14
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
FARMATSEVTIKA TA'LIM SOHASIDA FIZIKA
O'QITISHNING AHAMIYATI
Berdiyeva Mahbuba Muhiddinovna
Toshkent farmatsevtika instituti FMAT kafedrasi assistenti
Tel: +998973184741
Email: mahbuba_berdiyeva@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14288224
Ushbu maqolada farmatsevtika ta'limi sohasida fizika fanining o'qitilishining ahamiyati
va uning o'quv jarayonidagi o'rni ko'rib chiqiladi. Farmatsevtika sohasida dori vositalarining
samarali ishlab chiqilishi, tayyorlanishi va organizmda ta'sirini o'rganish uchun fizika
bilimlari zarur. Fizika, ayniqsa, dori moddalari va ularning fizikaviy xususiyatlarini,
farmakokinetika va farmakodinamika jarayonlarini tushunishda muhim rol o'ynaydi.
Maqolada fizikaning farmatsevtika sohasidagi amaliy ahamiyati, yangi texnologiyalarni ishlab
chiqish, dori vositalarining sifatini aniqlash, diagnostika metodlarini rivojlantirish va samarali
davolash usullarini ishlab chiqishdagi o'rni tahlil qilingan. Farmatsevtika ta'limida fizika
o'qitish, talabalarni nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy ko'nikmalar bilan ham ta'minlaydi,
bu esa ularning kasbiy faoliyatini samarali va sifatli amalga oshirishlariga yordam beradi.
Maqola, shuningdek, fizikaning farmatsevtika ta'limida integratsiyasining ilmiy tadqiqotlar va
innovatsiyalarni rivojlantirishga yordam berishini ko'rsatadi.
В данной статье рассматривается значение преподавания физики в сфере
фармацевтического образования и его место в образовательном процессе. В области
фармацевтики знания физики необходимы для эффективной разработки,
приготовления и изучения действия лекарственных средств на организм. Физика
особенно играет важную роль в понимании лекарственных веществ и их физических
свойств, фармакокинетики и фармакодинамических процессов. В статье анализируется
практическое значение физики в области фармацевтики, разработки новых
технологий, определения качества лекарственных средств, разработки методов
диагностики и разработки эффективных методов лечения. Преподавание физики в
фармацевтическом образовании дает студентам не только теоретические знания, но и
практические навыки, что помогает им эффективно и качественно осуществлять свою
профессиональную деятельность. В статье также показано, что интеграция физики в
фармацевтическое образование способствует научным исследованиям и инновациям.
This article examines the importance of teaching physics in the field of pharmaceutical
education and its place in the educational process. In the field of pharmaceuticals, knowledge
of physics is necessary for the effective development, preparation and study of the effect of
drugs on the div. Physics especially plays an important role in understanding drug
substances and their physical properties, pharmacokinetics and pharmacodynamic processes.
The article analyzes the practical importance of physics in the field of pharmaceuticals, the
development of new technologies, the determination of the quality of drugs, the development
of diagnostic methods and the development of effective treatment methods. Teaching physics
in pharmaceutical education provides students not only with theoretical knowledge, but also
with practical skills, which helps them to carry out their professional activities effectively and
qualitatively. The article also shows that the integration of physics in pharmaceutical
education promotes scientific research and innovation.
15
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
Tayanch so`zlar:
Farmatsevtika, ta'lim sohasi, nazariy bilimlar, amaliy ko'nikmalar,
farmakokinetika va farmakodinamika.
Key words: Pharmacy, field of study, theoretical knowledge, practical skills,
pharmacokinetics and pharmacodynamics.
Ключевые
слова
:
Фармация,
специальность,
теоретические
знания,
практические навыки, фармакокинетика и фармакодинамика.
Farmatsevtika ta'limi, o'zining ilmiy va amaliy jihatlari bilan, sog'liqni saqlash tizimida
muhim rol o'ynaydi. Dori vositalarining samarali ishlab chiqilishi, ishlab chiqarilishi va
qo'llanilishi uchun talabalar keng ko'lamli ilmiy bilimlarga ega bo'lishlari kerak. Bunday
bilimlarning bir qismi — fizika faniga oid bilimlardir. Fizika, o'zining asosiy qonunlari va
prinsiplari orqali, farmatsevtikada dori moddalarining fizikaviy xususiyatlarini, ularning
organizmga ta'sirini va samaradorligini tushunishda muhim o'rin tutadi. Farmatsevtika
sohasida fizika o'qitishning ahamiyati, nafaqat dori moddalari va preparatlarning ishlab
chiqarilishiga, balki ularning ta'siri va effektliligini ta'minlashga ham bevosita bog'liq. Dori
vositalarining sifatini aniqlashda, ularning xususiyatlarini o'rganishda, shuningdek,
davolashning turli metodlari va texnologiyalarini ishlab chiqishda fizika fanining o'rni
beqiyosdir. Shuningdek, dori moddalari va ularning tashqi muhitda qanday o'zgarishlarga
uchrashi, qanday fizik jarayonlar orqali organizmga kirishi va ta'sir qilishini tushunish
farmatsevtika ta'limida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur bo'lgan bilimlar asosini
tashkil etadi. Shu bilan birga, fizika fanining asosiy qonunlarini farmatsevtika ta'limiga
integratsiya qilish, talabalar uchun yangi ilmiy yondoshuvlar va innovatsiyalarni kashf etish
imkoniyatlarini yaratadi. Demak, farmatsevtika ta'limi tizimida fizika o'qitish nafaqat nazariy
bilimlarni oshirish, balki dori vositalarini ishlab chiqish, tahlil qilish va klinik qo'llanilishida
bilimlarni amaliyotga tatbiq etish uchun ham zarurdir.
