125
O‘QITUVCHI-O‘QUVCHI TIZIMIDAGI MUNOSABATLAR AXLOQI
Komiljonova Sarvinoz G'ulomboy qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti
“Pedagogika va aniq fanlar” kafedrasi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14223354
Annotatsiya
: Mazkur maqola o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarning axloqiy
jihatlarini tadqiq qilishga bag‘ishlangan. Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi
munosabatlarining samimiylik, hurmat, adolat va mas’uliyat kabi axloqiy tamoyillar asosida
tashkil etilishi, ta’lim samaradorligini oshirishdagi muhim omil ekanligi tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada axloqiy munosabatlar rivojiga to‘sqinlik qiluvchi omillar va ularni bartaraf
etish yo‘llari yoritilgan. Ilmiy ish o‘qituvchi shaxsiyatining axloqiy fazilatlarini shakllantirish
hamda o‘quvchilarda intizom va mas’uliyatni kuchaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga
oladi.
Kalit so‘zlar:
O‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlari, ta’lim jarayoni, axloqiy tamoyillar, shaxsiy
fazilatlar, intizom va mas’uliyat, pedagogik etika, munosabatlar madaniyati.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarning axloqiy
jihatlari ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi.
Bugungi kunda ta’lim jarayonida bilim berish bilan bir qatorda, o‘quvchilarning axloqiy tarbiyasi
va ijtimoiy qadriyatlar asosida shakllanishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘qituvchi-o‘quvchi
tizimidagi munosabatlarning adolat, hurmat, mas’uliyat va samimiylik tamoyillari asosida tashkil
etilishi ta’lim sifatini oshirish bilan birga, jamiyatning ma’naviy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
Shu bilan birga, ba’zan pedagogik faoliyatda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida kelib chiqadigan
muammolar, masalan, o‘zaro tushunmovchiliklar, intizomning buzilishi va axloqiy me’yorlarning
buzilishi kabi holatlar kuzatilishi mumkin. Ushbu masalalarni o‘rganish va ularning oldini olish
yo‘llarini aniqlash bugungi pedagogik amaliyotning dolzarb vazifalaridan biridir.
Mazkur maqola o‘qituvchi-o‘quvchi tizimida axloqiy munosabatlarning o‘rni va ahamiyatini
ilmiy jihatdan tadqiq qilish hamda ushbu sohada mavjud muammolarni hal etish bo‘yicha
tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan.
Metodologiya:
Mazkur tadqiqotda o‘qituvchi-o‘quvchi tizimidagi munosabatlarning axloqiy jihatlarini
o‘rganishda sifat va miqdoriy tadqiqot metodlari qo‘llanildi.
Nazariy tahlil usuli
: O‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlariga oid ilmiy adabiyotlar,
pedagogik va psixologik nazariyalar, axloqiy tamoyillarni o‘z ichiga olgan hujjatlar va normativ
aktlar o‘rganildi. Ushbu tahlil asosida mavzuning nazariy asoslari belgilandi.
So‘rovnoma usuli
: O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida axloqiy munosabatlar bo‘yicha
mavjud holatni aniqlash maqsadida maxsus tuzilgan so‘rovnomalar orqali ma’lumotlar yig‘ildi.
So‘rovnomada hurmat, adolat, mas’uliyat va samimiylik tamoyillarining ta’lim jarayonida aks
etishi haqida savollar o‘rin oldi.
Kuzatish usuli
: Ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni
bevosita kuzatish orqali real pedagogik vaziyatlar tahlil qilindi. Bu usul o‘quv jarayonidagi axloqiy
muammolarni aniqlashda yordam berdi.
Eksperiment usuli
: Axloqiy munosabatlarni shakllantirishga qaratilgan trening va metodik
tadbirlar amalga oshirildi. Ushbu eksperiment natijalari asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.
126
Statistik tahlil usuli
: Tadqiqot davomida yig‘ilgan ma’lumotlar maxsus dasturlar
yordamida tahlil qilinib, olingan natijalar ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishda qo‘llanildi.
