78
“NON/BREAD” KONSEPTINI LINGVOKOGNITIV VA LINGVOKULTUROLOGIK
NUQTAI NAZARDAN O‘RGANISHNING AHAMIYATI
Buzurxanova Kamola Sanjarovna
Tadqiqotchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14874288
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada “non/bread” konsepti o‘zbek xalqining lingvokognitiv va lingvokulturologik
xususiyatlari nuqtai nazaridan o‘rganilgan. “Non” so‘zi o‘zbek milliy mentaliteti, turmush tarzi va
urf-odatlarida muhim o‘rin tutib, nafaqat oziq-ovqat, balki baraka, farovonlik va birdamlik
timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Lingvokognitiv yondashuvda “non” konsepti asosidagi metafora
va semantik qatlamlar, nutqiy birikmalar orqali milliy ongda shakllangan umumiy tasavvurlar
ochib beriladi. Lingvokulturologik tahlilda esa “non”ning urf-odat, marosim va an’analardagi,
shuningdek, ijtimoiy-madaniy munosabatlardagi beqiyos roli yoritiladi. Natijada, “non” konsepti
milliy qadriyatlar tizimida chuqur ildiz otgan, hayot manbai va ma’naviy negiz sifatida
shakllanganligi namoyon bo‘ladi. Ushbu tadqiqot til, tafakkur va madaniyat o‘zaro uyg‘unlashib
ketgan murakkab jarayon ekani hamda milliy merosni chuqurroq anglash uchun mustahkam
asos bo‘lib xizmat qilishini ko‘rsatadi.
KALIT SO‘ZLAR:
non konsepti, lingvokognitiv yondashuv, lingvokulturologik yondashuv,
mentalitet, an’ana, urf-odat, metafora, semantika, madaniy kod, baraka.
“Non/bread” konseptini lingvokognitiv va lingvokulturologik nuqtai nazardan o‘rganish
bugungi kunda milliy mentalitet, mafkura va ijtimoiy qadriyatlarni anglashda muhim ahamiyat
kasb etadi. “Non” so‘zi o‘zbek xalqining turmush tarzida markaziy o‘rin tutib, ma’naviy va
moddiy madaniyatda keng qo‘llanadi. Ushbu konseptni lingvokognitiv yondashuvda o‘rganish,
eng avvalo, so‘zda ifodalangan konseptual ma’nolar tizimini aniqlash va tahlil qilishni talab etadi.
Lingvokulturologik yondashuv esa “non” bilan bog‘liq madaniy-ma’naviy kodlarni, urf-odat va
an’analarni, tarixiy jarayonlarga xos voqeliklarni aks ettiradi. Bu ikkala yondashuv birgalikda
“non”ning nafaqat lug‘aviy, balki ramziy, kognitiv va madaniy ma’nolarini chuqurroq
tushunishga xizmat qiladi.
Avvalo, lingvokognitiv nuqtai nazardan “non” konsepti inson dunyoqarashida
shakllanuvchi turli tasavvurlar, hayotiy tajribalar va milliy ongdagi umumiy “non” haqidagi
tasavvurni o‘zida jamlaydi. “Non” so‘zi asosida vujudga kelgan metafora, metonimiya kabi
lingvistik vositalar, shuningdek, turli iboralar va maqollarda nonning hayot manbai sifatidagi
ahamiyati namoyon bo‘ladi. Masalan, “non topmoq” iborasi nafaqat tirikchilik, balki mehnat,
harakat va sa’y-harakat bilan bog‘liqlikni aks ettiradi. Demak, “non” konsepti kognitiv modelda
moddiy ta’minot, baraka, mehnat va hayotiy zaruratni ifodalaydi. Bunda “non” so‘zi orqali
shakllangan kognitiv xarita millatning umumiy tajribasini o‘z ichiga oladi. Har bir millat o‘zining
hayotiy ahamiyatga molik obyektlariga alohida urg‘u berar ekan, “non”ning nafaqat oziq-ovqat
sifatida, balki inson ongida xavfsizlik, farovonlik va mustahkam hayot kafolati sifatida ham idrok
etilishi aniq ifodaga ega bo‘ladi.
