10
КОН ВА САРАТОН КАСАЛИКЛАРИ БИЛАН ХАСТАЛАНГАН БЕМОР
БОЛАЛАРНИ ОИЛАДАГИ МУХИТНИНГ ИЖТИМОИЙ ҲАЁТИГА, ҲАМДА
РИВОЖЛАНИШИГА ТАЪСИРИ
Г.Х.Курбонова
Фаргона вилояти Кува тумани
23-сонли умумий ўрта таьлим
мактаб Психологи
https://doi.org/10.5281/zenodo.13577072
Боладаги кон касаллиги ёки саратон ҳар доим оила учун қўрқинчили ҳодисадир.
Боладаги касалликнинг дастлабки ва кейинги реакциялари кўп жиҳатдан ота-онанинг
шахсий хусусиятларига, уларнинг ҳиссий ҳолатига, интеллектуал ривожланиш
даражасига, маданият ва таълим даражасига, шунингдек, ота-оналарнинг бола ташхиси
ҳақида билишларига боғлиқ. Шифокорнинг диагностика билан шуғулланиши ва
касалликнинг моҳиятини тушунтириш тажрибаси, даволаш усуллари ва прогнозлари
катта аҳамиятга эга. Тажрибанинг консепцияси ва ушбу вазиятда шифокор сўзлашув
маҳорати асосан унинг инсоний фазилатларини ва психотерапия қобилиятларини ўз
ичига олади.
Ота-оналарнинг болани ташхисига биринчи реакцияси шок ёки касалликка
ишонмаслик ҳисобланади. Натижада, ота-оналар ҳал қилувчи ҳаракатларга эҳтиёж
сезадилар ва шифокордан, профессордан, сеҳргарлардан, руҳшунослардан ва
бошқалардан ёрдам сўрайди, қимматбаҳо вақтни йўқотади.
Ота-оналарнинг компенсацион реакцияларидан бири болага кўп миқдорда янги
ўйинчоқлар, маиший техника, мода кийим-кечак ва бошқалар билан ёрдам беришни
истайди. Баъзида, бу ҳиссий муаммолардан қочишга уриниш ва биринчи навбатда,
текшириш ва даволаш жараёнида ва келажакда юзага келадиган муаммоларда намоён
бўлади. Аммо жимжитлик нафақат қийинчиликларни ҳал қилмайди, балки ҳар икки
томон учун ҳам қийин вазият яратади. Ота-оналар беморнинг касаллик билан боғлиқ
муаммоларини муҳокама қилиш зарурлигини англаши, ҳиссий тўсиқларни бартараф
этишга имкон беради ва кўпинча ҳар бир киши учун ҳиссий енгиллик учун ҳал қилувчи
шартга айланади.
Бизнинг фикримизча, барча ота-оналарнинг касалликка бўлган муносабати асосан
беморнинг касаллигидан дарҳол келиб чиқадиган ва барча касалликларда онгли ёки
онгсиз равишда кузатиб борадиган чуқур айбдорлик ҳиссини юзага келтиради.
Боладаги касалликнинг белгиланиши, ота-оналар кўпинча улар учун фарзанд билан
ғайриоддий тарбия ва хатти-ҳаракатга ўтишларига олиб келади. Кўпгина ота-она
фарзандларини жазоламайди ва уларни ҳақорат қила олмайди, чунки у ҳар доим ўз
талабларини ва истакларини бажаришга интилади. Беморнинг хатти-ҳаракатларини бир
муддатдан кейин тузатиб бўлмаслиги деярли назорат қилинмайдиган вазиятларга олиб
келади ва бу таълим соҳасида янги қийинчиликларга олиб келади. Касаллик вақтида
вазиятни ҳисобга олган ҳолда ота-оналарнинг оқилона хулқ-атворини ва таълимга
таъсирларини сақлаб қолишни ўз ичига олган ёндашув тавсия этилади. Бола жиддий
касаллиги турмуш муносабатларига зарар етказиши аниқланган бўлса-да, одатда,
ажралиш сони кўпаймайди. Бу ерда эр-хотин ўртасидаги муносабатларнинг турли хил
имкониятлари мавжуд. Кўп ота-оналар, касалликнинг бошланишида ёки касалликнинг
11
танқидий даврларида ўзаро қарама-қаршиликдан қўрқиб, бир-биридан четланишади.
