen bes-altı qońır-sarǵısh japıraqlardı esapqa almaǵanda házir bul da sıp-sıydan
bolıp, ayaz da “ısqırtıp” tur.
Qardıń túyirleri almanıń juwan shaqalarınıń ashalarına da, sol ótken jazdan qalǵan birli
yarım japıraqlarǵa da ilikerlenip qonǵan edi. Tek úplese boldı, túsip ketetuǵınday.
Bunda jazıwshı U.Pirjanov jıl máwsimleriniń biri bolǵan qıstıń ájayıp kórinisin yaǵnıy qar
ushqınlarınıń terekke appaq bolıp ilinip turıwınıń insanda qanday da bir basqasha sezimlerdi
oyatıw jaǵdayların tábiyattıń bul kórinisleri arqalı bermekshi boladı.
1
Ахметов С. Есенов Ж. Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларыныӊ орысша-қарақалпақша тʏсиндирме сөзлиги.
Нөкис, “Билим”, 1994.
33
U.Pirjanovtıń gúrrińleriniń syujeti kóbinese qızıqlı (yumorlıq) epizodlarǵa hám turmıslıq
waqıyalarǵa bay bolıp keledi, sonday-aq onıń kishi epikalıq dóretpelerinde qaharmanlardıń
milliy xarakteri olardıń oylaw psixologiyası, jeke sóylew tili arqalı sheber ashıp beriledi. Atap
aytqanda jazıwshınıń “Qarda qalǵan izler” povestinde insan ómiriniń tek ǵana quwanıshlardan
emes, qapashılıqlardan da turatuǵınlıǵın shıǵarmanıń qaharmanı Siypatdin ǵarrınıń kempiri
Palbiykeniń óliminen sońǵı ómiri hám ótkenlerdi eske túsiriwleri ishki keshirmeleri, oylanıp
tolǵanıwları mısalında kórkem súwretleydi.
2
Adamnıń jarı ómiri árman menen ótedi degen burınǵılardan qalǵan gáp bar. Biraq bunıń
ómiri pútkilley árman menen ótip baratırǵan esabı. Bılayınsha qaraǵanda adam kewlindegi
múddası bolmay, waqtında soǵan jetisalmay qalsa, sonı árman etetuǵınday sezile beredi. Bayaǵı
urıstan sońǵı jıllardaǵıday jas jigitlik shaǵı bolsa bir sári. Nabada terek qulap, yáki shabılsa, túbiri
qaytadan bórtiklep ornında nartları, miyweli aǵashtıń átirapında nálleri qaladı. Al, adam qulasa
she?... Házir kózine jas kelinshek bolıp eleslep atırǵan Palbiyke de qalaberse Siypatdinniń ózi de
bir waqıtları usı nállerge usaytuǵın edi. Ekewi bir qarıqtıń boyına egilgen, araları jaqın, eki
shanaqtan kógerip shıqqan qawın pálektey qol jayıp, urqan attı da, gúllep nayshalanǵan
máhálinde birotala ótlesip, tutasıp ketti. Sońǵılıǵında bul pálekler sol ǵawlap tutasıwı menen
túynek salmaǵan halında gúzge taman shırınja túsip, daǵallanıp sarǵayıp qaladı.
Jazıwshı usılayınsha Siypatdinniń ótken ómirine tiyisli turmıs waqıyaların, birese onıń
qulazıp atırǵan kewil-keshirmeleri, birese tábiyat mısalı kórinisinde salıstırmalı túrde sheber
súwretleydi. Siypatdin menen Palbiyke bunnan qırıq jeti jıl ilgeri de urıstan burınlaw qıs ayınıń
birinde, átkónshek ushıp atırıp tanısqan edi. Sonnan bir neshe jaz bir neshe qıs ótti. Olar ekewi
oǵada tatıw hám baxıtlı ómir keshirdi. Olardıń ómiri qálegen adam ibrat alǵanday mazmunlı
ótedi. Lekin, Palbiykeniń jınazasınan keyin Siypatdinniń ómiri tez ótip ketkendey bolıp sezile
beredi. Ol kempiri Palbiyke menen ótkergen shadlı ómirin eske túsiriwi menen birge izinde bir
tuyaq qalmaǵanına nalıs etse, qońsısı Pátulla óz perzenti Sátbaydıń ishiwshilikke berilgeninen
biyzar bolıp, órtenip kúyip janadı... Jazıwshı Siypatdinniń ishki keshirmeleri arqalı insannıń
ármanınıń shegi joq ekenligin, quwanıshı menen qayǵısınıń qatar júretuǵınlıǵın sheberlik penen
