306
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
YOSHLAR DUNYOQARASHINI YUKSALTIRISHNING NAZARIY-
METODOLOGIK ASOSLARI
Yo‘ldoshboyev Mirabbos Vohid o‘g‘li
Toshkent farmatsevtika instituti talabasi
e-mail: yoldoshboyevmirabbos0605@gmail.com,
tel: +998 93 775 06 05
https://doi.org/10.5281/zenodo.14473000
Annotatsiya:
Hozirgi vaqtdagi sharoitida ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash,
yoshlarning qiziqish va ehtiyojlarini ta’minlash uchun zarur shart-sharoitlar yaratib berishga
alohida ahamiyat berilmoqda.
Bu borada yoshlarni milliy va umumnisoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash har qaysi
jamiyat uchun zaruriyatga aylanmoqda. Yoshlarning dunyoqarashi jamiyat hayoti uchun ta’sir
darajasi yuqori bo‘lganligidan kelib chiqib yoshlarga ta’sir etuvchi axborotlar, ulardan
himoyalanish, dunyoqarashini yetuk darajada shakllantirish, yoshlarning g‘oyaviy xilma xillik
sharoitida o‘z pozitsiyasi va tafakkur tarzidan kelib chiqib to‘g‘ri qarorlar qabul qilishni,
yoshlarning dunyoqarashida milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligiga erishishni
davrning ruhi talab etmoqda.
Kalit so’zlar:
globallashuv, globalizatsiya, umumnisoniy qadriyatlar, ijtimoiy ahloq,
ahloqiy ong, madaniyat, demografik qatlamlar, yod g’oyalar, natsional qarashlar,
transformatsiya.
XX asr oxiri XXI asr boshida insonning nafaqat borliq, obektiv reallik, olamning ilmiy
manzarasi togrisidagi tasavvurlari, balki ozi mavjud bolib turgan jamiyat, unda yaratilgan va
yaratilayotgan qadriyatlar hamda ideallar togrisidagi qarashlari ham ozgardi.
Jahon taraqqiyotining hozirgi bosqichidagi ijtimoiy-siyosiy va manaviy-ahloqiy
modernizatsiya jarayonida yoshlar innovatsion tafakkurini rivojlantirish va jamiyat hayotiga
ilm-fan yutuqlarini tatbiq etilishi kolami bilan bevosita bogliqdir. Hozirgi davrda innovatsion
tafakkurning mahsuli bolgan ilmiy yangiliklar, ijodiy ishlanmalar, ilmiy tadqiqot natijalarining
jadallik bilan jamiyatning har bir jabhasiga tatbiq qilish jarayoni tobora kuchayib bormoqda.
Shu bois dunyoning ilmiy jamoatchiligi tomonidan kishilarda innovatsion tafakkurni
shakllantirish masalalari chuqur tadqiq etilmoqda. Dunyoda qadriyatlar tizimi
shakllanishining falsafiy qonuniyatlari, mezonlari va korsatkichlari togrisida salmoqli
tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Kishilarda, ayniqsa, yoshlarda qadriyatlar tizimining
shakllanishida talim tizimi va ilmiy qadriyatlarning orni beqiyos hisoblanadi. Shu bilan birga
milliy qadriyatlarning shakllanishi, bu jarayonda ilmiy-falsafiy dunyoqarashning orni,
innovatsiyalarni qabul qilishdagi ilmiy-ijodiy erkinlik masalalariga etibor qaratilmoqda.
Qadriyatlarga doir eng dastlabki qarashlar shumerliklarning "Me" qonunlari, Bobil
podshosi Xammurapi qonunlarida, "Pxatotep ogitlari", "Misr mayyitlar kitobi", Avesto kabi
qadimiy yodgorliklarda jamiyatdagi meyorlar va tamoyillar qonunlar korinishida ifodalangan
va targib qilingan. Keyinchalik bunday qonun va davatlar ornini pandnoma va hikmat
korinishidagi, xususan, Hindistonning "Manu qonunlari", "Dhammapada", "Patanjali" kabi
manbalar egallay boshladi.
Qadimiy Xitoy Dao yonalishi vakillari insonni tabiatning ajralmas bir qismi sifatida olib
qaraydilar va uning vazifasi fazilat yolidan borish ekanini, barsha yovuzliklar, baxtsizliklar
insonning tabiat joriy etgan qonunlarga amal qilmasligi natijasi ekanini takidlaydilar.
