24
BOSHLANG‘ICH SINF MATEMATIKA DARSLARIDA HARAKATGA OID
MASALALAR YECHISHNI O‘RGATISH IMKONIYATLARI
Abdijabborova Dinora
Termiz Iqtisodiyot va Servis Universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14842375
Annotatsiya.
Matematika darslarida masalalarni yechishga oʻrgatish fanga boʻlgan
qiziqishini orttiradi, mantiqiy fikrlashga o‘rgatadi, tasavvurni rivojlantiradi, shuning uchun
bolalarni boshlang’ich maktabdan, hatto bogʻchadan eng oddiy masalalarni yechishga, uning
mohiyatini tushunishga oʻrgatish kerak. Matnli masalalarni yechishda harakatga oid masalalar
muhim o‘rinni egallaydi. Maqolada boshlang‘ich sinfdagi bir nechta harakatga oid masalalar
tahlili keltirilgan.
Tayanch so‘zlar
: matematika, harakat, vaqt, masofa, arifmetik, algebraik, masala, matn.
Matematika fani aniq fanlar sirasiga kirib, o‘quvchilarning fikrlash doirasini keygayishiga,
tasavvur qilish qobiliyatini yanada rivojlantirishga, mantiqiy fikrlashga, o‘ganilgan bilimlarini
hayotga tatbiq qila olishga yordam beradi. Matematika fanini oʻrganishda oʻquvchilar turli
koʻrinishdagi masalalarga duch keladilar va ularni yechish davomida koʻnikma va malakalarga
ega bo‘ladilar. Masalaning to’g’ri javobini olish uning mohiyatini tushunishni talab qiladi. Sodda
matnli masalalar bilan oʻquvchilar birinchi sinfdan tanishishni boshlaydilar. Sinfdan-sinfga oʻtib
borgan sari, ular asta sekin munosabatlarga doir masalalarni “… ga katta, … ga kichik”, “… marta
ortiq, … marta kam” kabi tushunchalarni oʻzlashtirib boradilar[1].
Masalalar yechish davomida topshiriqlar matnini mazmunli o’qish bilan birga, o’quvchining
tasavvurida shakllantirish xarakterida bo’lishi evristik metod asosida amalga oshiriladi, ya’ni
masalaning shartini to’la tushunish, shart asosida ifoda yoki tenglama tuzish, uni yechish, hosil
qilingan yechimni tekshirishni talab qiladi. Bunda o’quvchilar masalada nima ma’lum, nima
noma’lum ekanligini analiz qilib, masala turini (aralashmaga oid, harakatga oid, ishga oid) va
yechish usulini (arifmetik, algebraik) aniqlash(sintez qilish)ga erishadilar. [3].
Biz aniq masalani yechganda turli yechish usullaridan foydalanamiz: a
rifmetik usul
-
masalani arifmetik usulda yechishda masala talablarini bajarishda sonlar ustida turli arifmetik
amallardan foydalaniladi
, algebraik usul -
masalani algebraik usulda yechishda masala
yechimini shartga asosan yoki tenglama yoki tenglamalar sistemasi (yoki tengsizlik) hosil qilib
yechish tushuniladi,
geometrik usul -
masalani geometrik usulda yechishda masala yechimini
geometrik yasashlardan yoki geometrik figuralarning xossalaridan foydalanib yechish
tushiniladi,
mantiqiy usul -
masalani mantiqiy usulda yechishda masala yechimini
hisoblashlarni bajarmay mantiqiy mulohazalar yordamida yechish tushiniladi,
amaliy usul
-
ob'ektlar yoki ularning nusxalari (modellar, maketlar) bilan amaliy harakatlarni bajarish orqali
masala talablariga javob topishni anglatadi, jadval usuli - masalani tegishli tartibda jadvalga
kiritish orqali butun masalaning yechimini ko'rishga imkon beradi,
kombinatsiyalashgan usul -
masala yechimini sodda tarzda javob olishga imkon beradi,
sinov va xatolar usuli -
(eng sodda),
unda muammoning savoliga taxmin asosida javob topiladi. Masalani yechish usullari turlicha
bo'lishi mumkin, ammo ularni yechish yoʻli faqat bitta[1].
Boshlang’ich sinfda turli matnli masalalar yechish qaraladi. Matnli masalalar boshlang‘ich
matematika kursi mazmunining asosini tashkil qiladi va ularni yechish jarayonida qo‘llaniladigan
aqliy faoliyat usullari: analiz, sintez, taqqoslash, analogiya, umumlashtirish, abstraktsiyalash va
25
konkretlashtirish o„quvchilarning mantiqiy tafakkur qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Shu
sababli Davlat ta‟lim standarti talablari asosida umumiy o„rta ta‟lim maktablarida boshlang„ich
ta‟lim matematika o„quv dasturida matnli masalalar turlari kengaytirilib, ularning tarkibiga
harakatga oid turli masalalar kiritildi.
