112
TILSHUNOSLIKDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING O`RGANILISHI
Tuychiyeva Manzura Xojimurodovna
O’zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti
Xitoy tili o’qituvchisi
aruznam88@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14908630
Annotatsiya.
Frazeologik birliklar (keying qatorlarda FB) o'ziga xos semantik va sintaktik
xususiyatlarga ega turg’un leksik birikmalar sifatida o'nlab yillar davomida tilshunos olimlarning
tadqiqotlarining markaziy nuqtasida bo'lib kelgan. Ularning leksik va grammatik elementlarni o‘z
ichiga olgan murakkab tabiati ularni ta’riflash, tasniflash va tushunishga turlicha nazariy
yondashuvlarni talab qildi. Ushbu maqola turli tilshunoslik nazariyalarini va ularning FB bilan
qanday bog'liqligini o'rganadi, bu birliklarning kengroq lingvistik kontekstdagi ahamiyatini
ta'kidlaydi.
Kalit so`zlar:
frazema, frazeologik ibora, frazeologiya, idiomatik birikma
Annotation.
Phraseological units are stable lexical combinations with distinctive semantic
and syntactic properties that have been at the center of linguistic research for decades. Their
complex nature, which includes lexical and grammatical elements, has required various
theoretical approaches to their definition, classification, and interpretation. This article explores
different linguistic theories and their relationship with PUs, highlighting the significance of these
units in a broader linguistic context.
Keywords:
phraseeme, phraseological expression, phraseology, idiomatic combination.
Barcha tillarda frazeologiya leksikologiyaning bir bo’lagi sifatida o’rganilardi. Shuni ta’kidlab
o’tish lozimki, frazeologiyani o’rganish Rossiya va boshqa qator mamlakatlarni tilshunoslari
ko’pgina ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirishdi va ijobiy natijalarga erishildi. Fransuz tilshunosi
Sharl Balli frazeologiya atamasini fanga kiritgan . Balli o'zining "Stilistika ocherki" va "Fransuz
stilistikasi" kitoblarida birinchi marta so'z birikmalarini tizimlashtirdi.[1] Uslub va ifoda nuqtai
nazaridan, Ballining ishlari frazeologik birliklarning tilning ifodalik va uslubiy o'lchovlariga
qanday hissa qo'shishini tahlil qilish uchun qo'llanilishi mumkin. U tilning nafaqat bevosita
ma’noni, balki so'zlar ortidagi ton va munosabatni ham qanday yetkazilishini o'rganishga
qiziqqan. Shu ma’noda, Ballining yondashuvi frazeologik birliklarning turli kontekstlarda va turli
pragmatik funktsiyalarda qanday qo'llanilishini o'rganishga tadbiq etilishi mumkin. [2]
Rus frazeologik nazariyasi, 1940-yillarning oxiri va 1960-yillarda rivojlangan shakllarda,
dastlab rus tilida so‘zlashmaydigan olimlarga Klappenbach (1968), Weinreich (1969), Arnold
(1973) va Lipka (1974) tomonidan yetkazilgan edi. [3]
Frazeologiyani tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida o’rganish masalasi atoqli rus
tilshunosi Y.D.Polivanov tomonidan ilgari surildi. Uning ta’kidlashicha, frazeologiyani fonetika,
morfologiya va sintaksis kabi alohida va barqaror tilshunoslik tarmog'i sifatida ko'rib chiqish
kerakligini taklif etgan. U frazeologiya individual iboralarning ma’nolariga emas, balki umumiy
sintaktik turlarga e’tibor qaratishini ko'zda tutgan[4]. Ibora birliklariga nisbatan uning
yondashuvida Polivanov muayyan ma’noga ega bo'lgan va qismlarining yig'indisidan kelib
chiqmaydigan iboralarning semantik va strukturaviy xususiyatlarini o'rganish muhimligini
ta’kidlagan. U bu birliklarning til tizimida qanday ishlashini va tilning ifodalilikka qanday hissa
qo'shishini o'rganishga qiziqqan. Polivanovning ishlari rus frazeologiyasi bo'yicha kelgusi
