8
XALQARO BAHOLASH DASTURLARI ASOSIDA BOSHLANG`ICH SINF
O`QUVCHILARINING MANTIQIY FIKRLARINI RIVOJLANTIRISH
Vohidova Ibodatxon Hurmatulloyevna
Osiyo xalqaro universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14824408
Annotatsiya:
Maqolada yurtimizda maktab tizimida boshlang`ich ta`limida o`quvchilarning
mantiqiy fikrlarini rivojlantirishda xalqaro ta`lim dasturlarining o`rni tahlil qilingan bo`lib,
bunda PISA, TIMSS, PIRLS va boshqa xalqaro baholash dasturlari o`z ichiga olindi. Xalqaro
baholash dasturlari nafaqat O`zbekistonda balki, ko`plab ta`lim sohasi rivojlangan
mamlakatlarda ham qo`llanilib kelinmoqda. Maqolada xalqaro doirada ham fikrlar keltirilgan.
Kalit so`zlar.
PISA, TIMSS, PIRLS, boshlang`ich ta`lim, xalqaro dasturlar, xalq ta`limi,
o`quvchi, sinf, baholash.
So`nggi kunlarda yurtimizda xalq ta`limi sohasida juda ko`p o`zgarishlar kuzatilmoqda.
Bulardan biri boshlang`ich sing o`quvchilarni bilimini baholashda xalqaro ta`lim dasturlari
mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish choratadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 8-
dekabrdagi 997-sonli qarori bilan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi
Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi huzurida Ta’lim sifatini baholash bo‘yicha
xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi tashkil etildi.[1] Boshlang`ich sinf
o'quvchilarida mantiqiy fikrlashni rivojlantirish ularning umumiy kognitiv rivojlanishi va o'quv
muvaffaqiyatida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Mantiqiy fikrlash bolalarga nafaqat matematik
tushunchalarni tushunishga yordam beradi, balki tanqidiy muammolarni hal qilish va
vaziyatlarni tizimli tahlil qilish qobiliyatini ham rivojlantiradi. Borgan sari globallashib
borayotgan dunyoda turli ta’lim tizimlarida o‘quvchilarning mantiqiy tafakkuri qanday
rivojlanayotganini tushunish o‘qitish metodologiyasini takomillashtirish uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Xalqaro matematika va fanlarni oʻrganish tendentsiyalari
(TIMSS) va Xalqaro oʻquvchilarni baholash dasturi (PISA) kabi xalqaro baholash dasturlari turli
mamlakatlardagi boshlangʻich maktab oʻquvchilarining mantiqiy tafakkurini rivojlantirish
boʻyicha qimmatli tushunchalarni beradi.
O‘zbekiston hukumati tomonidan o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan yangi o‘quv dasturlari ishlab chiqilmoqda. Bu dasturlar nafaqat ilmiy bilimlarni
o‘rgatish, balki o‘quvchilarning mantiqiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishga ham
e’tibor qaratadi. O‘quvchilarga beriladigan topshiriqlar real hayotdagi vaziyatlarga asoslangan
bo‘lib, ularni tanqidiy fikrlashga undaydi va mustaqil qarorlar qabul qilishga yo‘naltiradi. Yangi
o‘quv dasturlari orqali o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun
muhim qadamlar tashlanmoqda. Bu jarayonda, o‘qituvchilarning professional malakasi,
innovatsion o‘qitish uslublari, shuningdek, zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanish
muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning ta’lim tizimi uchun bunday yangiliklar va islohotlar
nafaqat global miqyosda raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga, balki o‘quvchilarning bilim
darajasini oshirishga, ularni o‘z-o‘zini rivojlantirishga va tanqidiy fikrlashni shakllantirishga
yordam beradi.[2]
Xalqaro baholash dasturlari orasida PIRLS tadqiqoti boshlang‘ich sinflarning 4 - sinflari
uchun moʻljallangan boʻlib, bugungi kunda Oʻzbekiston ham ushbu dasturda ishtirok eta
9
boshladi. Tadqiqotga tayyorgarlik koʻrish birinchi sinfdanoq boshlanib, boshlang‘ich sinf
oʻquvchilarining mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda g‘oyat muhim ahamiyatga ega.