Кўпинча, беморнинг касаллигида ким кўпроқ айбдор бўлган, «болага яхши қарамаган»,
кимнинг ирсияти ёмонроқ эканлиги ҳақидаги масалада келишмовчиликлар қўрқуви
бўлади. Аксарият ота оналарда “карахт” холатга тушиш ва турмуш ўртоғини қабул қила
олмаслик ойлаб, ҳатто баъзан йиллаб давом этиши мумкин. Болага онкологик ташхис
қўйилгач, биринчи ойларда ота оналарда жинсий алоқалари сусаяди, баъзида тўлиқ
йўқолади ва бу муносабатларни тиклаш даври жуда узоқ бўлиши мумкин. Аммо, оилада
беморнинг касаллиги аниқланишидан олдинги муносабатларда қийинчиликларга дуч
келмаган оилаларнинг аксариятида ёки бу қийинчиликлар севги ва ўзаро тушунишнинг
фонида кузатилган бўлса, оила бирлашуви юзага келади ва ота-оналарнинг ташвиши
беморнинг фаровонлигини таъминлашга қаратилади.
Ота-оналар ўз ҳаётларини маълум маънода "соғлом" ва "касал" га айлантиришади.
Улар бошқа болаларини, турмуш ўртоғини ва фаол профессионал фаолиятни қолдириб,
имкон қадар касалхонага яқин бўлиш учун хаётларини мослаб оладилар. Одатда, ота-
оналарнинг роли аниқ ажралиб туради: оналар бола билан кўпроқ мулоқот қилишади ва
оталар "ҳар доим ишлайдилар". Она беморнинг ёнида кўпроқ бўлганлиги, симбиотик
муносабатларни сақлаб қолганлиги сабабли, беморнинг отасида болага қарашга
кучсизлиги ёки касал бола билан шуғулланиш учун вақт топа олмаганлик хисси туфайли
руҳий тушкунлик ва невротик таранглик биринчи бўлиб кузатилиши мумкин. Шу билан
бирга, касалликнинг турли даврларида ҳар иккала ота-она биргаликда ёки ўз навбатида
қайғу, қўрқув, уйқусизлик, автоном безовталик ва турли хил депрессив холатлар шаклида
неврологик реакцияларга олиб келадиган холатларга тушиши мумкин. Одатда, бундай
вазиятларда улар шифокорга мурожаат қилишмайди ва масалани ўзларича хал қилишга
харакат қилишади, масалан, спиртли ичимликлар истеъмол қилиш, спиртли
ичимликларга қарамлик, психотроп гиёҳванд моддаларни суиистеъмол қилиш, "четдаги
севимли машғулотлар" билан шуғулланиш, одатдаги ижтимоий алоқаларни рад этишгача
боришади. Буларнинг барчаси охир-оқибатда оиланинг аҳволини янада оғирлаштиради
ва ота-оналар билан бемор беморнинг ҳиссий ҳолатига салбий таъсир қилади.
Беморнинг оила аъзолари оддий ҳаёт кечирадиган оилалар бемор билан одатдаги
ижтимоий алоқаларини сақлаб туришади, ўзларини яхши ҳис қилишади, бемор барча
оила аъзолари билан нормал алоқаларни сақлаб қолади. Кўп ҳолларда, кўплаб дўстлар
учун, касал беморнинг оиласидаги қийинчиликларида иштирок этиш анча мушкул
кечади: улар ёки учрашишдан қочишади ёки оила аъзоларининг шикастланишига олиб
келадиган “тасалли берувчи” оптимистик ёки “қайғуриш” пессимистик далда бериш
орасида иккиланиб қийналишади. Беморларнинг оиласида бу асабийлашиш ва баъзида
агрессив холатга олиб келади, оқибатда улар дўстлари, қариндошлари ва танишлари
билан алоқаларни узишади ва натижада бу холат оилани янада кучли ижтимоий
изоляцияга олиб келади. Бу ҳолат барча оила аъзоларининг психологик ва психик
ҳолатини янада оғирлаштиради.
Адабий маълумотлар [35] ва бизнинг кузатишларимиз шуни кўрсатадики,
мутахассислар ва бемор боласи бўлмаган бошқа одамлар учун имконсиз бўлган
даражадаги ота-оналар ўртасидаги мулоқот энг катта енгиллик олиб келади. Ота-оналар
рухий оғриқ, қўрқув, соч тўкилиши ва ҳоказолар билан қандай курашиш бўйича ва
тажриба алмашиш орқали бир-бирларига катта ёрдам беришади. Ота оналарнинг ўзаро
12
қўллаб-қувватлаш учун ташкил қилинган спонтан гуруҳлари ўз навбатида онкологик
касалликларга чалинган беморларнинг ота-оналари учун мўлжалланган жамоат
ташкилотларига бирлашади. Ҳозирги кунда бир нечта шу каби ташкилотлар мавжуд.
