4
BOSHLANG‘ICH 4-SINF O‘QUVCHILARINING KRЕATIV FIKRLASHLARINI
ABSTSЕSSIAL VA ORDINATAL BOG‘LAB SHAKLLANTIRISHGA
YO‘NALTIRILGAN AYRIM NOSTANDART YONDASHUVLAR
Xudayberganov G‘.Q.
UrDU “BTM” kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13326806
Annotatsiya:
Maqolada boshlang‘ich 4-sinf o‘quvchilarining krеativ fikrlashlarini
abstsеssial va ordinatal bog‘lab shakllantirishga yo‘naltirilgan ko‘paytirish amali xossalarini
o‘rganishga oid ayrim nostandart yechimlar yoritilgan.
Kalit so’zlar va tayanch tushunchalar:
Bilim, ko
‘
nikma, ta
‘
lim, kreativlik, birhad, ko‘phad,
tog‘ri to‘rtburchak, yuza, ko‘paytuvchi, ko‘paytma, ayirma, yig‘indi.
Ushbu ishda matematikadan o‘quvchilar tafakkurini rivojlantirishga yo‘naltirilgan birhad va
ko‘phadlar ustida ko‘paytirish amalini o‘rganishga oid ayrim nostandart yechimlar kеltirilgan.
Birhad va ko‘phadlar algеbra fanining asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lib, u juda ko‘p tushunchalarni
o‘z ichiga oladi. Ko‘phadlar ustida amallarni bajara olish, algеbra fanini yaxshi o‘zlashtirish, unga
tеgishli bo‘lgan tushunchalar va turli masalalarni yеchishga: Masalan, algеbraik kasrlarni
ihchamlash, ifodalarni standart ko‘rinishga kеltirish, limitlar nazariyasida ayrim aniqmasliklarni
ochish kabi masalalarni oson hal qilishga imkon bеradi.
O‘quvchilarining krеativ fikrlashlarini abstsеssial va ordinatal bog‘lab shakllantirish uchun
hisoblashlarni geometrik mazmunli masalalar yordamida ko‘rgazmali tarzda, imkon qadar
matematik o‘yinlar shaklida olib borish samarali hisoblanadi.
To‘plangan bilimlarni rivojlantirishni talab etadigan yangi turdagi masalani nostandart
masala sifatida qarashimiz mumkin. Mazkur tipdagi masalalardan ko‘plab yechish, ularning
yechish usulini o‘zlashtirish bo‘yicha maqsadga yo‘naltirilgan ish olib borish nostandart masalani
standart masalaga o‘tkazadi. Shu sababli biror o‘quvchi, biror sinf uchun ko‘chirish darajasiga mos
keladigan topshiriqlar, agar mazkur masalalar ular ustida ma’lum ish olib borilganidan so‘ng
standart masalaga aylangan bo‘lsa, boshqa sinf va o‘quvchi uchun o‘zlashtirishning quyiroq
darajasiga mos kelishi mumkin. Shu sababli, o‘quv materialini o‘zlashtirishni tekshirish uchun
beriladigan topshiriqlar turli o‘qituvchilar o‘qitadigan sinflar uchun farq qilishi mumkin.
Quyida birhad va ko‘phadlar ustida ko‘paytirish amalini o‘rganishga oid ayrim nostandart
yechimlarni kеltiramiz.
1.
(b c)
a
a
b
a c
ekanligini bilamiz va tenglik o‘rinliligini to‘g‘ri to‘rtburchakning
yuzini topish masalasi sifatida o‘rganamiz, buning uchun tomonlari
a
va
b+c
ga teng bo‘lgan to‘g‘ri
to‘rtburchak olamiz.
b+c
tomonni
b
va
c
ga teng qismlarga ajratib quyidagiga ega bo‘lamiz:
5
To‘g‘ri tortburchakning yuzi
S
hosil bo‘lgan
S
1
va
S
2
to‘g‘ri to‘rtburchaklar yuzalari
yig‘indisiga teng. Demak,
S=S
1
+S
2
dan va
S
1
=ab, S
2
=ac
lardan
S a
b a c
ni hosil qilamiz. S ning
qiymati
(b c)
S
a
va
S a
b a c
teng ekanligidan
a(b+c)=ab+ac
ekanini ko‘rishimiz
mumkin.
2.
(b c)
a
a
b
a c
bo‘lishini ham to‘g‘ri to‘rtburchakning yuzini topish masalasi
sifatida qarashimiz mumkin, buning uchun tomonlari
a
va
b
ga teng bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak
olamiz (3-rasm), uning btomonidan c ga teng bo‘lgan kesma ajratamiz, b tomonning qolgan qismi
b-c ga teng bo‘ladi (4-rasm).
4-rasmdan ko‘rinadiki bizga kerak yuza
S
1
, chunki uning yuzi
a(b-c)
ga teng.
S
1
ni toppish
uchun
S
dan
S
2
ni ayirish kerak demak,
S
1
= S- S
2
.
S=ab
va
S
2
=ac
ekanligidan
S
1
=ab-ac
bo‘ladi, bundan esa
(b c)
a
a
b
a c
bo‘lishini
ko‘rishimiz mumkin.
To‘g‘ri tortburchakning yuzi
S
hosil bo‘lgan
S
1
va
S
2
to‘g‘ri to‘rtburchaklar yuzalari
yig‘indisiga teng. Demak,
S=S
1
+S
2
dan va
S
1
=ab, S
2
=ac
lardan
S a
b a c
ni hosil qilamiz. S ning
qiymati
(b c)
S
a
va
S a
b a c
teng ekanligidan
a(b+c)=ab+ac
ekanini ko‘rishimiz
mumkin.
Xuddi shu usuldan foydalangan holda
a(b+c+d)
ni
ab+ac+ad
bo‘lishini keltirib chiqarishimi
mumkin.
Masalala yechimini topishga nostandart yondashuv o‘quvchilarning krеativ fikrlashlarini
abstsеssial va ordinatal bog‘lab shakllantirish bilan birga darslarni qiziqarli o‘tishi ta`minlanadi
6
shuningdek, o‘quvchilar ongida masala yechimini izlashda turli hil yondashuvlar mumkin ekanligi
tushunchasi shakllanadi.
References:
1.
S. Alixonov “Matematika o’qitish metodikasi”. Toshkent, Cho’lpon-2011. 303 bet.
2.
Xudoynazarov E. M., Xudayberganov G‘. Q. Boshlang‘ich sinf matematika darslarida mantiqiy
fikrni rivojlantirish. Darslik. -Toshkent: BOOKMANY PRINT,
-2023. -B-214.
3.
Xudayberganov G‘. Q. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ fikrlashni fanlararo abstsessial
va ordinatal bog‘lab shakllantirishning o‘ziga xos xususiyatlari. Uslubiy qo‘llanma. –Toshkent:
Tafakkur, 2019. -39 b.
