79
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
ЦЕЛЛЮЛОЗА ҲОСИЛАЛАРИ АСОСИДАГИ ЭРИТМАЛАРНИ ТАРКИБИНИ
ФИЗИК УСУЛЛАР ЁРДАМИДА АНИҚЛАШНИНГ ТЕЗКОР УСУЛЛАРИ
Иноғомов С.Ё.
Абдурахмонов Б.А.
Тошкент фармацевтика институти, Тошкент ш., Ўзбекистон Республикаси,
E-mail: sabitjan1957@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14324074
Долзарблиги:
Республикамизда дори воситалари ишлаб чиқариш саноати
йилдан-йилга ўсиб бориши билан бирга ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг сони
ва хилма хиллиги талабга қараб ортиб бормоқда. Бу борада
дори воситалари, тиббий
буюмлар ва тиббий техникалар муомаласи тизимини яхшилаш бўйича комплекс чора-
тадбирлар амалга оширилди, маҳаллий фармацевтика тармоғини ривожлантириш
учун қулай шарт-шароитлар яратилди. Шуларни эътиборга олган холда аҳолини
сифатли, самарали ва хавфсиз фармацевтика маҳсулотлари билан таъминлашни янада
яхшилаш, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг ишлаб чиқариш ҳажмларини, илмий-
техник ва экспорт салоҳиятини ошириш ҳамда ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларни
сифат кўрсаткичини тезкор усулда текшириш асосида ишлаб чиқариш
самарадорлигини янада ошириш долзарб масалалардан бири ҳисобланади (1- ва 2-
диаграммаларга қаранг).
Тадқиқотнинг мақсади:
дори воситалари ишлаб чиқаришда ҳозирги вақтда
саноат миқёсида ишлаб чиқарилаётган суюқ дори препаратларини анализ қилиш ва
2
18
68
92
130
139
146
160
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
130
140
150
160
1994
1997
2002
2007
2012
2013
2014
2018
Дори
воситалари
ишлаб чиқариш
корхоналарини
нг сони
Йиллар
81
198
380
675
1127
1265
1402
1500
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1994
1997
2002
2007
2012
2013
2014
2018
Дори восита-
ларининг
сони
Йиллар
80
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
уларни қўлланилиши билан таништиришдан иборат. Кўпгина холларда ишлаб
чиқарилаётган маҳсулотларнинг таркибини автоматик тарзда назорат қилиш
зарурати туғилади. Умумий холда суюқликлар таркибини анализ қилиш дейилганда
уларнинг элементар, функционал ёки молекуляр таркибини ва дори препаратлари
таркибидаги таъсир этувчи моддани концентрациясини аниқлаш тушунилади.
Усул ва услублар:
Анализ қилинадиган суюқликларнинг турли-туманлиги ва
уларнинг таркиби ҳамда хоссаларининг кенг дипазонда бўлиши анализ қилиш
усуллари турлича бўлган автоматик асбоблар ишлаб чиқаришни тақозо этади.
Асбобсозлик саноати хилма-хил суюқликларни анализ қилувчи хилма-хил автоматик
анализаторлар ишлаб чиқаради. Суюқликларни таркибини анализ қилишнинг кимё ва
озиқ-овқат саноатида энг кўп қўлланиладиган усулларига кондуктометрик,
потенциометрик, оптик усуллари киради.
Натижалар:
Эритмаларни анализ қилишнинг оптик усуллари суюқликлар оптик
хоссаларининг синдириш ва қайтариш коеффициенти, оптик зичлиги, қубланган
нурнинг бурилиш бурчаги ва ёруғликнинг суюқликдан ўтганда сочилишини
ўзгаришига текширилаётган модда концентрациясига боғлиқлигига асосланган. Энг
кўп тарқалган оптик анализаторларга рефрактометрик, спектрофотометрик,
нефелометрик ва поляриметрик усуллар киради. Рефрактометрларда анализ учун
ёруғликнинг бир муҳитдан иккинчи бир муҳитга ўтишида ўз йўналишини
ўзгартириши, яъни нисбий синдириш кўрсаткичини (
н
) ўлчашга асосланган (1-расм).