113
tadqiqotlar uchun poydevor yaratgan bo'lib, uning g'oyalari Aleksandr Afanasevich Potebnya kabi
olimlarga va boshqalarga ta’sir ko'rsatgan. Uning g'oyalari zamonaviy tilshunoslik tadqiqotlarida,
ayniqsa, frazeologik birliklarning tizimli tabiati va ularning tildagi roli tushunish kontekstida,
hozirgi kunda ham dolzarbdir. [5]
Frazeologiyani tilshunoslikning mustahkam sohasi sifatida o’rganish masalasi rus olimi
V.V.Vinogradov tomonidan ilgari surilgan. Olim frazeologik birliklar har bir nutq aktida alohida
so'z shakllari sifatida paydo bo'lmasligini, balki inson ongida tayyor birliklar sifatida aks etishini,
shuningdek, muloqotda ular kamida ikkita mustaqil so'zni tabiiy qotishma orqali ma'no jihatidan
yaxlit birlikka aylanishini[6]ta’kidlaydi. Uning tilshunoslikdagi ahamiyati shundaki, strukturalizm
yondoshuvi bo’yicha FBlarning semantik birlik darajasi va ularning komponentlarini o‘zgartirish
imkoniyatiga asoslanib, ularni uch guruhga ajratgan. Bu yondashuv frazeologik birliklarning
semantik va pragmatik jihatlarini chetlab o’tgan holda, ularning grammatik tuzilishi va tarkibini
o‘rganishga e'tibor qaratadi:
Frazeologik chatishmalar (idiomalar) –motivlanmagan (yoki semantik jihatdan noaniq), ular
tarkibidagi so’z komponentlarning semantik mustaqilligi bo’lmaydi, shu sababdan frazeologik
birlashmalarni ma’nosi so’z komponetlarining ma’nosidan tushunilmaydi. Ularning ma’nosini
faqat etimologik tahlil orqali aniqlanadi. Masalan,
once in a blue moon
‘har zamonda bir’;
under the
rose
‘maxfiy tarzda’;
to set one's cap at somediv
‘biror kishining ko'nglini ovlamoq’ lazy bones
dangasa, tanbal.
Frazeologik birliklar-qisman motivlangan, ya’ni ularning ma’nosi ularning tarkibiy
qismidagi leksik komponentlarning ma’nosi bilan bog’liq bo’ladi. Shunday bo’lsada tarkibidagi
so’z komponentlarning semantik mustaqilligi bo’lmaydi, har bir komponentni ma’nosi umumiy
obrazli ifoda ostida birlashadi. Masalan:
turn a blind eye ‘
ko’rmaslikka olish’;
to turn over a new
leaf
‘yangi hayot boshlamoq’. Frazeologik birliklar komponentlaridan birini boshqa sinonimik
komponentga o’zgartisa bo’ladi.
Frazeologik birikmalar –motivlangan, bu birikmalar tarkibidagi so’z komponentlar bir-biri
bilan semantik aloqalarga ega bo'lib, mazmunli ifodalar hosil qilish uchun erkin birlashadi.
to
break a promise ‘
va’dani buzmoq’; to
fall in love
sevib qolmoq;
to shrug one's shoulders
" yelka
qismoq;
Bu tasnif tizimli asosni taklif qilsa-da, shakliy mezonlarga haddan tashqari e'tibor qaratilishi,
semantik va pragmatik nozikliklarga e'tibor bermaslik uchun tanqid qilinadi.
Yana bir rus tilshunosi N.N. Amosova esa FBlarni kontekst nuqtai nazaridan tahlil qilgan.
Frazeologik birliklar doimiy kontekst birliklari, erkin so'z birikmalari esa o'zgaruvchan kontekst
birliklari sifatida tan olinadi. Ushbu tasniflashda kontekst deb semantik jihatdan amalga
oshiriladigan so'z (ya'ni kontekst bo'yicha ajratilgan so'z) bilan ko'rsatgich minimal (nutq
zanjirining zaruriy semantik ko'rsatmani olib yuradigan elementi) o'rtasidagi kombinatsiya
tushuniladi.
N.N.Amosova Vinogradovning "frazeologiya" doirasiga qaysi ifodalarni kiritish aniqlash
mezonlarini tanqid qiladi. Amosova o’zi esa, qat’iy bir mezonni qo'llaydi, ya'ni bitta element bilan
aniqlanishi kerak bo'lgan majoziy ma'noni, masalan,
grind one’s teeth
bunda hech qanday boshqa
ot bu fe’l bilan bu ma'noda qo'llanilmasligi kerak. U ko'proq bunday cheklangan toifani
"frazemalar" deb ataydi va kamroq cheklanganini (
meet the demand
) "frazeoloyid" deb ataydi.
