39
PEDAGOGIK MALAKANI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI
Ergasheva G.M.
“International school of finance technology and science" nodavlat oliy ta'lim muassasasi,
“Pedagogika va psixologiya” kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14065362
Annotatsiya:
Mazkur tezisda pedagogik malakani rivojlantirishning zamonaviy
mexanizmlari, pedagogik faoliyatning sifatini oshirishga qaratilgan metod va usullar ko‘rib
chiqiladi. O‘quv jarayonida ilg‘or texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar va kasbiy
kompetensiyalarni takomillashtirishning samarali usullari tahlil qilinadi. Shuningdek,
o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar, pedagogik faoliyatni rejalashtirish
va o‘qitish sifatini oshirish bo‘yicha tajribalar tahlil etiladi. Ushbu tezis pedagogik malaka
tizimini takomillashtirish yo‘nalishida amaliy va nazariy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Pedagogik malaka, rivojlantirish mexanizmlari, innovatsion yondashuvlar,
kasbiy kompetensiya, ilg‘or pedagogik texnologiyalar, o‘qituvchilar malakasini oshirish, ta’lim
sifatini oshirish.
Kirish.
Hozirgi zamonaviy ta'lim jarayoni o‘qituvchilardan nafaqat kasbiy bilim va ko‘nikmalarni,
balki doimiy ravishda o‘z malakalarini oshirishni talab qiladi. Pedagogik malakani rivojlantirish
ta’lim sifatini oshirishda asosiy omil bo‘lib, u ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalardan
foydalanish, ilg‘or pedagogik usullarga tayangan holda talabalarning ehtiyojlarini qondirishga
yo‘naltirilgan. Bugungi globallashuv sharoitida pedagogik kadrlar tayyorlash tizimi doimiy
o‘zgaruvchan talablarga moslashishi, o‘qituvchilarni kasbiy rivojlanishga rag‘batlantiruvchi
mexanizmlarni joriy etishi lozim.
Ushbu tezisda pedagogik malakani rivojlantirish mexanizmlari, ilg‘or tajribalar va
innovatsion yondashuvlar tahlil qilinib, pedagoglarning kasbiy o‘sishiga ta’sir etuvchi asosiy
omillar va ulardan samarali foydalanish yo‘llari o‘rganiladi. Shu bilan birga, o‘quv jarayonida
zamonaviy texnologiyalar va metodlarni qo‘llash orqali ta’lim jarayonining samaradorligini
oshirish masalalariga e’tibor qaratiladi.
Adabiyotlar tahlili:
Pedagogik malakani rivojlantirish masalasini ilmiy o‘rganish so‘nggi yillarda global ta’lim
tizimida dolzarb yo‘nalishlardan biriga aylandi. Bu borada taniqli pedagog va tadqiqotchilar
tomonidan olib borilgan izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, ta’lim sifatini oshirishda pedagoglarning
kasbiy kompetensiyalarini takomillashtirish muhim o‘rin tutadi.
D. Shulmanning[5] "pedagogik bilimlar va ko‘nikmalar modeli"da o‘qituvchilarning nafaqat
fanni bilishi, balki uni o‘quvchilarga samarali yetkazish uchun zarur bo‘lgan metodik va
psixologik ko‘nikmalar bilan bog‘liqligi alohida ta’kidlangan. Bu yondashuv o‘qituvchining
malakasini aniqlashda ko‘p qirrali yondashuvni taklif qiladi.
E. V. Ilyenkov[2] va V. A. Slastenin[4] o‘z asarlarida pedagogik mahoratni rivojlantirishda
innovatsion texnologiyalar va ilg‘or tajribalarni qo‘llashning ahamiyatiga urg‘u beradilar.
Ularning tadqiqotlariga ko‘ra, pedagoglarning kasbiy faoliyatida nazariya va amaliyot
uyg‘unligini ta’minlash malakani oshirishning asosiy omili hisoblanadi.
J. Deveyning[3] “tajribaviy o‘qitish nazariyasi” esa o‘quv jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning samaradorligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, bu pedagogik malaka
40
rivojlanishining psixologik asoslarini yoritib beradi. Deweyning fikriga ko‘ra, pedagogik
mahoratni oshirishda amaliy faoliyat orqali bilimlarni boyitish muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilardan A. Abduqodirov va M. Toshtemirovlarning[1] ishlarida
pedagogik kadrlarning malakasini oshirishda zamonaviy ta’lim texnologiyalari va raqamli
vositalardan foydalanishning samaradorligi o‘rganilgan. Ularning tadqiqotlari mamlakatimiz
ta’lim tizimida pedagogik kadrlarni rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlarini belgilab beradi.
Yuqoridagi adabiyotlardan kelib chiqib, shuni ta’kidlash mumkinki, pedagogik malakani
rivojlantirish jarayonida nazariy asoslar, innovatsion texnologiyalar va xalqaro tajriba
uyg‘unligida ishlash samaradorlikni oshirishda muhim o‘rin tutadi. Mazkur tezisda ushbu
konseptual yondashuvlarning o‘zaro bog‘liqligi va ularning pedagogik amaliyotga ta’siri ko‘rib
chiqiladi.