Mamlakatimiz ta’lim tizimiga kirib kelganiga ko‘p bo‘lmagan bo‘lsa-da, xalqaro baholash
dasturlari bugunning dolzarb masalasi sifatida qaralmoqda. Chunonchi, O‘zbekistonning 2021-
yilda PIRLS tadqiqotida ishtiroki ushbu dastur borasida ko‘plab izlanishlar olib borishni, ularni
maktab amaliyotiga joriy etishni taqozo etadi.[3]
Mantiqiy fikrlash fikrlash, muammoni hal qilish va berilgan binolardan xulosa chiqarish
qobiliyatini o'z ichiga oladi. Boshlang`ich maktab darajasida mantiqiy fikrlashni matematika,
tabiiy fanlar va hatto til san'ati kabi fanlar orqali rivojlantirish mumkin. Ushbu ko'nikmalarni
erta rivojlantirish orqali o`quvchilar hayotning keyingi davrlarida murakkab muammolarni hal
qilishga yaxshiroq tayyorlanishadi. Kognitiv nazariyalar, masalan, Piagetning kognitiv rivojlanish
bosqichlari, bolalarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini aniq operatsion bosqichda, odatda 7-11
yoshda rivojlana boshlaydi. Ushbu bosqich aniq ob'ektlar va hodisalar haqida mantiqiy fikr
yuritish qobiliyati bilan ajralib turadi, garchi ular mavhum fikrlash bilan kurashsa ham.[4]
TIMSS (Xalqaro matematika va fanlarni o'rganish tendentsiyalari) TIMSS 4 va 8-sinf
o‘quvchilarining matematika va tabiiy fanlar bo‘yicha bilimlarini baholaydigan xalqaro baholash
hisoblanadi. TIMSS natijalari turli mamlakatlardagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ushbu
fanlar bo‘yicha mantiqiy va muammolarni yechish ko‘nikmalarini qanday rivojlantirayotganining
qiyosiy tahlilini taqdim etadi. Talabalarning matematik masalalarda mantiqiy mulohaza yuritish
qobiliyatini baholash orqali TIMSS talabalarning murakkab vazifalarni qanday tushunishi va
ularga yondashishi haqida qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi.[5]
TIMSS baholash topshiriqlari nafaqat mazmunli bilimlarni, balki matematik masalalarni
yechishda mantiqiy fikrlashni qo‘llashni ham sinab ko‘rish uchun mo‘ljallangan. Masalan,
o'quvchilardan naqshlarni tan olish, munosabatlarni aniqlash yoki so'z muammolarini hal
qilishni talab qiladigan vazifalar mantiqiy fikrlashni rag'batlantiradi. TIMSS natijalarini tahlil
qilish shuni ko'rsatdiki, kuchli ko'rsatkichlarga ega bo'lgan mamlakatlar o'z o'quv dasturlarida
muammoni hal qilish va tanqidiy fikrlashga katta e'tibor berishadi. Masalan, Singapur va Janubiy
Koreya kabi mamlakatlarda o‘quvchilarning erta yoshdan mantiqiy fikrlash va matematik
fikrlashni qo‘llash qobiliyatini rivojlantirishga e’tibor qaratilmoqda, bu ularning TIMSS
baholashdagi yuqori ko‘rsatkichlarida namoyon bo‘ladi.[6]
PISA yana bir xalqaro baholash dasturi boʻlib, 15 yoshli oʻquvchilarning oʻqish, matematika
va tabiiy fanlar boʻyicha malakalarini baholaydi. PISA yoshi kattaroq o‘quvchilarga qaratilgan
bo‘lsa-da, uning muammoni yechish va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga urg‘u berish mantiqiy
fikrlashning dastlabki ta’limdan keyingi bosqichlarga o‘tishi haqida qimmatli tushuncha beradi.
PISA baholashlari nafaqat talabalarning bilimlarni eslab qolish qobiliyatini, balki bu bilimlarni
real vaziyatlarda qo‘llash qobiliyatini ham o‘lchash uchun mo‘ljallangan.
PISA natijalari boshlang‘ich maktabda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish muhimligini
ta’kidlaydi. Finlyandiya va Yaponiya kabi PISA testida yaxshi natijalarga erishgan davlatlar o‘z
o‘quv dasturlariga muammoni yechish usullarini dastlabki bosqichlardan boshlab kiritib,
o‘quvchilarni hayotiy muammolar haqida tanqidiy va mantiqiy fikrlashga undaydi. Bu
mamlakatlar mantiqiy fikrlash ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beruvchi o'qitish
strategiyalariga ustuvor ahamiyat beradi va shu bilan PISAda muvaffaqiyatga erishish uchun
zarur bo'lgan uzoq muddatli kognitiv rivojlanishga yordam beradi.[7]
10
O‘quv dasturlarini loyihalashda TIMSS va PISAning asosiy xulosalaridan biri muammoni
yechish va tanqidiy fikrlashga urg‘u beradigan yaxshi tuzilgan o‘quv dasturining muhimligidir.