Farmatsevtika ta'limida fizika fanini o'qitishning bir qator ijobiy natijalari bor, ular
o'zaro bog'liq va talabalar uchun muhim amaliy ko'nikmalarni rivojlantiradi. Quyida fizika
o'qitishining farmatsevtika sohasidagi ta'lim jarayoniga ta'siri va natijalari keltirilgan:
1.
Dori vositalarining fizikaviy xususiyatlarini tushunish
Fizika fanini o'qitish
talabalariga dori moddalari va ularning formulalarini, strukturalarini, eruvchanlik va
dispergatsiya xususiyatlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Dori preparatlari
ishlab chiqishda bu bilimlar zarur bo'lib, ularning sifatini ta'minlash va samaradorligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, dori moddalari eruvchanligini, tezligini va
dozalash shakllarini optimallashtirish uchun fizika bilimlariga tayaniladi.
2.
Farmakokinetika
va
farmakodinamika
asoslarini
o'zlashtirish
Farmatsevtika talabalarining organizmdagi dori moddalari ta'sirini va ularning
taqsimlanishini tushunishi uchun fizika fanidan olingan bilimlar zarur. Farmakokinetika (dori
vositalarining organizmdagi harakatini o'rganish) va farmakodinamika (dori vositalarining
organizmga ta'siri) bo'yicha o'qitish, diffuziya jarayonlarini, osmotik bosimni, mikroskopik va
makroskopik o'zgarishlarni aniqlashni osonlashtiradi.
3.
Yangi farmatsevtik texnologiyalarni ishlab chiqish
Fizika, yangi
farmatsevtik texnologiyalarni ishlab chiqish va modernizatsiya qilishda asosiy rol o'ynaydi.
Masalan, dori moddalari mikrogranulalari yoki nanoformulyatsiyalari kabi ilg'or
texnologiyalarni ishlab chiqishda fizika va kimyo qonunlari asosida ishlash talab etiladi.
16
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
Bunday texnologiyalar dori vositalarining organizmdagi ta'sirini samarali tarzda oshirishga
yordam beradi.
4.
Sifat nazorati va diagnostika metodlarini rivojlantirish
Fizika asosida dori
vositalarining sifatini aniqlash va ularni tahlil qilishda innovatsion texnikalar (masalan,
spektroskopiya, optik analiz, mikroskopiya va ultratovush) qo'llaniladi. Bu metodlar dori
moddalari sifatini, tozaligini va kontsentratsiyasini aniqlashda aniq va ishonchli natijalar
beradi.
5.
Farmatsevtik amaliyotdagi samaradorlikni oshirish
Fizika fanining
integratsiyasi farmatsevtik jarayonlarni yanada samarali va aniq qilishga imkon beradi. Dori
moddalarining mikroskopik xususiyatlari va reaktsiyalarini yaxshi tushunish, dori tayyorlash,
saqlash va tarqatish jarayonlarida xatoliklarni kamaytirishga yordam beradi. Bu o'z
navbatida, dori vositalarining yuqori sifatini va ta'sirchanligini ta'minlashda yordam beradi.
6.
Innovatsion davolash usullarini ishlab chiqish
Fizika metodlari (masalan,
lazer terapiyasi, magnit maydonlar, ultratovush) yordamida yangi davolash usullarini ishlab
chiqish imkoniyati yaratiladi. Bu usullar, ayniqsa, dori terapiyasining yangi usullarini ishlab
chiqishda muhim ahamiyatga ega.
7.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlash
Fizika fanidan
olingan bilimlar farmatsevtika sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalarni
rivojlantirishga yordam beradi. Yangi preparatlar va dori vositalarini ishlab chiqish,
shuningdek, ularni ishlab chiqarish jarayonlarida samaradorlikni oshirish uchun fizika
metodlari va modellari muhim vosita bo'ladi.
Farmatsevtika ta'lim sohasida fizika o'qitishning ahamiyati katta. Farmatsevtika o'qitish
jarayonida fizika fanining o'rni, asosan, talabalarni dori vositalarining fizikaviy xususiyatlari
va ular bilan bog'liq jarayonlar haqida tushuncha berish orqali o'zini namoyon etadi. Bu, o'z
navbatida, farmatsevtik bilimlarni to'liq va samarali qo'llash uchun zarur. Quyida,
farmatsevtika ta'limida fizika o'qitishning muhim jihatlari keltirilgan:
1.
