41
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA ESTETIK TARBIYANI
SHAKLLANTIRISH MASALALARI
Temirova Matluba Karim qizi
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14849728
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida estetik tarbiyani
shakllantirish masalalari tahlil qilinadi. Estetik tarbiya bolalarda go‘zallikni his qilish, san’at va
madaniyatga qiziqish uyg‘otish, ijodiy tafakkur hamda did tarbiyasini rivojlantirish jarayoni
sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, estetik tarbiyaning asosiy maqsadlari, uni amalga oshirish
vositalari – tasviriy san’at, musiqa, adabiyot, teatr va tabiat bilan bog‘liq faoliyat turlari haqida
batafsil ma’lumot beriladi. Maqolada estetik tarbiyani shakllantirishdagi muammolar va ularning
yechimlari ham tahlil qilinib, o‘qituvchilar va ota-onalarning bu boradagi o‘rni ta’kidlanadi.
Tadqiqot natijalari estetik tarbiyaning bolaning umumiy rivojlanishiga ta’sirini ochib berib,
ta’lim jarayonida samarali usullarni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
estetik tarbiya, boshlang‘ich sinf, san’at va madaniyat, go‘zallik tushunchasi,
did tarbiyasi, musiqa va tasviriy san’at, o‘yin va ijodiy faoliyat, axloqiy-estetik qadriyatlar, atrof-
muhit va go‘zallik, ta’lim va tarbiya usullari.
Kirish:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining estetik tarbiyasini shakllantirish zamonaviy
ta’lim tizimining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Chunki aynan ushbu yoshda bolalarda
go‘zallikka intilish, san’at va madaniyatni tushunish, ijodiy tafakkur hamda nozik did shakllana
boshlaydi. Estetik tarbiya nafaqat san’at va madaniyatga muhabbat uyg‘otadi, balki bolalarning
axloqiy va ma’naviy rivojlanishiga ham bevosita ta’sir qiladi.
Ushbu jarayonda o‘quvchilarning tasviriy san’at, musiqa, adabiyot va teatr kabi san’at
turlariga qiziqishini oshirish, ularning atrof-muhitdagi go‘zallikni idrok etish qobiliyatini
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga estetik
tarbiya berishning samarali usullarini o‘rganish va amaliyotga tadbiq etish ta’lim jarayonining
dolzarb masalalaridan biri sanaladi.
Estetik tarbiya – bu bolalarda go‘zallikni his qilish, san’at va tabiatni tushunish, nozik did va
ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonidir. Boshlang‘ich sinf davri inson hayotida
estetik did va axloqiy qadriyatlarning shakllanishi uchun muhim bosqich sanaladi. Chunki aynan
shu yoshda bolalar tashqi muhitni idrok etish, san’at va madaniyatga qiziqish bildirish hamda
ijodiy faoliyatga jalb etilish orqali go‘zallikni anglay boshlaydi.
Estetik tarbiyaning asosiy maqsadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida go‘zallikni his qilish va
qadrlash – tabiat, san’at, musiqa va adabiyot orqali estetika tushunchalarini rivojlantirish. Ijodiy
fikrlashni shakllantirish – rasm chizish, qo‘shiqlar kuylash, qo‘l mehnati va sahna chiqishlari
orqali ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish. Axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni singdirish – san’at va
madaniyat orqali odob-axloq me’yorlarini tushuntirish. Atrof-muhitga bo‘lgan munosabatni
shakllantirish – tabiatning go‘zalligini anglash va uni asrab-avaylash hissini uyg‘otish.
Estetik tarbiyani shakllantirishning asosiy vositalari.
1. Tasviriy san’at darslari. Bolalarni ranglar, shakllar va tasvir usullari bilan tanishtirish.
Mashhur rassomlar ijodini o‘rganish. Mustaqil rasm chizish va hunarmandchilik bilan
shug‘ullanish.
42
2. Musiqa darslari. Klassik va milliy musiqalarni tinglash, ularni tahlil qilish. Musiqa orqali
hissiy tajribalarni shakllantirish. Qo‘shiqlar kuylash va musiqa asboblarida chalish
ko‘nikmalarini rivojlantirish.
3. Badiiy adabiyot va teatr. Ertak va hikoyalarni o‘qish, muhokama qilish. Rolli o‘yinlar va
sahna chiqishlari orqali dramatik san’atga qiziqish uyg‘otish. Yaxshi va yomon tushunchalarini
san’at orqali tushuntirish.
4. Tabiat bilan tanishish. Sayohatlar, ekskursiyalar va tabiat hodisalarini kuzatish orqali
go‘zallikni his qilish. Gul ekish, bog‘ yaratish, tabiatni asrab-avaylashga o‘rgatish.
Muammolar va ularning yechimlari.
Estetik tarbiyani samarali shakllantirishda ayrim qiyinchiliklar uchrashi mumkin:
O‘quv dasturlarida yetarli estetik mashg‘ulotlarning mavjud emasligi → qo‘shimcha ijodiy
to‘garaklar tashkil etish.
O‘qituvchilarning estetik tarbiya bo‘yicha yetarli bilimga ega emasligi → o‘qituvchilar
uchun maxsus seminar va treninglar o‘tkazish.
Zamonaviy texnologiyalarning estetik rivojlanishga ta’siri → bolalarni san’atning haqiqiy
shakllariga yaqinlashtirish.