307
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
Yunon faylasuflari Suqrot va Platon ilgari surgan goyalarda qadriyat tizim sifatida
baholanib, qadriyatlar insonga azaldan berilganligi takidlansa, Aristotel qarashlarida esa bu
fikr inkor etilib, inson bilish faoliyati, voqelikka faol munosabati orqali, hirsu-ehtiroslar
ustidan hukmronlik qila olishi tufayli erishadi, deydi.
Orta asrlar SHarq mutafakkirlaridan biri Abu Nasr Forobiyning qarashlari alohida orin
egallaydi. Uning fikrisha, «yuksak axloqiy fazilatlarga rioya qilgan holda rivojlanayotgan har
qanday davlat oz fuqarolarini shak-shubhasiz baxt-saodat yoliga olib shiquvshi kushli
quroldir. Inson bilim va namunali axloq egasi bolgandagina yaxshi odat va harakatlarni ozida
mujassamlashtira oladi, u har qanday yovuz buzgunshiliklar koshasiga kirmaydi, aksinsha,
ularga nisbatan shavfqatsiz jang olib boradi».
Beruniy insonning kamolotga erishish masalasiga alohida etibor berar ekan,
komillikning muhim mezoni sifatida yuksak axloqlilikni etirof etadi. Beruniy bilim olishni
axloqiy tarbiya bilan boglaydi. Zero, axloqlilik insonning eng asosiy sifati bolishi kerak.
Bugungi kunda yoshlarning ongida revolyusiya sodir etish, ularning dunyoqarashini
insonparvarlashtirish zarurligi haqidagi muhim qarashlar, yondashuvlar Timoti Liri, Robert
Uilson, Stanislav Grof kabi olimlar tomonidan oldinga surilmoqda. Boshqa bir guruh olimlar
esa insoniyat oz dunyoqarashini insonparvarlashtirishga qodir emas, degan xulosaga
kelmoqda. Chunki inson dunyoqarashi ozining butun taraqqiyoti mobaynida axloqiy
mezonlardan juda uzoqlashib ketganini, mafkuraga yashirin xizmat qilishga moyilligini
(noobektivligini) va cheklanganligini (ruhiyat, goyaviylikni inkor etishini) namoyon etmoqda.
Shuning uchun u borliqni, tabiatni real va toliq korish, tushunish va insoniyat evolyusiyasiga
togri yol korsatish vazifasini bajara olmaydi. Boz ustiga hozirgi davr axborotlar oqimining
shiddatini, kompyuter texnologiyalari tufayli tafakkur qobiliyatining zaiflashib borayotganini,
voqelikni real bilishga xalal beradigan fikrga ixtiyoriy yoki beixtiyor kiritilgan nazariy
qoliplar, konstruksiyalar, modellar, obrazlar, sxemalar va boshqa chiqindilar kopayib
ketganini va boshqa shu kabi omillarni ham hisobga olish kerak. Masalan, umuman tizimni
emas, balki jonli jamiyatni bilishga intilish ham kerak. Bir soz bilan aytganda, insoniyatga
yaroqli bolishi uchun fan oz inqirozidan chiqishi, insonparvar goyalar asosida
transformatsiyalanishi (o‘zgartirilishi) kerak
Inson hayotida uchraydigan dunyoqarashni yuksaltirish bilan bogliq masalalarning
oziga xos jihatlari quyidagilar bilan ajralib turadi: birinchidan, bu dunyoqarash bilan bogliq
masalalar shu darajada murakkab va chuqurki, ularga buyuk hikmat egalari necha asrlardan
buyon javob izlab kelganlar va yechimsiz muammolar haligacha mavjud; ikkinchidan,
dunyoqarash bilan bogliq masalalar bir individ hayotiga emas, butun insoniyatga taalluqlidir;
uchinchidan, agar dunyoqarash bilan bogliq savollarga togri yechim topilsa, boshqa har
qanday savol yechimining kaliti topilgan boladi; tortinchidan, shu savollarga ozini
qoniqtiradigan javob topilmagunicha oqil inson ozini chinakam baxtli deb his eta olmaydi.