[7]
114
Igor Melchukning nazariyasiga ko‘ra esa, frazeologik birliklar uchun eng muhim mezonlar
barqarorlik, takrorlanish qobiliyati, yaxlitlik va idiomatiklikdir, bunda barqarorlik kombinatsiya
cheklovining o‘lchovi hisoblanadi. U Chomskining generativ grammatika g‘oyalariga qarshi chiqib,
til so‘zlovchilari gapirayotganda jumlalarni “matematik ma’noda” yaratmasdan, balki faqat o‘zlari
ifoda etmoqchi bo‘lgan ma’noni yetkazib berish hosil qilishlari kerak, deydi. Dastlab Mel’čukning
g‘oyalari juda falsafiy tuyulishi mumkin bo‘lsa-da, u tilga diqqatini qaratib, u filologiya va
tilshunoslikni farqlaydi, birinchisi asosan matnlarga qiziqishini aytadi. Shuningdek, u frazeologik
birliklar faqat sintetik nuqtai nazardan, ya'ni ma'nodan matnga qarab ko‘rib chiqilishi kerak deb
hisoblaydi. [8]
So'nggi yigirma yil ichida, nafaqat G'arbiy Yevropada, balki AQShda ham ilmiy qiziqish va
faoliyatning barqaror o'sishi asnosida, frazeologiya endi G'arbiy tilshunoslar uchun, sof va
qo'llaniladigan tadqiqotlar sohasida asosiy maydonga aylandi. Uning yetuklik davriga yetganini
bir qator xalqaro konferensiyalar belgilab berdi. Bu loyihalarda frazeologiya asosiy yoki asosiy
qiziqish obyekti sifatida tan olingan. Olimlar faqat frazeologik birliklarni tasvirlash bilan cheklanib
qolmay, balki ularning tahlili va til o'zlashtirishga ta'siri bilan ham qiziqmoqdalar. Turlicha
nomlangan 'frazeologik birliklar' (Ginzburg va boshqalar, 1979; Gläser 1986), 'so'z birikmalari'
(Akhmanova 1974; Cowie 1994), va 'frazeologik leksemalar' (Lipka 1991; Moon 1998) tahliliga
qiziqish ortib borayotgan, tayyor eslab qolinadigan kombinatsiyalarning yozma va og'zaki
tilimizda keng tarqalganligini anglash bilan birga, ularni birinchi va ikkinchi tilni o'zlashtirishda
va o’smirlarning tillardan foydalanish samaradorligida muhim rol o'ynashini kengroq tan olish
ham kuzatilmoqda (Pawley va Syder 1983; Peters 1983). [9]
O’zbek tilshunosligida ham frazeologizmlarni ilmiy tadqiq etishni birinchi bo’lib Sh.
Raxmatullaev boshlab bergan bo’lib, olimning 1966 yilda himoya etilgan doktorlik dissertatsiyasi
va “O’zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monografiyasida frazeologizmlarning
grammatik tabiati keng ko’lamda yoritiladi. Muhimi, bu asarda frazeologizmlar lug’aviy birlik
sifatida o’rganilishi zarur ekanligi asoslab beriladi. Olimning “Leksikologiya bilan frazeologiya”,
“Hozirgi o’zbek adabiy tili” (1992), O’zbek tilida fe’l frazemalarining bog’lashuvi(1992) O’zbek
tilining frazeologik lug’ati(1992)kabi ilmiy ishlari ham o’zbek frazeologiyasining rivojiga muhim
hissa bo’lib qo’shildi. Keyingi yillarda frazeologizmlarni grammatik va semantik planda
o’rganishda I.Kuchkartayevning “Frazeologicheskoe novatorstvo Abdulla Kaxxara” (1965),
A.Isaevning “Somaticheskie frazeologizmi uzbekskogo yazika” (1977), A.Rafievning “Strukturno-
funktsionalie svoystva frazeologicheski edinit uzbekskogo yazika” (1982),X.Kaxxorovaning
“Frazeologiya Abdulla Kadiri” (1985), B.Yo’ldoshevning “Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik
birliklarning funktsional-uslubiy xususiyatlari”(1994), Q.Xakimovning “Uzbek tilidagi sodda gap
qolipli frazeologizmlarning zaruriy birikuvchanliklari”(1994), Sh.Almamatovaning “O’zbek tili
frazemalarining komponent tahlili” (2008) va boshqa tadqiqotlar frazeologiya borasida amalga
oshirilgan tadqiqotlar doirasiga kiradi. A.Mamatovning “Frazeologizmlarning shakllanish
asoslari”, “Frazeologizmlar shakllanishining nazariy asoslari” nomli monografiyalari va “Uzbek tili
frazeologizmlarining shakllanishi masalalari” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasida
frazeologizmlarning shakllanishi masalalari keng ko’lamda yoritib berildi.