Hozirgi kunda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida estetik tarbiyani shakllantirish bilan bog‘liq
bir qator muammolar mavjud. Ushbu muammolar ta’lim jarayonida estetik tarbiyaning samarali
amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Quyida eng dolzarb muammolar tahlil qilinadi:
1. O‘quv dasturlarida estetik tarbiyaga yetarlicha e’tibor berilmasligi. Ko‘pgina maktablarda
estetik tarbiya faqat tasviriy san’at va musiqa darslari orqali amalga oshiriladi. Ammo bu
sohalarning o‘quv dasturlarida nazariy bilimlar ko‘proq bo‘lib, ijodiy faoliyatga kam vaqt
ajratiladi. Natijada o‘quvchilarning estetik didi yetarlicha shakllanmaydi.
2. Zamonaviy texnologiyalarning ta’siri. Bugungi kunda bolalar ko‘p vaqtini televizor,
kompyuter va telefon ekranlari oldida o‘tkazmoqda. Ular ko‘pincha sifatli san’at asarlari o‘rniga
kam tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan kontent bilan shug‘ullanadi. Bu esa ularning estetik
idroki va tasavvurini cheklaydi.
3. O‘qituvchilarning estetik tarbiya bo‘yicha yetarli tayyorgarlikka ega emasligi. Ko‘pgina
o‘qituvchilar estetik tarbiyaga yo‘naltirilgan zamonaviy metodlardan foydalanishda
qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Chunki aksariyat hollarda ular faqat o‘z faniga oid bilimlarni
o‘rgatishga e’tibor qaratib, bolalarning badiiy didini rivojlantirish masalasiga yetarlicha
ahamiyat bermaydi.
4. Amaliy mashg‘ulotlarning yetishmovchiligi. Bolalar estetik tafakkurni faqat nazariy
bilimlar orqali emas, balki amaliy faoliyat orqali rivojlantiradi. Biroq ko‘pgina maktablarda rasm
chizish, haykaltaroshlik, teatr sahnalari qo‘yish kabi estetik tarbiyaga oid amaliy mashg‘ulotlar
yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan.
5. Ota-onalarning yetarlicha e’tibor bermasligi. Ko‘pgina ota-onalar farzandlarining faqat
a’lo baholar olishini muhim deb bilib, ularning san’at, madaniyat va ijodga bo‘lgan qiziqishiga
yetarlicha e’tibor bermaydi. Natijada bolalar estetik tarbiyaning ahamiyatini tushunmay, uni
ikkinchi darajali deb qabul qiladi.
6. Madaniy muhit va imkoniyatlarning cheklanganligi. Ba’zi hududlarda bolalar teatr, san’at
galereyalari, muzeylar kabi madaniy muassasalarga borish imkoniyatiga ega emas. Shu sababli
ularning badiiy didi va estetik dunyoqarashi cheklangan bo‘lib qolmoqda.
Muammolarni hal qilish yo‘llari
43
Ta’lim dasturlarida estetik tarbiyani mustahkamlash, ya’ni san’at va madaniyatni o‘quv
jarayoniga kengroq joriy etish.
O‘qituvchilar uchun maxsus seminar va treninglar tashkil etish, ularning badiiy-ta’limiy
tayyorgarligini oshirish.
O‘quvchilarning texnologiyadan foydalanishini nazorat qilish, sifatli va tarbiyaviy
kontentdan foydalanishlarini ta’minlash.
Madaniy tadbirlar va ijodiy to‘garaklarni tashkil etish, o‘quvchilarning san’at va ijodga
bo‘lgan qiziqishini oshirish.
Ota-onalar uchun targ‘ibot ishlarini olib borish, farzandlarining estetik tarbiyasiga e’tibor
qaratishlarini ta’minlash.
Estetik tarbiya bolalarning nafaqat ijodiy qobiliyatini rivojlantirish, balki ularning ma’naviy
yetuk, axloqiy jihatdan barkamol bo‘lishiga ham xizmat qiladi. Shu sababli bu boradagi
muammolarni bartaraf etish ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri bo‘lishi kerak.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida estetik tarbiyani shakllantirish ularning umumiy
rivojlanishiga, ijodiy va axloqiy kamol topishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu jarayonda san’at,
adabiyot, musiqa va tabiat muhim o‘rin tutadi. Shu bois, o‘qituvchilar va ota-onalar ushbu
yo‘nalishda bolalar bilan faol ishlashi, ularning estetik didini rivojlantirishga katta e’tibor
qaratishi lozim.
References:
1.
Qizi, T. M. K. (2022, November). BOSHLANG ‘ICH SINF O‘QUVCHILARNI ESTETIK
QARASHLARINI O ‘STIRISHDA TABIATNING O ‘RNI. In
Proceedings of International Conference on
Scientific Research in Natural and Social Sciences
(Vol. 1, No. 2, pp. 27-34).
2.
Zokirov, J., & Matluba, T. (2022). ALISHER NAVOIY HAYOTI VA IJODINI O ‘RGANISHDA
MATN USTIDA ISHLASH USULLARI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(4), 218-223. VOLUME-2, ISSUE-2 73
3.
Qizi, T. M. K. (2022, November). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARINI ESTETIK
QARASHLARINI SHAKLLANTIRISH. In
Proceedings of Scientific Conference on Multidisciplinary
Studies
(Vol. 1, No. 2, pp. 26-31).
4.
Boymatovna, M. M. T. (2023). O’QUVCHILARNING ESTETIK TARBIYASINI
SHAKLLANTIRISHDA ALISHER NAVOIY ASARLARINING AHAMIYATI.
BOSHQARUV VA ETIKA
QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(1), 30-33.
5.
Qizi, T. M. K. (2023). ОСОБЕННОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ЭСТЕТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ
ДЕТЕЙ.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(1), 56-60.
6.
Temirova
Matluba
Karim
Qizi.
(2022).
1-4-SINFDA
ESTETIK
TARBIYANI
SHAKLLANTIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.
Proceedings of International Conference on
Educational Discoveries and Humanities
,
1
(2), 179–185.