Shunday masalalarni umumlashtirib, bir soz bilan dunyoning mohiyati va unda insonning
tutgan orni haqidagi yoki qisqa qilib, dunyoning (shu jumladan inson ichki dunyosining)
mohiyati haqidagi masalalar yoki yana ham qisqacha: dunyoqarash masalalari deyiladi.
Mazkur savollarga berilgan javobdan kishining dunyoqarashi qandayligi korinadi.
Dunyoqarash inson manaviyatining, uning ichki ruhiy dunyosining muhim, zaruriy qismidir.
Zero, bu hayotda tirik mavjudotlarning hech biri oz hayotining mano-mohiyati xususida bosh
qotirmaydi. Zero, odam bolasidan bolak hech qaysi jonzot ozining jismoniy ehtiyojlaridan
308
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
yuqoriroq kotarilgan emas. Yuqoridagi savollarni umumlashtirsak, ular dunyoning mohiyati
va unda insonning tutgan orni haqidagi masalaga aylanadi va dunyo deganimizda faqat tashqi
dunyoni emas, balki ichki, ruhiy dunyoni ham tushunish kerak. Yoshlar dunyoqarishini
nazariy-metodologik tahlil qilishda oz navbatida etnomadaniy jihatlarni ham inobatga oliush
kerak boladi.
«Etnomadaniy kompetentlik yuqori bilimlilik, shaxslararo munosabatlarda ziyraklik,
mamlakat ichkarisida va tashqarisida sodir bolayotgan yangiliklardan xabardorlik,
munosabatlarda noziklik, muloqot hamkorining madaniyati, tili, ananalarini hurmat qilishni
bildiradi hamda ijtimoiy munosabatlarning barcha jarayonlarida ishtirok etish imkoniyatini
beradi». Etnomadaniy kompetentlik yoshlarni milliy va umuninsoniy qadriyatlarni anglashga
va dunyoqarashini shakllantirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy mifologik makonning rang-barangligi mifning faqatgina arxaik madaniyatlar
qoldigi emasligiga dalil sifatida xizmat qiladi, istemol madaniyati namoyon boladi va
manfaatlar toqnashuvi kozga tashlanadi. Mif timoiy dunyoqarashning madaniy va qadriyatli
yonalishlarini tubdan ozgartirib yuborish qobiliyatiga ega. Muallif fikricha, bugungi kunda
rivojlangan mamlakatlarda oziga xos vaziyat hukmron bolib, unga kora, mifologiya va miflar
insonlarning ongiga turli darajada bevosita tasir korsatadi. Iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy
muhitda mavjud yangi axborot va raqamli texnologiyalar inson va jamiyat ongining bir-biriga
bogliq bolishini taminlaydi, bu maqsadda internet, televidenie, mobil telefon va shunga
oxshash vositalar xizmat qiladi, deyish mumkin. Mazkur tasirlar natijasida zararli miflar
yaratiladi va ular shaxsning xulq-atvori va shaxsiyati buzilishiga olib keladi. Ilmiy texnikaviy
taraqqiyotning bugungi bosqichida fan va mif biri-birini taqozo qiladi.
Diniy dunyoqarashning markazida Xudo goyasi turadi. Butun borliq Xudodan kelib
chiqadi va yana unga qaytadi, uning tomonidan quvvatlab turiladi va yoq qilinadi. Bu
dunyoqarash shakli hissiy-majoziy shaklda ifoda etilgan gayritabiiy dunyo tamoyilining inson
tomonidan tan olinishi bilan xarakterlanadi. Uchinchi dunyoqarash shakli odatiy dunyoqarash
deb ataladi. Bu dunyoqarash shakli insonning turmush tarzi, hayotiy shart-sharoitlaridan
kelib chiqadi. Insonning kundalik ehtiyojlari qondirishga xizmat qiladi. Shuningdek, birinchi
holatda inson dunyoqarashini atrof-muhit va oz ruhiy kechinmalari tarbiyalaydi. Ikkinchi
holda esa, u oziga qadar dunyoqarash masalalarida oldinga surilgan goyalar bilan izchil
tanishib borib, ularni tahlil etib, taqqoslab, oz xulosalarini chiqarish imkoniyatiga ega boladi.