súwretleydi. “Bul arba aydap júrgen jılları házirgidey bolıp hámme japa-tarmaqay “ishedi” degen
illet joq edi. Ishse birli-yarımlılar samagon tawıp ishken shıǵar. Siypatdin onday menen isi
bolmaǵan esabı. Bul samagon ishpek túwe, búgin toraq qatılǵan jarma tawıp ishse, erteń azanda
jumısqa ketip baratırıp, beline túyip ketetuǵın qazanǵa qatırılǵan, ya bir taba júweri nannıń
tabılıwı qıyın edi. Geyde asqatıq tabılmaǵanlıqtan, shigin jarmaǵa shopaq qatıp ishken kúnleri
esine túsip ketse, elege deyin tańlayında tatıp turadı”. Jazıwshı usılayınsha Siypatdinniń
ótkenlerdi eriksiz eske túsiriwleri arqalı urıstıń sol bir qıyın jılları kolxoz tabelshiginen baslap,
brigadirlikke shekem hadal miyneti menen xızmet etken awıl adamınıń ápiwayı kelbetin
súwretleydi. Siypatdin awıl adamları menen birge ne bir qıyınshılıqlardı basınan keshiredi hám
búgingi toqshılıq zamanda ishiwshilikke berilip “toyıp sekirgen jaslarǵa ashınıp qaraydı”. Ol sol
bir qıyın jılları rayon orayınan jiberilgen Jiyemurat Qálimbetov degen wákildiń biyjón háreketin
awıldı aralap júrip, Gúlimxan degen jesir hayalǵa kórsetken zulımlıǵın eriksiz yadqa
túsiredi.Avtor povestte qatnasıwshı qaharmanlardı sheberlik penen súwretleydi.
Keshki payıtta nan jawıp turǵan Gúlimxan Siypatdin menen kiyatırǵan wákildiń aldına :
2
.
Пиржанов У. Апрельдиӊ соӊғы ақшамы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1987,
94-б.
34
-Nan jeń qáyinlerim – dep aytqanında sol Jiyemurat Qálimbetov hayaldıń zaǵaraların
ılaqtırıp jiberip, tandırdı bir tewip qulatadı hám Gúlimxannıń burımınıń ushına baylanǵan gúmis
teńgeler menen bronza medalın shashı menen qosıp kesip aladı. Kóz aldında bolıp ótken bul
jónsizlikke ásirese, awıllas jeńgesi Gúlimxanǵa etken qısımına shıdamaǵan Siypatdin wákildi sol
zamatta astına búgirletip basıp, sıbaǵasın beredi. Bul qılmısı ushın Siypatdındi bir kún qamap
qoyadı.Lekin, istiń jón-josaǵı úyrenilip shıǵılıp, Siypatdin qamaqtan boastılıp, wákil bolsa óz
jazasın aladı. Siypatdin óz ómirinde usınday este qalarlıq waqıyalardı eriksiz eske túsiriwleri
arqalı ózi jasaǵan zamannıń qıyınshılıǵı menen birge kempiri Palbiyke menen ótkergen ómiriniń
shiyrin demlerin de úziliksiz esley beredi. Povesttegi Siypatdin obrazı óz dáwiriniń ashı menen
toǵına kónigip jasaǵan, miynetkesh hám qánáátshil opadar qostar boladı. Palbiyke kempirde
sulıwlıǵı hám ádep ikiramlılıǵı menen awıl elge úlgi boladı. Qar jawǵan kúnlerdiń birinde
Siypatdindi qandayda bir kúsh kempiri jatqan qábirge alıp ketedi. Jazıwshı adam ómirinde
ushırasatuǵın usınday turmıs hádiyselerin oǵada isenimli etip súwretley alǵan.
Ulıwma aytqanda, U.Pirjanov povestleri milliy prozamızda óziniń original obrazları,
tákirarlanbas qaharman xarakterleri, tásirli peyzaj kórinisleri, sheber sóz kesteleri menen
salmaqlı orındı iyeleydi.
References:
1.
Ахметов С, Есенов Ж, Жəримбетов Қ. Адебияттаныў атамаларыныӊ орысша-
қарақалпақша сөзлиги. Нөкиc, “Билим”, 1994.
2.
Пиржанов У. Ағыс Гурриӊлер жыйнағы, Нөкис, «Қарақалпақстан», 1981.
3.
Пиржанов У. Апрельдиӊ соӊғы ақшамы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1987.
4.
Pirjanov U. Tal astındaǵı aqsham. Nókis, “Bilim”, 2016.
5.
Сагидуллаева Ж. Қорақалпоқ қиссаларида услубий изланишлар (1980-йил
қиссалари мисолида). АКД. Нукус, 2010