Metodik yondashuvlarning uyg‘unligi mavzuni chuqur va har tomonlama o‘rganishga imkon
berdi. Tadqiqot natijalari asosida ta’lim jarayonida o‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlarini
yaxshilash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Adabiyotlar tahlili:
O‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlarining axloqiy jihatlari bo‘yicha ilmiy adabiyotlarni tahlil
qilish ushbu mavzuning nazariy va amaliy asoslarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarning axloqiy
tamoyillari ko‘plab mutaxassislarning diqqat markazida bo‘lib kelmoqda.
Umumiy pedagogik yondashuvlar
: Jahon pedagogikasida o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi munosabatlarning axloqiy tomonlarini yoritishda J. Dyui, K. Rojers[7] va L. S.
Vygotskiy[9] kabi olimlarning ishlari alohida e’tiborga loyiqdir. Ularning tadqiqotlari
insonparvarlik tamoyillarini ta’lim jarayoniga joriy etish zaruratini asoslaydi. Bu nazariyalar
axloqiy munosabatlarning ta’lim sifatiga bevosita ta’sirini ochib beradi.
Axloqiy tarbiya nazariyalari
: O‘zbekistonlik olimlardan A. Avloniy axloqiy tarbiya haqida
“Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir”
deya ta’kidlagan[1]. Uning axloq va tarbiya haqidagi asarlari o‘qituvchi shaxsiyatida axloqiy
sifatlarni shakllantirish masalalarini chuqur yoritib beradi.
Zamonaviy pedagogik qarashlar
: Hozirgi kunda G. H. Hasanov[6], N. Shodmonov[10] va
boshqa olimlar o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlarining zamonaviy sharoitdagi xususiyatlarini
tadqiq qilmoqda. Ular o‘qituvchining professional fazilatlari, xususan, adolat va hurmat
tamoyillari asosida ta’lim jarayonini tashkil etish muhimligini qayd etganlar.
Chet el tajribalari
: G‘arb olimlari, xususan, H. Gardner[3] va P. Freyre[4] ta’lim jarayonida
demokratik tamoyillar va shaxsiy yondashuvning ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Bu
yondashuvlar o‘quvchilarda mas’uliyat hissini shakllantirish va ijtimoiylashuv jarayonini
jadallashtirishga xizmat qiladi.
Psixologik yondashuvlar
: Psixologik tadqiqotlarda o‘quvchilarning ruhiy holati va
o‘qituvchi bilan bo‘lgan munosabatlarining hissiy jihatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada
A. Maslou[8] va K. Levinning[5] tadqiqotlari asosiy manba sifatida qo‘llanilgan.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlarining axloqiy
tamoyillari ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, u nafaqat o‘quvchilarni ijtimoiylashtirish,
balki ularning ma’naviy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shu bois, mazkur mavzuga oid nazariy
ishlanmalarning amaliyotga tatbiqini ta’minlash dolzarb masala hisoblanadi.
Muhokama:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi-o‘quvchi tizimidagi munosabatlar ta’lim
jarayonining muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’lim jarayonida
axloqiy tamoyillarning buzilishi o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishining pasayishiga,
o‘qituvchi obro‘sining zaiflashishiga va umumiy intizom darajasining tushishiga olib kelishi
mumkin.
Tahlillar asosida quyidagi jihatlar muhokama qilindi:
O‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlari samimiylik, hurmat va adolat kabi axloqiy tamoyillar
asosida tashkil etilganda, o‘quvchilarning ta’limga bo‘lgan munosabati sezilarli darajada
127
yaxshilanadi. Bunday yondashuv o‘quvchilarni nafaqat bilim olishga, balki mustaqil fikrlashga va
ijtimoiy mas’uliyatni his qilishga undaydi.
So‘rovnoma va kuzatish natijalariga ko‘ra, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi
munosabatlarda ba’zan tushunmovchiliklar va konfliktlar yuzaga keladi. Ushbu muammolarning
asosiy sabablari sifatida:
O‘qituvchining pedagogik etika tamoyillariga amal qilmasligi;
O‘quvchilarning intizomsizligi;
Ta’lim jarayonida kommunikatsiya yetishmasligi keltirib o‘tiladi.