Talabalar nafaqat matematik tushunchalarni o'rgatadigan, balki ularni yangi va turli
kontekstlarda ushbu tushunchalarni qo'llashga undaydigan o'quv dasturidan foyda olishadi.
O‘qituvchilar malakasini oshirish: O‘qituvchilarni samarali tayyorlash o‘quvchilarda
mantiqiy fikrlashni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Muammolarni yechish strategiyalarini
o‘rgatish va tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirish uchun yaxshi jihozlangan o‘qituvchilar
talabalarning mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish uchun zarurdir. Xalqaro baholashlar
shuni ko`rsatadiki, ta'lim samaradorligi yuqori bo`lgan mamlakatlar ko'pincha ushbu
ko'nikmalarga qaratilgan o`qituvchilarni tayyorlash bo'yicha keng qamrovli dasturlarga sarmoya
kiritadilar.
Faol ta’lim strategiyalarida guruhlarda muhokamalar, amaliy mashg‘ulotlar va real
muammolarni hal qilish kabi faol ta’lim usullari mantiqiy fikrlashni kuchaytirishi isbotlangan.
Xalqaro baholashda yuqori ball toʻplagan mamlakatlarda sinf xonalarida koʻpincha oʻquvchilarni
tanqidiy va mantiqiy fikrlashga chorlovchi hamkorlikdagi oʻquv tajribalari mavjud.[8]
Baholash dizayni haqida fikr yuritar ekanmiz quyidagi ma`lumotlarni keltirib o`tishni joiz
deb bildik. TIMSS va PISA kabi xalqaro baholashlar qoʻllash, tahlil qilish va sintez qilish kabi
yuqori darajadagi fikrlash koʻnikmalarini sinovdan oʻtkazuvchi baholashlarning muhimligini
taʼkidlaydi. Ushbu baholashlar talabalar mantiqiy fikrlash va muammolarni hal qilish
ko'nikmalarini rivojlantirishda qo'shimcha yordamga muhtoj bo'lishi mumkin bo'lgan sohalarni
aniqlashga yordam beradi.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, Boshlang`ich sinf o`quvchilarining mantiqiy tafakkurini
rivojlantirish ularning akademik va kognitiv rivojlanishi uchun juda muhimdir. TIMSS va PISA
kabi xalqaro baholash dasturlari turli mamlakatlardagi talabalar ushbu ko‘nikmalarni qanday
rivojlantirishi haqida qimmatli tushunchalarni taqdim etadi va yosh o‘quvchilarda mantiqiy
fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalarni ta’kidlaydi. O‘quv dasturlarini ishlab chiqish,
o‘qituvchilar malakasini oshirish, faol ta’lim va baholash usullariga e’tibor qaratish orqali
o‘qituvchilar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
yordam berishlari mumkin, bu ularning akademik faoliyati davomida va undan keyingi davrda
ham yaxshi xizmat qiladi.
References:
1.
Юсупова, Г., & Сабурова, Ш. (2022). Xalqaro baholash dasturlari ( pisa, timss, pirls) va
ularni amalda qo‘llay olish. Развитие лингвистики и литературоведения и образовательных
технологий в эпоху глобализации, 1(1), 302–306.
2.
Sotiboldiyeva Shoxista, Parmanova Marvarid. Xalqaro baholash dasturlari asosida
o'quvchilarni mantiqiy hamda tanqidiy fikrlashini rivojlantirish. Xalqaro baholash tizimi:islohot,
muammo va yechimlar mavzusida Respublika konferensiyasi materiallari. Toshkent, 27 – 28 –
noyabr. 2024.
3.
Mahmudova N. Boshlang`ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy tafakkurini o‘stirishda o‘qish
savodxonligining ahamiyati. "Экономика и социум" №5(108)-1 2023
4.
Mullis, I. V. S., & Martin, M. O. (Eds.). (2017).
TIMSS 2015 International Results in
Mathematics and Science
. International Association for the Evaluation of Educational
11
Achievement (IEA).
5.
OECD. (2019).
PISA 2018 Results (Volume I): What Students Know and Can Do
. OECD
Publishing.
6.
Piaget, J. (1952).
The Origins of Intelligence in Children
. International Universities Press.
7.
Hiebert, J., & Grouws, D. A. (2007).
The Effects of Classroom Mathematics Teaching on
Students’ Learning
.
Yearbook of the National Society for the Study of Education
, 106(1), 75-100.
8.
Lee, J., & Anderson, L. W. (2008).
Learning to Think: How Teachers and Students Approach
Mathematical Problems
.
Educational Studies in Mathematics
, 68(3), 235-256.