Shu manoda inson dunyoqarashining shakllanishida bilimning roli katta. Bilimning ozi ham
murakkab hodisa bolib, uning shakllari, darajalari, koplab xillari bor. Shakllariga kora bilim
ilmiy, diniy, falsafiy, ijtimoiy, gumanitar, tabiiy-ilmiy, texnikaviy va boshqalarga bolinadi.
Maxsus bilishga kora matematik, fizik, boshqalar. Darajalariga kora esa, kundalik ratsional
(aqliy) va irratsional (mistik-sirli) ilmlar mavjudligi malum. Bundan tashqari amaliy va
nazariy, dunyoviy va ruhiy bilimlar ham ajratiladi. Bilimning har bir shakli, xili yoki darajasi
oz orni, ahamiyatiga ega.
Donishmandlarning takidlashiga kora, bilimlar ichida eng oliysi ozlikni bilmoq ilmidir.
Chunki ozini bilmagan inson ozga hech nimani haqiqiy bila olmaydi. Ayni shu ozlikni bilish
eng qiyin, lekin muhim ish hisoblanadi. Zero ozini bilmagan inson oziga yoqmaydigan barcha
ishlarni boshqa odamlardan, tashqi sabablardan izlaydi. Ozini bilgan inson sababni ozidan
izlay oladi. Bilim etiqod bilan uzviy bogliq. Etiqod tushunchasi ishonch, iymon degan manolar
bilan uygun. Kishida bazan etiqod, bazan bilim ustun ornida chiqadi. Bilimsiz etiqod kor-
309
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
korona etiqod boladi va fanatizm deb ataladi. Ezgulikka, yaxshilik, gozallikka va boshqalarga
etiqod bilan boglanmagan bilim razolatga, qabohatga, katta fojealarga olib keladi. Bilimni deb
etiqoddan, etiqodni deb bilimdan yuz ogirmaslikda katta hikmat yashiringan. Oz navbatida
bilimlar tizimi insonni madaniy muloqotga va shunga mos qiyofani shakllanti rishga xtizmat
qiladi.
Dunyoqarash shakllanishida bilimning, goyalarning emas, his-tuygularning ham roli
katta. Kop hollarda chuqur bilim orqali tushunib yetilmagan masala his-tuygu orqali tez va
yaxshi oydinlashadi hamda kichik dunyoqarashda ochmas iz qoldiradi. Lekin
dunyoqarashning shakllanishida bilimning ham, his-tuygularning ham rolini bir-biridan ortiq
yo kam hisoblab bolmaydi. Zero, bilimsiz faqat his-tuygular behad rivojlanaversa, buning
telbalikdan farqi qolmaydi. Aksincha, bilimi kuchli odamlar kopincha hissiz, dili, qalbi qattiq
boladilar. Demak, falsafiy-mantiqiy nuqtai nazardan qaraganda, hozirgi manaviy krizisning
sababini aynan moddiyunchilik ilmiy dunyoqarashidan izlash orinli. Ayniqsa, ekologik
krizisning ilmiy dunyoqarash yakkayu yolgiz hukmron oringa chiqishining oqibati olaroq
sodir bolgani hozir hammaga ravshan va bu hol uning cheklangan dunyoqarash ekanini
yaqqol namoyish etdi. Jamiyatdagi barcha ziddiyatlar bilimning sayozligi, his-tuygularning
tubanligidan kelib chiqadi. Bilimdagi yuzakilik, toxtalishlar inson dunyoqarashining cheklanib
qolishga olib keladi. Bu hol ilmiy tilda dogmatizm deyiladi. Demak, inson bilimlari hayotining
ozi bilan hamohang ravishda hamisha osib borishi kerak.
Dunyoqarash – insonning hayotida shakllanadigan sub’ektiv voqelikdik. Dunyoqarash
o‘z ichiga bilim, amaliy faoliyat, ishonch-e’tiqod, his-tuyg‘ularni qamrab oladi. Masalan,
yoshlar o‘zlarining dunyoqarashini real hayotga tatbiq etish strategiyalarida koradi.
Dunyoqarashni shakllantirish nafaqat yoshga, balki uni tarbiyalaydigan ijtimoiy-tarixiy shart-
sharoitlarga bevosita bogliq. Muayyan qadriyatlar, bilimlar va xulq-atvor modellarini oz
dunyoqarashiga singdirish orqali, inson ularni oz hayotining mazmuni sifatida qabul qiladi va
ijtimoiy subekt sifatida harakat qiladi. Talim (tarbiya va oqitish) yoshlarning dunyoqarashiga,
birinchi navbatda, tafakkurini shakllantirishga kuchli va bazan hal qiluvchi tasir korsatadi.