Ушбу ташкилотлар фаолиятида нафақат бемор болалар ота онаси ва оила аъзолари,
балки мутахассислар: психологлар, онкологлар, психиатрлар иштирок этишади.
Бемор боладан ташқари оилада соғлом болалар бўлса, вазият янада
мураккаблашади. Шу муносабат билан, ота-оналарнинг хатти-ҳаракати бир нечта
кўринишларини айтиб ўтиш мумкин:
1.
Ота-оналардан бири (кўпинча онаси) касал болага эътибор беради ва ғамхўрлик
қилади ва бошқаси (кўпинча ота ёки бувиси ва бобоси) соғлом бола билан шуғулланади.
2.
Иккала ота-она ҳам касал болага «чекловлар» қўйиб, муносабат билдиришади ва
уларнинг барча умидлари ва интилишлари соғлом фарзандга сарфланади.
3.
Иккала ота-она ҳам касал болага эътиборни қаратади ва соғлом болалари,
меҳрсизликда, қўллаб-қувватлашда ва назоратдан четда қолади.
Болалар, ҳатто кичик ёшда хам касалликка боғлиқ хатти харакатларни маълум
даражада ўзлиги шакллантириб олишади. Болалар жуда эрта (3-4 ёшдан бошлаб)
"касалликка хос ҳатти ҳаракатлар" ни тушунишади, яъни беморларнинг бошқа турдаги
хатти-ҳаракатларга эга бўлишлари кераклигини тушунишади ва муайян хатти-
ҳаракатларни намоён қилиш орқали бошқаларга ўзини касал қилиб кўрсатиб, иш
фаолиятдан озод бўлиш кераклигини тушуниб етишади. Шундай қилиб, оилавий ҳаёт
жараёнида болалар бемор ролини эгаллашади. Катта ёшдаги болалар касаллик туфайли
турли хил хулқ-атворни мустақил равишда намойиш қилишлари мумкин [22].
Ота-оналар ёки ғамхўрлар беморнинг симптомларига ва касалликнинг кечишига
қандай муносабатда бўлиш борасида якуний қарорни қабул қилишади. Ота-оналарнинг
аксарияти беморни керакли пайтда қўллаб-қувватлаш, керак бўлса уни уйдан ташқарига
чиқишига туртки бериш ва турмуш тарзини давом эттиришни, жумладан, мактабга
боришга ундашинига тўғри келади. Бундай ота-оналар фарзандларини рухиятини
ўқитувчилар билан биргаликда муаммоларни ўрганиш ва ҳал қилишнинг йўлларини
ўрганадилар. Аммо баъзи ота оналар баъзида фарзанд билан алоқада тажрибасизлик, ота
она ва фарзанд орасидаги мулоқотнинг ўзига хослигини билмаганлик хисобига
қийинчиликка дуч келишади [5].
Бундай ҳолатда соғлом болалар ўзларининг хатти-ҳаракатларини ўзгартирадилар,
агрессив, асабий ҳолатлар, ўзларини назорат қила олмайдилар, асоциял ҳаракатларга
(алкоголизм, наркомания, кечалари уйдан чиқиб кетиш, эрта жинсий алоқада бўлиш)
кабилари кузатилади. Баъзи болалар, одатда ёши кичик бўлганларда қуйидаги белгилар
намоён бўлади : мактабда дарсларда ортда қолиш, мактабда боришдан қўрқуви, бошқа
неврологик қўрқувлар, энурез, депрессия, соматоформ ҳолатлари (бош оғриғи, ошқозон
оғриғи, еб-ичиш, гижжалар, ва ҳоказо).
Юқорида таъкидлаб ўтилганидек, беморнинг онкологик касалликлар билан боғлиқ
учта асосий типик оилавий ҳолатни ажратиб кўрсатиш мумкин.
1.
Реал ҳолат. Беморнинг касаллиги ва прогнозидан қатъий назар, болага бўлган
актуал, тўлақонли, масъулияни ҳис қилиш орқали бўлган оиладаги муносабат. Бошқа
оила аъзолари, жумладан, ака укалар орасидаги етарлича адекват муносабатлар. Ота-
13
онанинг болага қайғуришлари, унга кўп эътибор беришлари патологик ҳолат
ҳисобланмайди.
2.
Пессимистик ҳолат. Оиладагилар касал болаларига деярли аҳамият бермайдилар.