Muhokama:
Pedagogik malakani rivojlantirish zamonaviy ta’lim jarayonining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri bo‘lib, u o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini oshirish orqali ta’lim sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi. Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning
pedagogik malakasini rivojlantirishda bir nechta asosiy yo‘nalishlar alohida ahamiyatga ega.
Birinchidan, pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlarni joriy etish muhim omil
hisoblanadi. Bu jarayonda zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish o‘quv jarayonining
samaradorligini oshiradi. Masalan, interfaol metodlar va raqamli vositalar o‘quvchilarning
qiziqishini oshirish va ularning o‘quv jarayoniga faol ishtirokini ta’minlashda ijobiy natijalar
beradi.
Ikkinchidan, o‘qituvchilarning doimiy kasbiy rivojlanishi ta’lim tizimining dinamik
talablariga moslashish uchun zarurdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muntazam ravishda
malaka oshirish kurslarida qatnashish va ilg‘or tajribalarni o‘zlashtirish o‘qituvchilarning
nazariy bilimlari va amaliy ko‘nikmalarini boyitadi. Ayniqsa, xalqaro tajriba asosida
o‘qituvchilarning faoliyatini baholash va rivojlantirish samarali usul sifatida e’tirof etilmoqda.
Uchinchidan, pedagogik malakani rivojlantirishda individual yondashuvni qo‘llashning
ahamiyati katta. Har bir o‘qituvchining shaxsiy ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga olgan holda
ularning malakasini oshirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqish ta’lim sifatiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bu borada mentorlik va ko‘p bosqichli trening tizimlari muvaffaqiyatli tajribalar
sifatida ajralib turadi.
Shu bilan birga, tadqiqot natijalari pedagogik malaka rivojlantirish jarayonida ba’zi
muammolar mavjudligini ham ko‘rsatdi. Jumladan, malaka oshirish dasturlarining amaliyotga
moslashmaganligi va o‘qituvchilarning vaqt yetishmasligi bu jarayonda qiyinchiliklarni yuzaga
keltiradi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun malaka oshirish jarayonini ta’lim jarayoniga
integratsiya qilish va o‘qituvchilarning o‘z-o‘zini rivojlantirish faoliyatiga rag‘batlantiruvchi
mexanizmlarni joriy etish zarur.
Muhokama natijalariga ko‘ra, pedagogik malakani rivojlantirishning samarali
mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish ta’lim jarayonining sifatini oshirishda
muhim ahamiyatga ega ekani aniqlanadi. Bu esa o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini
ta’minlash va ta’lim tizimining global talablariga moslashish uchun zarur shartdir.
Xulosa.
Pedagogik malakani rivojlantirish bugungi kunda ta’lim tizimining dolzarb masalalaridan
biri hisoblanadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishi va malakasini
41
oshirish nafaqat individual ta’lim sifatini, balki umumiy ta’lim tizimining samaradorligini ham
oshiradi. Mazkur jarayonda innovatsion yondashuvlardan foydalanish, ilg‘or pedagogik
tajribalarni tatbiq etish va individual yondashuvlarni amalga oshirish asosiy omillar sifatida
ajralib turadi.
O‘qituvchilarning pedagogik malakasini oshirishda quyidagi chora-tadbirlar samarali
bo‘lishi mumkin:
1.
Malaka oshirish dasturlarining nazariya va amaliyot uyg‘unligini ta’minlash.
2.
Innovatsion va raqamli texnologiyalardan foydalangan holda zamonaviy pedagogik
yondashuvlarni joriy etish.
3.
Mentorlik tizimi va individual rivojlanish dasturlarini kengaytirish.
Shu bilan birga, pedagogik malakani rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi omillarni bartaraf
etish uchun davlat darajasida qo‘shimcha chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur. Jumladan,
malaka oshirish dasturlarining sifatini oshirish, pedagoglarni rag‘batlantirish va ularga qulay
shart-sharoitlar yaratish orqali bu jarayonni yanada samarali qilish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, pedagogik malakani rivojlantirish nafaqat o‘qituvchi shaxsiyati va
faoliyatini takomillashtirish, balki jamiyatning intellektual salohiyatini oshirishga ham xizmat
qiladi. Shu bois, ushbu jarayonni tizimli va izchil tashkil etish ta’lim sohasidagi islohotlarning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun muhim omildir.
References:
1.
Abduqodirov, A., & Toshtemirov, M. (2020). O‘zbekiston ta’lim tizimida innovatsion
texnologiyalarni joriy etish yo‘nalishlari. Toshkent: O‘zFA Nashriyoti.
2.
Dewey, J. (1938). Experience and Education. New York: Macmillan.
3.
Ilyenkov, E. V. (1977). The Dialectics of the Abstract and the Concrete in Marx’s Capital.
Moskva: Progress Publishers.
4.
Slastenin, V. A., & Isaev, I. F. (1997). Pedagogika: Innovatsion yondashuvlar. Moskva:
Akademiya.
5.
Shulman, L. S. (1987). Knowledge and teaching: Foundations of the new reform. Harvard
Educational Review, 57(1), 1-22.