Farmatsevtik texnologiya va formulalar
Farmatsevtikada dori vositalarining ishlab chiqilishi va tayyorlanishi jarayonida fizika
prinsiplariga katta e'tibor beriladi. Dori moddalari, ularning eruvchanligi, dispergiya
xususiyatlari va dori vositalarining dozalash shakllari (masalan, tabletka, sirop, kapsula)
ishlab chiqarilishi fizika va kimyo qonunlariga asoslanadi. Dori moddalarining shaklini va
xususiyatlarini belgilashda mexanik, termodinamik va optik fizika qonunlari muhim rol
o'ynaydi.
2.
Farmakokinetika va farmakodinamika
Dori vositalarining organizmga qanday ta'sir qilishini tushunish uchun fizika bilimlari
zarur. Farmakokinetikada (dori moddalarining organizmdagi harakatini o'rganish) dori
moddalari qon oqimi, diffuziya, osmotik bosim va boshqa fizik jarayonlar orqali tarqalishini
tushunish kerak. Bu jarayonlar, dori moddalarining tezligi va miqdorini aniqlashda yordam
beradi.
3.
Biomexanika va biotexnika
Biomexanika sohasida farmatsevtika o'qituvchilari fizika bilimlarini, masalan, qon
aylanishi, mushaklarning fizikaviy xususiyatlari va ularning dori moddalariga qanday ta'sir
qilishi haqida tushuncha berishadi. Bu ma'lumotlar dori vositalarining samaradorligini va
xavfsizligini ta'minlashda muhimdir.
17
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
4.
Optik va spektroskopik tahlil usullari
Dori moddalari sifatini aniqlashda optik va spektroskopik usullar keng qo'llaniladi.
Ularda fizika (masalan, optika va elektromagnit nurlanishi) qonunlari asosida ishlaydigan
texnologiyalar mavjud. Dori moddasining kontsentratsiyasini, tozaligini va tarkibini
aniqlashda bu usullar farmatsevtik analizlar uchun juda zarur.
5.
Termodinamik va reaksiya kinetikasi
Dori moddalarining kimyoviy reaksiya tezligi va bu jarayonlarning termodinamik
xususiyatlari, masalan, entropiya, entalpiya, issiqlik almashinuvi va boshqa fizikaviy
parametrlarni tushunish farmatsevtikada yangi preparatlarni yaratishda muhimdir.
6.
Fizika metodlari bilan diagnostika va dori terapiyasi
Fizika metodlari yordamida, masalan, ultratovush, lazer, magnit maydonlar va boshqa
fizikaviy usullar yordamida dori vositalarini tashqi muhitda diagnostika qilish va davolashda
qo'llaniladi. Bu, ayniqsa, yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda ahamiyatlidir.
7.
Fizikaviy-ximik analizlar
Farmatsevtikada dori moddalari va ularning aralashmalari bilan bog'liq fizikaviy va
kimyoviy tahlillarni amalga oshirishda fizika fanining roli katta. Bu, o'z navbatida, sifatni
ta'minlash va dori vositalarining samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Xulosa:
Farmatsevtika ta'limida fizika o'qitish talabalarining nazariy va amaliy bilimlarini boyitadi,
dori vositalarining sifatini va samaradorligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Fizika ilmiy
metodlari yordamida yangi texnologiyalar va davolash usullarini ishlab chiqish imkoniyati
yaratiladi, bu esa farmatsevtika sohasining yanada rivojlanishiga va innovatsion yechimlarni
joriy etishga xizmat qiladi. Bunday bilimlar talabalarni nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy
faoliyatda ham yuqori malakali mutaxassislar sifatida tayyorlashga yordam beradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro`yxati:
1.Умаров С.Х., Ашуров Ж. Дж., Ходжаев У., Нарзуллаева З. М., Курбонов Б. С., Намозов И.
У.Легированные монокристаллы TlInSe2 - эффективный материал для созданий
миниатюрных тензометритческих измери- тельных преобразователей. Тиббиётда янги
кун. (New Day in Medicine). 2(30/2). 2020.С.249 – 251.
2.Меҳринисо Фарҳодовна Атоева, Электродинамика бўлимини даврийлик тизими
асосида ташкил этиш, Халқ таълими. – Тошкент, 2012. – № 1. –Б. 52-54.
3.Федеральный
государственный
образовательный
стандарт
высшего
профессионального образования. Специальность 060103 Педиатрия. Квалификация
врач-педиатр. М., 2009.
4.S.X.Umarov, Ashurov J. J., Khodzhaev U. U., Narzullaeva Z. M., Kurbonov B. S., Namozov I.
U.Effect of temperature and impurities of group iv elements on the electrophysical and strain -
resistive properties of TlInSe2 crystals. Тиббиётда янги кун. (New Day in Medicine).
2(30/2). 2020.С.19 – 23.
5.Ремизов А. Н., Антонов В. Ф., Владимиров Ю. А. Программа по медицинской и
биологической физике для студентов медицинских вузов. М.: ВУНМЦ, 2000.
