93
O‘Z-O‘ZINI NAZORAT QILISH VA TANQIDGA MUNOSABATNI DIAGNOSTIKA
QILISH
Kamilova Shaxnoza Murotbek qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti
“Pedagogika va aniq fanlar” kafedrasi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14198262
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni
diagnostika qilish masalalari o‘rganilgan. Zamonaviy jamiyatda shaxsning o‘zini o‘zi tahlil qilish,
xatolarini tan olish va ularni tuzatish qobiliyatlari muvaffaqiyatning muhim omillari sifatida
qaraladi. Ushbu jarayonlar shaxsiy va kasbiy rivojlanishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada o‘z-
o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabat shakllanishining psixologik va pedagogik jihatlari
tahlil qilingan. Shuningdek, ushbu ko‘nikmalarni aniqlash va rivojlantirishning samarali
diagnostik usullari tavsiya etilgan. Tadqiqot natijalari ushbu ko‘nikmalarni shakllantirishda
qo‘llaniladigan metodik yondashuvlarni takomillashtirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
O‘z-o‘zini nazorat qilish, tanqidga munosabat, psixologik diagnostika, shaxsiy
rivojlanish, pedagogik usullar, metodik yondashuv, xatolarni tahlil qilish.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda shaxsning o‘z-o‘zini anglash, xatolarini tan olish va ularni tuzatishga
bo‘lgan munosabati muvaffaqiyatli hayot va kasbiy faoliyatning ajralmas qismi hisoblanadi. O‘z-
o‘zini nazorat qilish va tanqidga to‘g‘ri munosabat shaxsiy rivojlanish, samaradorlikni oshirish va
atrof-muhit bilan sog‘lom munosabatlar o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu jarayonlar
insonning o‘ziga bo‘lgan hurmatini mustahkamlash va ijtimoiy muhitda o‘z o‘rnini aniqlashga
yordam beradi.
Shu bilan birga, o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatning shakllanishi turli
omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning o‘zaro ta’sir mexanizmlarini tushunish psixologiya va pedagogika
sohalarining dolzarb masalalaridan biridir. Ayniqsa, ushbu ko‘nikmalarni diagnostika qilish va
baholash usullarini ishlab chiqish zamonaviy ta’lim tizimi va shaxsiy taraqqiyot uchun muhim
vazifalardan hisoblanadi.
Mazkur maqolada o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatning psixologik asoslari,
shakllanish omillari va diagnostika vositalari tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu ko‘nikmalarni
rivojlantirishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali metodik yondashuvlar tavsiya etiladi.
Tadqiqotning natijalari nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki pedagogik faoliyatni yanada
takomillashtirishga ham xizmat qiladi.
Metodologiya:
Ushbu tadqiqot o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni
diagnostika qilish masalasini o‘rganishda kompleks yondashuv asosida olib borildi. Tadqiqotda
quyidagi metodologik asoslar va usullar qo‘llanildi: Psixologiya, pedagogika va falsafa fanlaridagi
o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatga oid nazariyalar o‘rganildi. Xususan, klassik va
zamonaviy tadqiqotlar tahlil qilinib, ularning diagnostika bilan bog‘liq jihatlari aniqlab chiqildi.
Mavjud diagnostik vositalar va usullarni tanqidiy ko‘rib chiqish orqali ularning afzalliklari
va kamchiliklari aniqlangan.
Diagnostika usullari:
Test metodikasi
: Zamonaviy diagnostika vositalari, jumladan, o‘z-o‘zini nazorat qilish va
tanqidga munosabatni baholashga mo‘ljallangan psixologik testlar qo‘llanildi. Xususan, o‘z-o‘zini
94
tahlil qilish va tanqidga javob berish xususiyatlarini o‘lchashga yo‘naltirilgan indikatorlar ishlab
chiqildi.