Shunday qilib, haqiqiy ijtimoiy-tarixiy sharoitlarga qoshimcha ravishda, talim va mafkura
yoshlar dunyoqarashini shakllantirishning eng kuchli vositalaridir.
Falsafiy tafakkur tarixida namoyon bolgan noyakdillik, behad xilma-xillik, turli
oqimlarga ajralishlar va ular orasidagi, ayniqsa, materializm va idealizm orasidagi keskin
ziddiyatlar insoniyat oldida kondalang boladigan muammolarni yechish uchun tayanch bola
oladigan yagona falsafiy asos, yagona rahbar hikmat ilmini shakllantirish donishmandlar
uchun bir armon bolib qolayotganidan shohidlik berayotganday tuyulmoqda.
Yuqoridagilardan dunyoqarashning biror bir tarixiy shakli ham ozini oqlamadi, Butun dunyo
boshi berk kochaga kirib qoldi, endilikda yangi dunyoqarash paradigmasini topish kerak”,
degan xulosalar kelib chiqadi
Yoshlar bu jamiyatning faol ravishda kelajak unsurlarini joriy etadigan qatlamdir.
Yoshlarning asosiy maqsadi ijtimoiy subektivlikka otishdan iboratdir. Shu boisdan ham
yoshlar tafakkurini shakllantirish bosqichlarini falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilishda tarixiy
va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni hisobga olish va yosh avlodning ozi, tabiat va butun jamiyat
uchun juda muhim bolgan qiziqishlarini oshirish muhim ahamiyatga ega.
Yoshlar dunyoqarashini shakllantirishda ijtimoiylashuv jarayonlarini tartibga solish
kerak boladi. Shundagina biz yoshlarni jamiyatning dinamik manbai sifatida baholash
310
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
imkoniga ega bolamiz. Jamiyatda yoshlarning ozi ham innovatsion dinamik jarayonlarni
harakatlantiruvchi faol subekt sifatida namoyon boladi. Shunday qilib, davlat siyosati nafaqat
yoshlar faolligini oshirishga alohida etibor qaratishi, balki yosh avlodning dunyoqarashida tub
ozgarishlar hosil qilishi kerak bolsa, davlat strategiyasini ularning tafakkur tarzi va amaliy
faoliyatiga moslashtirishi kerak. Bu yoshlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga katta
xizmat qiladi. Yoshlar dunyoqarashini shakllantiruvchi asosiy omil bu aniq bilimlarning
mavjudligi emas, balki ularni tizimlashtirish, dunyoni anglash uchun bilimlar zaxirasini
rivojlantirish va unga ozgacha munosabatni shakllantirishdir.Islom madaniyatining tahlili
shuni korsatadiki, bu din ilohiyotida bahs-munozaralar Alloh qiyofasi (antropomorfizm)
haqida ketadi. CHunki islom madaniyatida tasviriy sanatga munosabat Alloh qiyofasi, uning
badiiy ifodasi masalasini oydinlashtirishdan kelib chiqadi. Islom falsafasidagi tavhid
goyasidan diniy qadriyatlarning mazmun mohiyati kelib chiqadi.
Avvalo, diniy qadriyatlar har bir dinning muqaddas kitoblari, talimotlari bilan bogliq
holda izohlanadi. Din, avvalo borliqni YAratuvchi, Boshqaruvchi, adolatning yuksak namunasi
sifatida haqiqat, ezgulik, yaxshilik, saxovat, gozallik singari yuksak manaviy tushunchalar
orqali nozil boladigan barkamollikning oliy namunasi sifatida insonning Xudoga nisbatan
munosabati buyuk ruhiy qadriyat sifatida tushuniladi.Musulmon madaniyatida komil inson
obrazi paygambarlar, valiylar, avliyolar, donishmandlar siymosida badiiy tasvirlangan. Ilm
ham Allohning manaviyati, insonga berilgan qadriyatidir, insonning tafakkuri gozalligi, axloqi,
manaviy-ruhiy gozalligi diniy qadriyat sifatida tasviriy sanatda ramziy tasvirlandi.