Tilshunos olim B.Yuldoshev “tildagi frazeologizmlarning taraqqiyoti va boyishi, tilning
boshqa birliklarida bo’lganidek, faqat frazeologik neologizmlarning paydo bo’lishi bilan emas,
balki mavjud iboralarning semantik, grammatik va funktsional jihatdan yangilanishi asosida ham
sodir bo’ladi” [10] deya e'tirof etadi.Frazeologiya masalalariga bag’ishlangan ishlarda
115
frazemalarning tarkibi barkaror, ozgarmas, turgun deb taqin etilishi ko’zga tashlanadi. Ammo
tilshunos olim A.Mamatov frazemalarning leksik tarkibi ancha o’zgaruvchan ekanligini ta'kidlaydi.
"Bu esa o’z navbatida frazemalarni leksik o'zgartirishlarni va uning xilma-xil ko’rinishlarini,
buning kelib chiqish sabablarini o’rganishni taqozo etadi. Tilshunos olim A.Mamatov yana
umumtildagi frazeologizm ham mazmun, ham ifoda, ayrim o’rinlarda har ikkala planda ham
o’zgarishga uchrashini ta’kidlaydi. [11] Frazemalar o’zgarishini tarixiy asarlarda kullanilgan
iboralar ularning bugungi kunda qo’llanilishi orasidagi farqdan ham bilib olish mumkin: Haloyiq,
sardori bo’lib kelgan, yo’ldan ozgan sarkashlarning ko’plari tiyr va tufak tegib hayotlarini
tugatdilar (Bobur. Boburnoma). Ushbu gapda qo’llanilgan “yo’ldan ozgan” iborasi esa bugungi
“aqldan ozgan” shaklida ishlatiladi. Ko’rinadiki, frazemaning ot komponenti “yo’l” leksemasi “aql”
leksemasiga o’zgartirilgan va bu o’zgarish ibora anglatmoqchi bo’lgan ma’noga ta’sir qilmaydi.
[12]
Frazeologizmlarning mazmunan va ifodaviy jixatdan o’zgarishi masalalari Sh.Raxmatullaev,
A. Xojiev,N.Maxmudov, B.Yuldoshev, A.Mamatov kabi tilshunoslarning ishlarida aks etgan bo’lsa-
da, ammo mavjud barqarorlashgan frazeologizmlarni leksik, grammatik va leksik-semantik
o’zgartirishlar asosida yangi frazeologizmlar shakllanishining vosita va usullarini tadqiq, etish
aloxida ilmiy tadqiqotni talab etadi.
Xitoy tilshunosligida frazeologik birliklarni o'rganish 1970-yillarning oxiri va 1980-
yillarning boshlarida boshlangan bo'lib, bu davrda iboralar bo'yicha ko'plab tadqiqotlar paydo
bo'ldi. Xitoy frazeologizmlari xitoy xalqi uchun ham, mamlakatshunos olimlar uchun ham alohida
ahamiyatga ega, chunki ularning asosi milliy-madaniy komponentga asoslangan bo'lib, bu ming
yillar davomida shakllangan. Xitoy tilidagi frazeologik birliklar deganda o'zgartirilishi mumkin
bo'lmagan qat'iy va stereotip frazalar yoki ifodalarni nazarda tutiladi. Bu tushuncha "shu yu (
熟
)"
termini bilan ifodalanadi Xitoy tiliga nisbatan turli tipologiyalar mavjud, ammo filologiya fanlari
doktori A. L. Semenas va xitoy tilshunosi Ma Gofan tomonidan taqdim etilgan ikkita tipologiya
ajralib turadi[13]. Shu tariqa, birinchi tasnif xitoy frazeologizmlarini shuyu (
熟
语
) ni chengyu (
成
语
) idiomalar, yanyu (
谚语
) maqollar, xiehouyu (
歇后
语
) ishoralar bilan to'ldirilgan gaplar, va
suyu (
俗
语
) matallar deb ajratadi. Xitoy tilshunosi Ma Gofan quyidagi chengyu (
成
语
) turlarini
ajratib ko'rsatadi: yanyu
–
maqollar (
谚语
), xiehouyu
–
ishoralar bilan to'ldirilgan gaplar (
歇后
),
guanyongyu
–
frazeologik birikmalar (
惯用语
) va suyu
–
matallar (
俗
语
). Barqaror ifodalar orasida
alohida o’rin egallovchi
–
to’rt iyeroglifdan iborat yozma xitoy tili frazeologizmlari sanaladigan
chengyu (
成
语
) barqaror ifodalar orasida alohida o’rin egallaydi.