Eksperiment
:
Diagnostika usullarining samaradorligini sinovdan o‘tkazish uchun
eksperimental o‘quv guruhi tashkil etildi. Eksperiment davomida ishtirokchilarga o‘z-o‘zini
nazorat qilish va tanqidga bo‘lgan munosabatni rivojlantirishga yo‘naltirilgan maxsus
mashg‘ulotlar o‘tkazildi. Olingan natijalar eksperimentdan oldingi va keyingi holatni taqqoslash
orqali baholandi.
Interdisiplinar yondashuv:
Tadqiqot jarayonida psixologiya, pedagogika va sotsiologiya
sohalari integratsiya qilinib, o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatning murakkab
mexanizmlari aniqlashga urinish qilindi.
Mazkur metodologiya tadqiqot natijalarining ilmiy asosliligini ta’minlash va ularni
amaliyotda qo‘llash imkoniyatini oshirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili:
O‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni o‘rganish masalasi psixologiya,
pedagogika, sotsiologiya kabi fanlarning diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Ushbu sohadagi
nazariy va amaliy tadqiqotlar muammolarni chuqur tahlil qilish va ularning yechimlariga oid
yondashuvlarni ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi. Adabiyotlarni tahlil qilish jarayonida
quyidagi asosiy yo‘nalishlar aniqlandi: Psixologik adabiyotlarda o‘z-o‘zini nazorat qilish insonning
shaxsiy xususiyatlari, jumladan, irodaviy fazilatlari, o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchi va mas’uliyat
darajasi bilan bog‘liq ko‘rib chiqilgan. Xususan: Bandura [2] tomonidan taklif etilgan o‘z-o‘zini
boshqarish nazariyasida o‘z-o‘zini tahlil qilish va xatti-harakatlarni baholash jarayoni shaxsning
umumiy motivatsiya tizimining bir qismi sifatida tavsiflangan. L. Vigotskiy [8] va A. N.
Leontyevlarning [9] asarlarida o‘z-o‘zini nazorat qilish va refleksiya shaxs rivojlanishining muhim
bosqichlari sifatida ko‘rsatilgan.
O‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni rivojlantirishda ta’lim muhitining roli
ko‘plab pedagogik tadqiqotlarda o‘rganilgan. Jumladan: D. Dewey [3] o‘z asarlarida reflektiv
fikrlashni rivojlantirish orqali shaxsiy va ijtimoiy mas’uliyatni oshirish g‘oyasini ilgari surgan.
O‘zbekiston olimlaridan Sh. Rahimovning tadqiqotlarida o‘quvchilarda refleksiya va tanqidga
munosabatni rivojlantirishda interfaol metodlarning ahamiyati ta’kidlangan. Tanqidni qabul
qilish va undan samarali foydalanish masalasi zamonaviy psixologiya va menejmentda keng
o‘rganilgan.
H. Gardnerning [7] ko‘p intellektlar nazariyasida tanqidga munosabat turli shaxsiy
xususiyatlarga ko‘ra individual xususiyatlarga ega ekani ko‘rsatilgan. S. Covey[6] o‘z asarlarida
tanqidni konstruktiv yondashuv bilan qabul qilishni muvaffaqiyatli yetakchilikning muhim
elementi sifatida e’tirof etadi.
O‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni aniqlash uchun diagnostik usullarni ishlab
chiqishga qaratilgan tadqiqotlarda turli metodlar tahlil qilingan: R. Cattellning[5] shaxsiy
xususiyatlarni baholash metodikasi shaxsiy va professional rivojlanishdagi nazorat
mexanizmlarini aniqlashda qo‘llaniladi. G. Eysenckning [4] temperamental xususiyatlarni o‘lchash
tizimi orqali tanqidga munosabat va emotsional o‘zini boshqarishning o‘zaro bog‘liqligi
o‘rganilgan.
O‘zbekistonda o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni shakllantirishga oid
tadqiqotlar davomida shaxsiy rivojlanishning milliy qadriyatlar bilan uyg‘unligi o‘rganilgan.
