29
OILADA IJTIMOIY ROLLAR TAQSIMOTINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Turdimatova Elnoza
Farg‘ona davlat universiteti
sirtqi bo‘lim o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13843247
Oila inson hayotida asosiy ijtimoiy muhit va shaxsiy rivojlanish markazi hisoblanadi. Oila
doirasidagi ijtimoiy rollar shaxsning ruhiy, psixologik rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi. Har bir
a'zo o'ziga xos rolga ega bo'lib, bu rollar oiladagi vaziyatga qarab shakllanadi va o'zaro
munosabatlarni aniqlaydi. Oilada ota, ona, farzandlar va boshqa a’zolar o‘rtasidagi rollarning
taqsimlanishi psixologik omillar bilan bog‘liq bo‘lib, oiladagi har bir a'zo bu rolda o‘ziga xos tarzda
rivojlanadi.
Ushbu maqola oiladagi ijtimoiy rollarning taqsimotini va ularning psixologik xususiyatlarini
o‘rganishga qaratilgan. Oilaviy rollar oilaning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy holatiga ko‘ra
o‘zgarishi mumkin, lekin psixoanaliz nuqtai nazaridan har bir a'zo o‘ziga yuklatilgan rol orqali o‘z
psixologik rivojlanish yo‘lini belgilaydi. Shuningdek, bu rollar shaxslararo munosabatlar va
individning o'zini anglashida muhim ahamiyat kasb etadi.
Maqolada oilaviy rollarning psixologik xususiyatlari Z. Freyd, Alfred Adler va boshqa
psixologlarning asarlari asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda oiladagi ijtimoiy rollarning taqsimoti
va har bir rolning psixologik xususiyatlari o‘rganiladi. Maqolada psixoanalitik nazariya va tug‘ilish
tartibi nazariyasidan foydalanilgan. Shuningdek, oiladagi har bir rolning individning ruhiy
rivojlanishiga ta'siri psixologik jihatdan ko‘rib chiqilgan.
Oilada ota va ona asosiy ijtimoiy rollarni bajaradi. Psixoanaliz nuqtai nazaridan, ota va
onaning har biri o‘ziga xos ruhiy funksiyaga ega. Ota ko‘pincha oilada iqtisodiy ta’minlovchi va
intizomni saqlovchi shaxs sifatida ko‘riladi. Bu uning farzandlar va rafiqasi bilan bo‘lgan
munosabatlariga ta'sir qiladi. Freydning oidip kompleksi bo‘yicha farzandlar, ayniqsa o‘g‘il
farzandlar, otaga raqobatchi sifatida qarashi mumkin. Bu psixologik jihatdan o‘g‘il farzandning
onasiga bo‘lgan hissiy yaqinligini ifodalaydi.
Ona oiladagi g‘amxo‘rlik, mehr-muhabbat va parvarish qilish kabi rollarni bajaradi. Onaning
bu roli bolalarning ruhiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Freydning psixoanalitik nazariyasiga
ko‘ra, onaning farzand bilan yaqin hissiy aloqasi farzandning kelajakdagi ruhiy holatiga kuchli
ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, Adlerning nazariyasiga ko‘ra, ota va ona o‘rtasidagi rollarning to‘g‘ri
taqsimlanishi bolalarning shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oilada farzandlar o‘rtasidagi rollar ham muhim psixologik xususiyatlarga ega. To‘ng‘ich,
o‘rtancha va kenja farzandlarning oiladagi o‘rni ularning psixologik rivojlanishiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Psixoanalizga ko‘ra, farzandlarning tug‘ilish tartibi ularning oiladagi ijtimoiy rollarini
va psixologik rivojlanishini belgilaydi.
To‘ng‘ich farzand
ko‘pincha oilada katta mas'uliyatni o‘z zimmasiga oladi. U yosh aka-uka
yoki opa-singillariga o‘rnak bo‘lib, ota-onaning umidlarini amalga oshirishga harakat qiladi. Bu
holat unga liderlik xususiyatlarini rivojlantirishga yordam beradi, lekin shu bilan birga ortiqcha
bosim va stressni ham keltirib chiqarishi mumkin. To‘ng‘ich farzand ko‘pincha oilaning diqqat
markazida bo‘lib, oilaning qadriyatlarini saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek,
to‘ng‘ich farzandning ota-onasi bilan bo‘lgan munosabatlari keyingi aka-uka yoki opa-singillarga
nisbatan qat’iyroq bo‘lishi mumkin, bu esa uning shaxsiy xulq-atvorini shakllantiradi.
30
O‘rtancha farzand
esa ko‘pincha to‘ng‘ich farzandning soyasida qoladi. Bu farzandning
oiladagi o‘rni kamroq e’tibor bilan belgilanadi, bu esa uning o‘zini anglashiga ta’sir qiladi.