Diniy qadriyatlar va tasviriy sanatda barcha ilohiy qadriyatlar haqiqat, adolat, ezgulik,
gozallik, marifat, saxovat kabi inson manaviyligini ifodalovchi ijobiy goyalar bilan uygunlashib
ketgan.
Islom dinida Allohga bir surat yoki haykal vositasida siginish rad etilgan. Quronning
bironta surasida tasvirlash sanati taqiqlanmagan. Islom dinida tasviriy sanat muammosi faqat
siginish obekti bilan bogliq muammolar yuzasidan bolgan. Umuman olganda, sharqona
axloqning ozak qismini diniy talimotlar, qarashlar tashkil etadi. Islom dinidagi komil inson
goyasi hozirgacha axloqiy qadriyatlar sifatida oz ahamiyatini yoqotmagan. Alloh nuri majoziy
manoda tushunilib, nur bu insonga Alloh tomonidan berilgan ilm, manaviyat, gozallik va
ezgulik kabi fazilatlar qiyos qilinadi.
Islom dini qadriyatlarining mohiyatini manaviyat, axloq tashkil etib, manaviyat inson
qalbidagi ilohiy nur sifatida tushunilgan. Islom qadriyatlari tasviriy sanatda majoziy usulda
tasvirlangan bolib, diniy qadriyatlarning oziga xos xususiyati subektiv mazmunga ega. Islom
sanatida diniy qadriyatlarning oziga xos tamoyillari mavjud.
Tasavvuf talimoti adabiyot va sanatda ramziy usulni qollaydi. Temuriylar davrida islom
sanatining istedodli musavviri sifatida Kamoliddin Behzodning diniy qadriyatlar va tasviriy
sanat integratsiyasiga bagishlangan ijodiy yonalishi, uning diniy qadriyatlardan mohirona
foydalanishi zamondoshlari tomonidan yuksak qadrlangan. Musavvirning tasviriy sanat
maktabi Hirot, Movarounnahr, Tabriz, Isfaxon, SHeroz, Istanbul, Buxoro, keyinroq Hindiston
va Afgonistonda davom etgan hamda dunyoga mashhur bolgan.
Musavvirlar islom dini qadriyatlari asosida oz davrining etuk kishilarini komil inson
qiyofasida tasvirlashga intilgan. Islom sanatidagi diniy qadriyatlarning oziga xos xususiyati
insonning ruhiy-manaviy gozalligi asosiy gozallik sifatidagi diniy qadriyatlar musavvirlar
ijodida ramziy tasvirlangan.
311
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
“Tangri taolo ilohiy nurdan ilk marta aqli avvalni yaratdi va uning suratu shaklini Komil
Inson qiyofasida zuhur etdi. SHuning uchun: Xalaqallohu odama alo surat ar-Rahmon (Alloh
odamni Rahmon suratida yaratdi), degan hadis mavjud. Komil inson, shu tariqa, Allohning
Rahmonu Rahim sifatlariga ega boldi, deydilar. Haq taolo oz ismi va sifatlarini faqat komil
insonda koradi”1. SHuningdek, Muhammad paygambarning suratlari orta asr musavvirlari
tomonidan komil insonlarning erdagi timsoli sifatida tasvirlanib, Alloh rahmatining
Rasululloh orqali zuhur bolishidir mazmunida berilgan. SHuningdek, dunyoviy va ilohiy
bilimlarni egallagan, manaviy-ruhiy kamolotga etgan anbiyo va avliyolar, donishmandlar
komil insonlar sifatida uluglanib, tasviriy sanatda ifodalangan. XXI asrda ozbek musavvirlari
ijodida ozbek xalqi manaviy qadriyatlarini tiklash, ozligini anglashda diniy tasviriy sanatda
yangicha uslubiy yonalishlar rivojlandi. Diniy qadriyatlar manaviy, ruhiy gozallik, axloq kabi
xususiyatlarning zamonaviy sanat turlarida bu tarzda ochib berilishi bugungi barkamol avlod
idealini yoritishga, millatimiz manaviyati rivojiga, jahon madaniyatiga qoshilishiga xizmat
qiladi. SHunday ekan, ozbek xalqining manaviy qadriyatlarini tiklashga, ozligini anglashga
intilish jarayonlari kechayotgan hozirgi davrda milliy sanatimiz umuminsoniy madaniyat
darajasiga kotarilayotganini hisobga olib, jahon sanatidagi yangi yonalishlarga ijodiy
yondashish va ilmiy tadqiqotlarda inobatga olish muhimdir.