Masalan: H. Abdurahmonovaning [1] asarlarida o‘z-o‘zini tarbiyalash jarayonida milliy-ma’naviy
95
qadriyatlarning o‘rni yoritilgan. Z. Yoqubovaning [10] tadqiqotlarida tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda o‘zbek pedagogik merosining ahamiyati ko‘rsatilgan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni
diagnostika qilish va rivojlantirish masalasi turli fanlar kesimida dolzarb hisoblanadi. Bunda
nazariy qarashlarni amaliyot bilan bog‘lash, mavjud usullarni takomillashtirish va milliy
yondashuvlarni rivojlantirish zarurati mavjud. Shu bois, ushbu tadqiqot natijalari shaxsiy va
kasbiy taraqqiyotda muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Muhokama:
O‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni rivojlantirish shaxsning ijtimoiy va kasbiy
hayotidagi muvaffaqiyatning muhim omillari sifatida qaraladi. Ushbu tadqiqot davomida olingan
natijalar ushbu masalaning turli jihatlarini yanada chuqurroq tahlil qilish va amaliy
yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘z-o‘zini nazorat qilish darajasi shaxsning mas’uliyat
hissi va irodaviy fazilatlari bilan bevosita bog‘liqdir. Shaxs o‘z xatti-harakatlarini nazorat qilish
orqali o‘zini rivojlantirish yo‘lida konstruktiv qadamlar tashlaydi. Bu ko‘nikmaning rivojlanishi
talabalarda o‘z maqsadlarini belgilash va ularga erishish samaradorligini oshirishga yordam
beradi.
Tadqiqot jarayonida tanqidga munosabatni qabul qilish va unga javob qaytarishning
individual xususiyatlari aniqlangan. Tanqidni konstruktiv qabul qilgan shaxslar uni o‘z
faoliyatlarini takomillashtirish uchun imkoniyat sifatida ko‘rishi ma’lum bo‘ldi. Biroq, tanqidni
qabul qilish qiyin bo‘lgan shaxslar orasida o‘z-o‘zini tahlil qilishga bo‘lgan motivatsiya pastligi
kuzatildi.
Eksperimental o‘quv guruhi bilan olib borilgan mashg‘ulotlar tanqidga konstruktiv
munosabatni shakllantirishda interfaol metodlarning ahamiyatini ko‘rsatdi. Xususan, rolli o‘yinlar
va muammoli vaziyatlarni tahlil qilish orqali ishtirokchilarda o‘z-o‘zini tahlil qilish ko‘nikmalari
kuchaygani qayd etildi.
Milliy qadriyatlar va an’anaviy tarbiya o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni
shakllantirishda muhim omil hisoblanadi. Tadqiqot davomida o‘zbek jamiyatida tanqidni
yumshoq shaklda yetkazish odatlari va shaxsiy xatolarni boshqalarga namoyish etmaslik
tendensiyasi aniqlangan. Bu esa ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishda milliy pedagogik
yondashuvlarni hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.
Diagnostika natijalari tanqidga munosabat va o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalari orasidagi
bog‘liqlikni aniqlash imkonini berdi. Ushbu vositalarni takomillashtirish orqali shaxsiy
rivojlanishni kuzatib borish va maqsadga muvofiq pedagogik chora-tadbirlarni amalga oshirish
imkoniyati yaratiladi.
Muhokama natijalariga asoslanib aytish mumkinki, o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga
munosabatni rivojlantirishda individual, pedagogik va madaniy yondashuvlarning integratsiyasi
zarurdir. Ushbu yondashuvlar shaxsning ijtimoiy moslashuvchanligi va kasbiy muvaffaqiyatiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan. Shu bois, mazkur tadqiqot natijalari pedagogika, psixologiya
va shaxsiy rivojlanish bo‘yicha amaliy dasturlarni boyitishga xizmat qiladi.
Xulosa.