Harakatga doir masalalar deganda, tarkibiga harakatni xarakterlovchi miqdorlar, yani
tezlik, vaqt va masofa kirgan kirgan masalalarni tushunish mumkin. Harakatga doir
masalalarning turlari: bir jism harakatiga doir masalalar, uchrashma harakatga doir masalalar,
ikki jismning qarama-qarshi yo’nalishdagi harakatga doir masalalar, ikki jismning bir
yo’nalishidagi harakati. 4-sinf darsligidan bir nechta masalani ko‘rib chiqaylik.
1-Masala.
Jasur bilan Akmal startdan bir vaqtda qo‘zg‘aldi. Jasurning tezligi 3 m/s.
Akmalning tezligi esa 4 m/s. 1 sekuntdan keyin Akmal Jasurni necha metr ortda qoldiradi? [2]
2 sekuntdachi? 5 sekuntdachi? 30 sekuntdachi?
Yechish
. Jasur va Akmal bir vaqtda harakatni boshlaydi. Jasurning tezligi 3 m/s, Akmalning
tezligi esa 4 m/s, har ikkisi bir vaqtning o‘zida boshlaganligi sababli, Jasur bilan Akmal orasidagi
masofani hisoblash uchun ularning tezliklarining farqi va vaqtni ishlatamiz.
Formuladan foydalanamiz:
S=(v
2
-v
1
)·t
1-sekuntda - S=(4-3) ·1=1m
2-sekuntda - S=(4-3) ·2=2 m
5-sekuntda - S=(4-3) ·5=5 m
30 sekuntda - S=(4-3) ·30=30 m
Javoblar: 1 m; 2 m; 5 m; 30 m.
2-masala.
Bir-biridan 15 km masofada joylashgan ikki baliqchi motorli qayiqda bir vaqtda
bir-biriga qarab suzadi. 1-matorli qayiqning tezligi 400 m/min, ikkinchisiniki 350 m/min. Ular
necha minutdan keyin uchashadi?[2]
Yechish:
Masofa:15 km=15 000 metr.
1-qayiq tezligi:400 m/min.
2-qayiq tezligi:350 m/min.
Qayiqlar bir-biriga qarab harakat qilgani uchun ularning tezliklari qo‘shiladi.
400+350=750 m/min
Endi uchrashish vaqti:
Masofa / umumiy tezlik = 15000/ 750= 20 minut.
Javob: Qayiqlar 20 minutdan keyin uchrashadi.
3-masala.
Ko‘lning ikki qirg‘og‘idan qayiqda ikkita bola bir vaqtda bir-biriga qarab suzib
ketdi. Birinchi bolaning tezligi 2 km/soat, ikkinchisiniki 4 km/soat. Agar bolalar orasidagi
dastlabki masofa 24 km bo‘lsa , ular qancha vaqtdan keyin uchrashadi?[2]
Yechish:
1-bolaning tezligi 2 km /soat
2-bolaning tezligi 4 km/soat
Dastlabki masofa 24 km.
Ikkita bola bir-biriga qarab harakatlanayotgani sasabli ularning tezliklari qo‘shiladi.
2+4=6 km/soat
Vaqt=masofa/ umumiy tezlik
26
Vaqt =24/6=4
Javob: bolalar 4 soatdan keyin uchrashadi.
Xulosa.
Ushbu maqola 4-sinf o‘quvchilarining matematika fanidan olgan bilimlarini sinab
ko‘rish, mustahkamlash hamda TIMSS xalqaro tadqiqotiga tayyorgarlik ko‘rishlariga yordam
berish maqsadida tayyorlandi. Ushbu turdagi masalalar o‘quvchilarni chuqur mushohada
qilishiga, fikrlash doirasini kengayishiga yordam beradi. Harakatga oid masalalar kundalik
hayotda uchraydigan vaziyatlarga mos keladi (masofa, tezlik va vaqt munosabatlari ) bu esa
o‘quvchilarning darsga qiziqishini oshiradi. O‘quvchilar masalarni yechishda turli strategiyalarni
qo‘llash, fikrlash tartibiga rioya qilish, muammolarini hal qilish qobiliyatini rivojlantiradilar.
References:
1.
Merajova Sh.B. Merajov N.I. Xoliqova M.Q. Matnli masalalarni yechish metodikasi.
“Durdona” nashriyoti Buxoro -2022.
2.
I. V. Repyova. Matematika. 4-sinf. II-qism. Novda. Toshkent-2023.
3.
С.Л.Фоменко. Структура и содержание образователной программы школы в
условиях реализации компонентностной модели образование.Образование и наука.
2010.11(79).