Bugun yoshlar hayoti va kamoloti bilan bog‘liq muammolar barchada birdek mas’ullik
hissini oshirish, o‘z oldiga yangi maqsad va rejalarni belgilab olishda muhim omillardan biriga
aylandi. Zero, Prezidentimiz SHavkat Mirziyoevning Birlashgan Millatlar tashkiloti
sessiyasidagi nutqlarida bugun dunyo yoshlari son jihatidan insoniyat tarixidagi eng yirik
avlod bo‘lib, afsuski, ekstremistik faoliyat va zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyatlarning aksariyati
voyaga etmagan yoshlar tomonidan sodir etilayotgani qayd etib o‘tildi. Bu qatlam vakillari
bilan bog‘liq masalalar nafaqat O‘zbekiston balki butun hamjamiyat oldidagi muhim
muammolardan biri bo‘lib turganligini ko‘rsatmoqda.
Globallashuv jarayonlarida bizning madaniyatimiz, qadriyatlarimiz va ozlarini Uchinchi
dunyo mamalakatlari deb atovchi Garb madaniyati bilan toqnashadi, natijada moslashish va
tanlanish jarayoni boshlanadi. Muammo esa bu tanlanishda milliy xarakterimiz globallashuv
jarayonlarining sinovlariga bardosh berish yoki bermasligidadir. Bizning jamiyatda va
ruhiyatimizda sodir bolayotgan globallashuv bohronlarining ziddiyatlarini izohlashda Toffler
nazarda tutgan ortodoksal munosabat emas, balki sinergetik tahlil qol keladi. CHunki moddiy
taraqqiyot evrilishlari dunyoviy tamaddunning sinergetik manzarasini yaratdi. YAni Redyard
Kipling zamonidan buyon SHarq bilan Garb boshqa-boshqa olamlar degan aqidalar barham
topib yagona olam tushunchasi paydo boladi. Albatta SHarq va Garb madaniyatlari ortasida
oziga xos tafovutlar mavjud, biz ular orasiga Kipling singari dialektik Buyuk Xitoy devori”ni
qoyishdan yiroqmiz. Qolaversa qadriyatlar va madaniyatlarning globallashuv jarayonlari
muammoga sinergetik nuqtai nazardan yondoshishni taqozo etadi. Avvalo keyingi yillarda
falsafiy tafakkurimizdan joy olayotgan sinergetika tushunchasiga aniqlik kiritsak. Faylasuf I.
Rahimov dialektik va sinergetik tafakkur munosabatlari haqida shunday fikrlarni bildiradi:
Moddiy va manaviy hayotdagi sinergetik muvozanatni YAponiya misolida korsatishimiz
mumkin. Sharq tamadduniga mansub bu mamlakatga otgan asrning ortalarida shiddat bilan
kirib kelgan Garbcha taraqqiyot va madaniyat asrlar davomida shakllangan yapon madaniyati
bilan toqnashdi. Ammo Yaponiya Garb taraqqiyotining yutuqlarini ozlashtirdi, lekin milliy
qadriyatlari va ananalariga sodiq qoldi. Bu esa Yaponiyani dunyodagi rivojlangan davlatlar
312
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
qatoriga qoshdi. Albatta keyingi yillarda yapon yoshlarining Garb madaniyatiga moyillikni
kuchayishi yapon ziyolilarini ham tashvishlantirmoqda. Lekin shunday bolsada kopgina Garb
ekspertlari ham yapon jamiyatidagi sinergetik uygunlikni etirof etishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ibrohimovich A. H. MODERN FACTORS FOR RAISING STUDENT-YOUTH INNOVATIVE
THINKING IN THE HIGHER EDUCATION //American Journal of Pedagogical and Educational
Research. – 2023. – Т. 15. – С. 202-206.
2.
Абдурахмонов
Х.
И.
ҲОЗИРГИ
ДАВРДА
ЁШЛАРНИНГ
ИННОВАЦИОН
ПОТЕНЦИАЛИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ МОДЕЛЛАРИ //Tafakkur manzili. – 2023. – Т. 4. – С.