Tadqiqot natijalari o‘qituvchi shaxsiyati va uning axloqiy fazilatlari o‘quvchilarni
motivatsiya qilishda muhim omil ekanligini ko‘rsatdi. Adolatli, hurmatli va mas’uliyatli o‘qituvchi
nafaqat o‘quvchilarni bilim olishga jalb qiladi, balki ularda yuqori axloqiy qadriyatlarni
shakllantiradi.
Eksperiment davomida axloqiy tamoyillarni rivojlantirishga qaratilgan trening va
mashg‘ulotlar o‘qituvchi-o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarni sezilarli darajada yaxshilaganini
ko‘rsatdi. Bu jarayonda o‘quvchilarning intizomi oshgani, bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqi
kuchaygani kuzatildi.
Muhokamalar natijasida ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi axloqiy
munosabatlarning ahamiyati yana bir bor tasdiqlandi. Shu bois, pedagogik jarayonda axloqiy
qadriyatlarni targ‘ib qilish va ularga amal qilish bo‘yicha yangi metodikalar ishlab chiqish dolzarb
masala ekanligi ta’kidlandi.
Xulosa.
Mazkur tadqiqot o‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlarining axloqiy jihatlarini o‘rganishga
qaratilgan bo‘lib, ta’lim jarayonida axloqiy tamoyillarning o‘rni va ahamiyatini aniqlashga
muvaffaq bo‘ldi. Tadqiqot davomida o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi axloqiy
munosabatlarning ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qilishi, shuningdek, o‘quvchilarning
shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi tasdiqlandi. Quyidagi xulosalar chiqarildi:
Axloqiy tamoyillarning ahamiyati
: O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hurmat, adolat,
samimiylik va mas’uliyat tamoyillariga asoslangan munosabatlar ta’lim jarayonining
muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Bunday munosabatlar nafaqat bilim olishga, balki ma’naviy
rivojlanishga ham hissa qo‘shadi.
Axloqiy muammolarni bartaraf etish zarurati
: O‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlaridagi
muammolarni hal etish uchun pedagogik etika qoidalariga rioya qilish, o‘quvchilar bilan samarali
kommunikatsiya o‘rnatish va ularning intizomini oshirish choralari ko‘rilishi kerak.
O‘qituvchi shaxsiyati va roli
: O‘qituvchining axloqiy fazilatlari, jumladan, halollik,
mehribonlik va mas’uliyat, o‘quvchilar bilan samarali munosabatlarni shakllantirishda muhim
omil hisoblanadi.
Amaliy tavsiyalar
: Ta’lim jarayonida axloqiy munosabatlarni rivojlantirish uchun
quyidagilarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
O‘qituvchilar uchun pedagogik etika va axloqiy tarbiya bo‘yicha maxsus treninglar o‘tkazish;
O‘quvchilarda axloqiy qadriyatlarni shakllantirish uchun ta’lim va tarbiya jarayonini
uyg‘unlashtirish;
Konfliktlarni oldini olish va samarali muloqot o‘rnatish bo‘yicha maxsus metodik
ko‘rsatmalar ishlab chiqish.
128
Mazkur xulosalar ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi axloqiy
munosabatlarni yanada rivojlantirish bo‘yicha ilmiy va amaliy asoslarni belgilab beradi. Bu esa
ta’lim sifatini oshirish va jamiyatda yuqori axloqiy qadriyatlarni shakllantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
References:
1.
Avloniy, A. Turkiy Guliston yohud axloq. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 1992.
2.
Dewey, J. Democracy and Education. New York: Macmillan, 1916.
3.
Gardner, H. Multiple Intelligences: New Horizons in Theory and Practice. New York: Basic
Books, 2006.
4.
Freire, P. Pedagogy of the Oppressed. New York: Continuum, 1970.
5.
Levin, K. Field Theory in Social Science. New York: Harper, 1951.
6.
Hasanov, G. H. Pedagogika asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti,
2010.
7.
Rogers, C. Freedom to Learn. New York: Merrill, 1969.
8.
Maslow, A. H. Motivation and Personality. New York: Harper & Row, 1954.
9.
Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes.
Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978.
10.
Shodmonov, N. O‘qituvchi mahorati: Pedagogik va psixologik asoslar. Toshkent: O‘qituvchi,
2005.