Клиникада уни узоқ вақт қолдиришади, камдан-кам ҳолларда боладан ҳабар олишга
келишади. Ота-оналарнинг ҳаётий қизиқишлари йўқолиши ёки ҳаддан зиёд соғлом
болага муносабат билдиришади. Оиланинг барча аъзолари сурункали ҳиссий чарчаш ва
толиқиш ҳолатилари юзага келади. Бундай хатти-ҳаракатлар депрессиянинг ёпиқ
кўриниши ва масъулиятдан қочиш истагини намоён қилиши мумкин.
3.
Оптимистик ҳолат. Касалликнинг оғир ва жиддий эканлигини рад этиш. Беморнинг
аҳволини ҳар сафар ёмонлашуви натижасида оила аъзолари яъни ота-онаси шифокорни
ёки шифохонани ўзгартиришга уринишларини кўриш мумкин. Касалликнинг терминал
босқичида оғир аҳволга дучор бўлган ота-оналар жиддий психологик декомпенсация (ўз
жонига қасд қилиш ҳаракати, узоқ муддатли депрессия)га тушадилар. Уларнинг хатти-
ҳаракатлари касал беморнинг ва бошқа оила аъзоларининг аҳволини янада кучайтиради.
Таърифланган турдаги вазиятлар доимий эмас ва касалликнинг турли
босқичларида бир-бирининг ўрнини босиши ёки турли комбинацияларда намоён бўлиши
мумкин. Шундай қилиб, нафақат касал бола, балки унинг оила аъзоларининг ҳаммаси
унинг касаллиги давомида психологик ёрдам ва психотерапия ёрдамини талаб қилади.
Руҳий касалликнинг келиб чиқишида ички ва ташқи сабаблар, шароитлар оилавий
муносабатлар асосий ўринда туради. Касалликнинг сабаблари ҳар доим ҳам эмас, балки
фақат бир қатор вазиятларнинг бирлашиши билан юзага келади ва турли сабабларга
кўра касаллик кўринишлари ҳам турлича бўлади. (Снежневский А.В, 1983). Патоген омил
таъсир қиладиган тупроқни тўғри баҳолаш учун унинг айни вақтдаги фундаментал
холатини ўзини ўрганишнинг ўзи етарли эмас. Ўрганишда анамнезни, оила ҳақидаги
маълумотлар, ирсият, бошидан ўтказган касалликлари ва ижтимоий муҳит
шароитларини ҳисобга олиш керак (Г.Сухарева, 1955)
References:
1.
Шац И.К. Психические расстройства у детей, страдающих острыми лейкозами.
Автрореф. Дисс. Канд. Мед. Наук. Л., 1989й, 22 с.
2.
Эйдемиллер Э.Г., Юстицкий В.В. Семейная психотерапия. 1990й
3.
Эльконин Д.Б., Венгер А.Л. таҳрири остида. / Особенности психического развития
детей 6-7 летного возраста– Москва, 1988й.
4.
Ғозиев Э.Ғ. Онтогенез психологияси. –Тошкент, 2010й.
5.
Ҳеффрой W.А. эт ал., 1973
6.
Александрова О.В. Болезнь и смерть. Беседы с психологом о стрессе. – СПб:
Типография Михаила Фурсова, 2015.
7.
Александрова О.В. Отношение к тяжелой болезни ребенка взрослых родственников с
разным уровнем осмысленности жизни // Психологические исследования: Вып. 8 / Под
ред. А.Л. Журавлева, Е.А. Сергиенко. – М.: Изд-во «Институт психологии РАН», 2016.
8.
Александрова О.В. Дифференциально-психологические факторы переживания и
копинг-поведения взрослых в трудной жизненной ситуации: дис. ... канд. психол. наук. –
14
Санкт-Петербург, 2017.
9.
Александрова О.В., Дерманова И.Б. Специфика оценки будущего в трудной
жизненной ситуации (на примере родственников тяжело болеющих детей) // Вопросы
психического здоровья детей и подростков. – 2017 . – T. 17. – № 2 (приложение).
10.
Александрова О.В. Время и пространство в сознании тяжелобольного ребенка //
Форум долгосрочной опеки. – 2017. – № 2 (17). – С. 27–29. 7. Амирова Б.А., Плеханова Е.А.
Взаимосвязь преодоления трудных жизненных ситуаций с осмысленностью жизни
личности // Вестник Карагандинского государственного университета. Серия: История.
Философия. – 2012. – № 03 (67).