23-29.
3.
Abdurahmonov H. I. CHARACTERISTICS OF FORMATION OF INNOVATIVE THINKING IN
SOCIETY //Scientific Bulletin of Namangan State University. – 2020. – Т. 2. – №. 7. – С. 161-
167.
4.
Ibroximovich A. K. INNOVATIVE THINKING AND ITS FORMS AND TYPES OF
MANIFESTATIONS. European Scholar Journal, 3 (5), 38-41 [Электронный ресурс].
5.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING JAMIYAT TARAQQIYOTIDAGI O’RNI,
FOYDALI VA ZARARLI JIHATLARI //PEDAGOGIKA, PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY
TADQIQOTLAR| JOURNAL OF PEDAGOGY, PSYCHOLOGY AND SOCIAL RESEARCH. – 2024. – Т.
3. – №. 2. – С. 7-13.
6.
Anvarovich P. A. et al. SUN’IY INTELEKKTNING KUNDALIK HAYOTIMIZGA TA’SIRI, BIZ
UCHUN BU HODISA IJOBOYMI? //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY
JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 2. – С. 9-13.
7.
Ibroximovich A. X. et al. “O ‘ZBEKISTON-2030” STRATEGIYASINING AMALIYOTDA JORIY
QILINISHI //BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №.
1. – С. 58-64.
8.
Kenjaboy o‘g O. R. et al. SOHIBQIRON AMIR TEMUR HARBIY BOSHQARUV TIZIMI
TARIXSHUNOSLIGI //SO ‘NGI ILMIY TADQIQOTLAR NAZARIYASI. – 2024. – Т. 7. – №. 2. – С.
131-136
9.
Boltayeva, B. (2023). DEVELOPMENT OF COMPETENCIES FOR SELF-STUDY OF
STUDENTS IN A CREDIT-MODULAR SYSTEM AS A PEDAGOGICAL PROBLEM. Science and
innovation, 2(B8), 39-42.
10.
Boltaboyeva, B. (2023). KREDIT-MODUL TIZIMIDA TALABALARNI MUSTAQIL BILISH
FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH. Евразийский журнал права, финансов и прикладных
наук, 3(3), 40-42.
11.
Болтаева, Б. Х., & Абдукодиров, П. А. (2022). ОБРАЗОВАНИЕ КАК ФАКТОР
РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, 5(2).
12.
Болтаева, Б. Х., Султонова, Л. Б., & Юсупова, Н. О. ВЕБ-КВЕСТ КАК СРЕДСТВО
РАЗВИТИЯ НАВЫКОВ ИНФОРМАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА УРОКАХ ТЕХНОЛОГИИ
WEB QUEST IS A DEVELOPMENT OF INFORMATIONAL SOURCE IN TECHNOLOGY. BBC 94 Z
40, 152.
13.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2022). HAMKORLIK PEDAGOGIKASI ASOSIDAGI
INTERFAOL METODLARNING SAMARADORLIGI. ЖУРНАЛ СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ,
5(2).
313
«UCHINCHI RENESSANS: TIBBIY VA FARMATSEVTIK TA’LIM
ISLOHOTLARI JARAYONIDA GUMANITAR FANLARNING VAZIFASI VA
ISTIQBOLLARI» MAVZUSIDA RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
www.in-academy.uz
14.
Хусанова, К., Султанова, Л., Хусанбаева, Ю. и Абдурахимова, Д. (2020). «Средний
возраст» как лучшее время человеческой жизни. Международный журнал
психосоциальной реабилитации , 24 (2), 332-337.
15.
Хашимова, Г. Ф., & Султанова, Л. Б. (2021). СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ
СФЕРЫ В РАМКАХ ПОВЫШЕНИЯ КАЧЕСТВА ЖИЗНИ НАСЕЛЕНИЯ. ЖУРНАЛ
СОЦИАЛЬНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ, (SI-1).
16.
Болтаева, Б. Х., Султанова Л. Б. ПРИМЕНЕНИЕ МЕТОДА ПРОБЛЕМНОГО ОБУЧЕНИЯ
В ВЫСШЕМ УЧЕБНОМ ЗАВЕДЕНИИ. Збиор артыкулов наукович рецензованич. , 186.