Lingvokulturologik yondashuvda esa “non” avvalo milliy urf-odat va marosimlarda tutgan
o‘rni, shuningdek, ijtimoiy munosabatlar jarayonidagi ahamiyati bilan bog‘liq tadqiqotlarni o‘z
ichiga oladi. O‘zbek xalqining to‘y va boshqa turli marosimlarida nonning muqaddas, kutilgan
mehmon yoki yangi kelin-kuyovga in’om etiladigan ne’mat sifatida qadrlanishi, uning milliy
79
mentalitetdagi beqiyos o‘rnini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, non sindirish, non tuz totish, nonni
avaylab saqlash kabi an’analar ham “non” so‘zining lingvokulturologik xususiyatlarini yorqin
namoyon qiladi. Jamiyatda o‘zaro hamkorlik va insof-tantiqlikni tarbiyalovchi bu kabi an’analar
“non”ni umuminsoniy qadriyat sifatida ham e’tirof etishga imkon beradi. Zero, nonni ulug‘lash
milliy madaniyatning chuqur qatlamlarida joylashgan, bu esa ko‘p asrlik tarixiy tajribani milliy
ongdagi nafosat shaklida namoyon qiladi.
Mazkur yondashuvlar – lingvokognitiv va lingvokulturologik – “non/bread” konseptining
hayotiy qudratini, xalq ma’naviyati va uning tasavvurlarini yaxlit holda o‘rganish imkonini
beradi. Bunda, bir tomondan, “non”ning leksik ma’nosi, metaforik salohiyati, turli nutqiy
kontekslardagi semantik o‘zgarishlari tahlil qilinsa, ikkinchi tomondan, nonning urf-odat va
an’analar bilan bog‘liqligi, milliy qadriyatlar tizimida tutgan o‘rni ham keng yoritiladi. Natijada,
“non” konsepti lingvokognitiv dasturda millat ongining muhim tarkibiy qismi sifatida tahlil
qilinadi, lingvokulturologik nuqtai nazarda esa uning shu millat madaniy genezisiga, tarixiy-
madaniy taraqqiyotiga, ijtimoiy psixologiyasiga qanday ta’sir o‘tkazgani ko‘rsatib beriladi.
Xulosa qilib aytganda, “non” konseptini lingvokognitiv va lingvokulturologik nuqtai
nazardan o‘rganish o‘zbek xalqining ontologik qarashlari, dunyo tasavvuri hamda ijtimoiy
hayotida nonning naqadar muhim, ham moddiyman, ham ma’naviy qadriyat ekanini aniqlashga
yordam beradi. Bunday tadqiqotlar natijasida nafaqat lug‘aviy birliklarning semantik tahlili,
balki milliy mentalitetning negizlari, tarixiy shakllanish jarayonlari, ijtimoiy-madaniy qadriyatlar
tizimi ham atroflicha yoritiladi. Shu tariqa, “non” konsepti turli fanlar tutashgan nuqtada
o‘rganilar ekan, u til, madaniyat va tafakkur o‘zaro bog‘liq va hamkor holda shakllanadigan
murakkab jarayon ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. Demak, “non/bread” konseptini har
tomonlama o‘rganish, bir tomondan, tilning qanday ko‘p qirrali va boy ma’no qatlamlariga ega
ekanini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, milliy madaniyatni chuqurroq anglashda, uni avlodlarga
to‘laqonli yetkazishda, ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlarning uzluksiz ravnaq topishida mustahkam
poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Сафаров, Ш. Қ. Тил ва тафаккур: лингвокогнитив ёндашув / Ш.Қ. Сафаров. – Тошкент
: Фан, 2019. – 280 б.
2.
Ғофуров, О. Нон концептининг лингвокултурологик таҳлили // Ўзбек тили ва
адабиёти. – 2020. – №2. – Б. 52–60.
3.
Каримов, Ш. Национально-культурная специфика концепта «хлеб» в узбекском
языке / Ш.Каримов // Вопросы филологии. – 2017. – №4. – С. 35–41.
4.
Jalolov, U. O‘zbek tilshunosligida konseptual tadqiqotlar / U. Jalolov. – Toshkent :
Universitet nashriyoti, 2021. – 312 b.
5.
Langacker, R. Concept, Image, and Symbol: The Cognitive Basis of Grammar / R. Langacker.
– Berlin : Mouton de Gruyter, 1991. – 395 p.
6.
Шукуров, М. Лингвокултурология асослари / М. Шукуров. – Тошкент : Ношир, 2018. –
224 б.
7.
Браудер, К. Введение в когнитивную лингвистику / К. Браудер. – М. : Академия, 2016.
– 276 c.
80
8.
Қурбонов, Б. Миллий урф-одатларимизда нон тимсоли / Б. Қурбонов // Маданият
мероси журнали. – 2019. – №1. – Б. 17–23.
9.
Yokubova, S. O‘zbek xalq maqollarida “non” komponentining семантик талқини / S.
Yokubova // Til va adabiyot tadqiqotlari. – 2020. – №3. – B. 44–50.
10.
Boyko, A. A. Cognitive Approaches to Lexical Semantics / A.A. Boyko. – London : Routledge,
2018. – 268 p.