O‘rtancha farzand ko‘pincha o‘ziga nisbatan ko‘proq mustaqillik va erkinlikka ega bo‘ladi, lekin o‘z
mavqeini topish uchun ko‘proq harakat qilishi kerak bo‘ladi. Adlerning tug‘ilish tartibi
nazariyasiga ko‘ra, o‘rtancha farzand o‘zining oiladagi mavqeini mustahkamlash uchun o‘zini
ko‘proq ko‘rsatishga intiladi va bu holat uning shaxsiyatini shakllantirishda muhim omil
hisoblanadi.
Kenja farzand
esa ko‘pincha oilaning eng ko‘p e’tiboriga sazovor bo‘lgan a’zo hisoblanadi.
Unga ko‘pincha ota-ona va aka-ukalar tomonidan g‘amxo‘rlik qilinadi va ko‘proq mehr-muhabbat
ko‘rsatiladi. Bu holat kenja farzandni o‘ziga nisbatan ishonchli, lekin ba’zan ortiqcha talabchan
qilib qo‘yishi mumkin. Psixoanaliz nazariyasiga ko‘ra, kenja farzandning oiladagi roli uning o‘ziga
xos xulq-atvorini va boshqalar bilan bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. Bu farzand oilada eng
ko‘p himoyalangan va erkalangan bo‘lishi mumkin, bu esa uning kelajakdagi shaxsiy
munosabatlariga ham ta’sir qilishi ehtimoli bor.
Farzandlar o‘rtasidagi munosabatlar ham ularning psixologik rivojlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Aka-uka yoki opa-singillar o‘rtasidagi raqobat va qizg‘anish hissi oiladagi har bir
farzandning ruhiy rivojlanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Psixoanalizga ko‘ra, aka-uka yoki opa-
singillar o‘rtasidagi raqobat oilada kimning e’tibor markazida bo‘lishi uchun kurashga olib keladi.
Bu raqobat ularning ruhiy holatida raqobatchilik va stressni keltirib chiqarishi mumkin. O‘z
navbatida, bu holat oilaviy muhitda farzandlarning shaxsiy rivojlanishida muhim omil
hisoblanadi.
Psixoanalitik yondashuv aka-uka yoki opa-singillar o‘rtasidagi munosabatlarni oidip va
elektra komplekslari orqali ham tushuntiradi. Bu komplekslarga ko‘ra, farzandlar ota-onaning
e’tiborini qozonish uchun raqobatga kirishadi, bu esa aka-uka yoki opa-singillar o‘rtasidagi
ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, bu jarayon bolalarning o‘zaro munosabatlarida
ham aks etishi mumkin, ya'ni har bir farzand o‘z o‘rnini saqlashga intiladi.
Oiladagi rollarning to‘g‘ri taqsimlanishi shaxsning ruhiy sog‘lig‘iga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Agar oilada rollar noto‘g‘ri taqsimlansa yoki haddan tashqari qattiq intizom mavjud bo‘lsa, bu
holat farzandlarning psixologik rivojlanishiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Psixologlarning fikriga
ko‘ra, oiladagi haddan tashqari talablarga ega bo‘lgan to‘ng‘ich farzandlar stress va tashvish
holatiga ko‘proq duch kelishi mumkin. Kenja farzand esa ortiqcha himoya va e’tibor tufayli
mustaqillikdan mahrum bo‘lishi mumkin.
Oiladagi rollarning muvozanatli taqsimlanishi farzandlarning ruhiy sog‘lig‘ini
mustahkamlashga yordam beradi. Ota-ona farzandlarning psixologik ehtiyojlariga e’tibor
qaratishi, ularni qiziqtirgan va muhim bo‘lgan sohalarda rag‘batlantirishi lozim. Farzandlarning
oilaviy muhitda o‘zlarini anglashlari va o‘z o‘rnini topishlari ularning kelajakdagi ruhiy va ijtimoiy
muvaffaqiyatlari uchun asos yaratadi.
Oiladagi rollarning psixologik taqsimoti shaxsning ruhiy rivojlanishi va shaxsiyatini
shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. To‘ng‘ich farzandning liderlik roli, o‘rtancha
farzandning mustaqilligi va kenja farzandning himoyalanganligi oiladagi har bir a’zoning o‘ziga
xos xulq-atvorini belgilaydi. Bu rollar oiladagi sharoit va ota-onaning munosabatlariga qarab
o‘zgaradi.
Psixoanaliz nuqtai nazaridan, farzandlar o‘rtasidagi raqobat va ota-onaning kutilmalari
ularning psixologik holatiga ta’sir qiladi. Har bir farzandning oiladagi roli uning shaxsiy
31
rivojlanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatadi. Oilada rollarning to‘g‘ri taqsimlanishi esa shaxsning ruhiy
sog‘lig‘ini mustahkamlashga yordam beradi.
Oilada ijtimoiy rollar taqsimotining psixologik xususiyatlari har bir farzandning ruhiy
rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Ota-onaning munosabatlari, aka-uka va opa-singillar
o‘rtasidagi raqobat hamda rollarning to‘g‘ri taqsimlanishi farzandlarning ruhiy sog‘lig‘iga ta’sir
qiladi. Psixoanaliz nuqtai nazaridan, oiladagi rollarning muvozanati shaxsning ruhiy rivojlanishida
muhim omil hisoblanadi.