Спектрофотометрларда эса суюқликларни анализ қилиш суюқ дори препаратларини
текширишга мўлжалланган бўлиб, эритманинг нур ўтказувчанлик (
τ
) коэффициенти
ёки оптик зичлигини (
D
) ўлчашга асосланган (2-расм).
1-расм. Рефрактометрик усулда целлюлоза ҳосилалари эритмаларини сифат
ку рсаткичларини аниқлаш қурилмасининг схемаси: 1-манба; 2- линза; 3- диафрагма; 4 -
4’ - ва остки ва устки призмалар; ишлаб чиқарилган маҳсулотни кириш (5) ва чиқиш (6)
қисмлари; 7- фоторезистор; 8 –ку прик схема асосидаги у лчаш мосламаси.
81
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
2-расм. Спектрофотометрик усулда целлюлоза ҳосилалари эритмаларини сифат
ку рсаткичларини аниқлаш қурилмасининг схемаси: 1- Ё руғлик манбаи; 2 - е руғлик
фильтри; 3 – призма; 4 – ку згу; 5 – у лчов кюветаси; 6 – намуна кювета; 7 – фотоэлемент;
8 – электрон кучаи тиргич; 9 – у лчов асбоби; ЭК – электрон кучаи тиргич.
Суюқликларда эримай қолган муаллақ зарралар концентрациясини назорат
қилиш учун лойқа муҳитларда ёруғликнинг сочилишини (
φ
) ўлчашга асосланган (3-
расм). Концентрацияни аниқлашнинг поляриметрик усули оптик жиҳатдан актив
моддаларнинг улардан ўтаётган қутбланган ёруғликнинг бурилиш бурчагини (
α
)
ўлчаш асосида эритма таркибидаги модданинг концентрациясини аниқлашга
асосланган (4-расм).
3-расм. Нефелометрик усулда целлюлоза ҳосилалари эритмаларини сифат
ку рсаткичларини аниқлаш қурилмасининг схемаси: 1 – Ё руғлик манбаи; 2 – оптик
линза; 3 – фильтр; 4 – поляризатор; 5 – модулятор; 6 – дори воситаси учун кювета; 7 –
анализатор; 8 – фото қабул қилгич; 9 – нурланишни электр сигналига аи лантириб
бериш мосламаси; 10 – электрон кучаи тиргич; 11 – 12- қаи д этиш мосламаси.
82
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
4-расм. Поляриметрик усулда целлюлоза ҳосилалари эритмаларини сифат
ку рсаткичларини анализ қилиш қурилмасининг схемаси: 1- Ё руғлик манбаи; 2– у лчаш
камераси; 3– шиша дарчалар; 4 – диафрагма; 5 – фотоэлемент; 6 – оптик пона; РД –
реверсив двигатель; ЭК – электрон кучаи тиргич.
Хулосалар:
шундай қилиб, юқорида келтирилган оптик катталикларни ўлчаш асосида
саноат миқёсида ишлаб чиқарилган суюқликларни таркибини анализ қилиш
усулларидан суюқ дори препаратлари ишлаб чиқаришда ҳам кенг миқёсда
фойдаланиш мумкин.
Adabiyotlar:
1. Mahkamov S.M., Azimova U.S. Mеtrologiya va standartlashtirish asoslari. Toshkеnt –«
Talqin», 2006 y.-104 b.
2. Muhamedov B.E. Metrologiya, texnologik parametrlarni o’lchash usullari va asboblari.
Toshkеnt –« O’qituvchi», 1991y.-320 b.
3. Inog’omov S.Y. Tibbiyot qurilmalarida o’lchash asoslari. O’quv qo’llanma. Toshkent,
Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi. 2021 y. 105 b.
4. Inog’omov S.Y. Farmasevtik qurilmalarida o’lchash asoslari. O’quv qo’llanma. Toshkent,
Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi. 2021 y. 172 b.
5. Ismatullayev P.R., va boshq. “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish”.
Darslik., Toshkent., 2001y.
6. Ismatullayev P. R., To‘rayev SH.A., Hamroqulov G‘.X. “Sifat menejmenti tizimi va uni
sertifikatlash”. Darslik. Toshkent. 2014y.