Mazkur tadqiqot natijalari o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni shakllantirish
va diagnostika qilish masalasida quyidagi muhim xulosalarga olib keldi:
96
O‘z-o‘zini nazorat qilish shaxsning mas’uliyatlilik, o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan intilishi va
o‘z faoliyatini samarali boshqarish ko‘nikmalarining asosini tashkil etadi. Ushbu ko‘nikma
shaxsning shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyati uchun muhim omil bo‘lib, uni rivojlantirish shaxsiy
o‘sish va ijtimoiy moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
Tanqidga konstruktiv yondashuv shaxsning o‘z xatolarini tahlil qilish va ulardan saboq
chiqarish imkoniyatini oshiradi. Bu esa shaxsning o‘z-o‘zini rivojlantirishda muhim motivatsion
omil hisoblanadi. Tanqidni qabul qilish va unga javob qaytarish ko‘nikmalarini shakllantirish
maxsus pedagogik yondashuvlarni talab etadi.
Diagnostika vositalarining ahamiyati:
O‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni
baholash uchun zamonaviy diagnostika vositalarini qo‘llash samarali natijalar berdi. Ushbu
vositalar shaxsning rivojlanish darajasini aniqlash va uning yutuq hamda kamchiliklarini belgilash
imkonini beradi. Natijalar ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun maqsadli pedagogik chora-
tadbirlar ishlab chiqishga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Milliy va madaniy qadriyatlar tanqidga munosabat va o‘z-o‘zini nazorat qilish jarayonlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishda milliy pedagogik
yondashuvlardan foydalanish muhimdir. Bu yondashuv shaxsning psixologik va ijtimoiy
rivojlanishini yanada chuqurlashtiradi.
Pedagogik yondashuvlarning samaradorligi:
Interfaol usullar, jumladan, rolli o‘yinlar,
muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va refleksiya mashg‘ulotlari, o‘z-o‘zini nazorat qilish va
tanqidga konstruktiv munosabatni shakllantirishda yuqori samaradorlikni ko‘rsatdi.
Amaliy tavsiyalar
Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
Ta’lim jarayonida o‘z-o‘zini nazorat qilish va tanqidga munosabatni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan maxsus dasturlar ishlab chiqish.
Milliy qadriyatlar va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni uyg‘unlashtirish orqali ushbu
ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Diagnostika vositalarini ta’lim jarayonida muntazam qo‘llash va ularning natijalariga
asoslanib individual yondashuvlarni shakllantirish.
Ushbu tadqiqot natijalari pedagogika, psixologiya va ta’lim tizimida o‘z-o‘zini rivojlantirishni
targ‘ib qilish bo‘yicha amaliy qo‘llanmalarning rivojlanishiga xizmat qiladi.
References:
1.
Abdurahmonova, H. (2018). "Milliy-ma’naviy qadriyatlar asosida shaxsiy tarbiyani
rivojlantirish."
Milliy Tarbiya Jurnali.
2.
Bandura, A. (1997).
Self-Efficacy: The Exercise of Control.
W. H. Freeman and Company.
3.
Dewey, J. (1933).
How We Think: A Restatement of the Relation of Reflective Thinking to the
Educative Process.
D.C. Heath and Company.
4.
Eysenck, H. J. (1967).
The Biological Basis of Personality.
Charles C. Thomas.
5.
Cattell, R. B. (1973).
Personality and Mood by Questionnaire.
Jossey-Bass.
6.
Covey, S. R. (1989).
The 7 Habits of Highly Effective People.
Free Press.
7.
Gardner, H. (1993).
Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences.
Basic Books.
8.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes.
97
Harvard University Press.
9.
Leontyev, A. N. (1978).
Activity, Consciousness, and Personality.
Prentice Hall.
10.
Yoqubova, Z. (2019). "O‘zbek pedagogik merosi va zamonaviy tarbiya."
Pedagogik
Innovatsiyalar Jurnali.