“
Frazeologik birliklar ichidan
chengyuni tanlash, bu eng ixcham birlik bo’lib, tez-tez nutqda qo’llanadi, yuqori ifodaviylikka ega
va turli sohalarda ishlatiladi, Xitoy milliy mentalitetiga mos keladi. Chiroy tuyg‘usi, estetik zavq, til
birligining struktural-tashkiliy shakli, arxitektura kompozitsiyasi haqidagi tasavvurlar, xitoy
xalqining ongida simmetriya va juftlik konsepsiyasidan ajralmasdir, bu chengyuda aks etadi.” [14]
Ma Gofan (1973) birinchi bo'lib xitoy iboralarini maxsus leksik birlik sifatida ko'rib chiqdi,
bu esa ilgari faqat iboraning ma'nosiga e'tibor qaratadigan tadqiqot usulini o'zgartirdi.
Keyinchalik, Shi (1973) va Xu (1980) xitoy iboralarining ma'nosi, xususiyatlari va tuzilishini
tizimli ravishda kiritdilar[15]. Xitoy tilidagi maxsus iboralar yoki so'z guruhlari sifatida iboralar
116
ularning fonetikasi, grammatikasi va semantikasi bo'yicha ko'p e'tibor jalb qildi, ayniqsa to'rt
iyeroglif chenyular. Masalan, Wu (1987) to'rt iyeroglif ramkalar tuzilmani tartibli qilishi va ikki
ohangli takrorlash ovozni uyg'un qilishi mumkin, deb hisoblagan, bu esa xitoy to'rt iyeroglif
iboralarning talaffuzining estetik tuyg'usini to'liq namoyon etadi. Zhu (2007) xitoy to'rt iyeroglif
iboralari ma'nosining yaxlitligi va tuzilmaning barqarorligi xususiyatlariga ega ekanligini
ta'kidlagan[16] . Garchi ular xitoy tilidagi maxsus iboralar bo'lsada, ular tuzilish va funksiya nuqtai
nazaridan tahlil qilinishi mumkin. Shu sababli, Zhu xitoy to'rt iyeroglf iboralarining grammatik
funksiyalari va qo'llanilishi haqida gapirgan.
Shunday qilib, tadqiqot natijalariga koʻra, har bir tilshunoslik maktabi frazeologiyaning
o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etib, turli yondashuvlarni ilgari surgan. Rus tilshunosligida frazeologik
birliklar tizimli yondashuv asosida oʻrganilgan bo‘lsa, yevropa tilshunosligida ularning semantik
va funksional jihatlari keng tadqiq qilingan. Oʻzbek tilshunosligida esa frazeologik birliklarning
milliy-madaniy xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan. Xitoy tilshunosligida esa ular asosan
tarixiy va yozma manbalar orqali oʻrganilgan. Frazeologik birliklarning oʻziga xosligi shundaki,
ular har bir tilda madaniy va tarixiy jarayonlar bilan chambarchas bogʻliq. Shu sababli, ularni
tadqiq qilish nafaqat lingvistik, balki madaniy va kognitiv jihatdan ham muhimdir. Ushbu maqola
natijalari shuni koʻrsatadiki, har bir til tizimida frazeologik birliklarni oʻrganish uslublari farqlansa
ham, ularning umumiy jihatlari mavjud bo‘lib, bu kelgusida qiyosiy tadqiqotlar uchun keng
imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Balli Sh. Frantsuzkaya stilistika. – M., 1961., – S. 192
2.
Bally, Charles. "Le Langage et la Vie." Librairie d'Université, Georg & Cie S.A., 1952.
3.
A. P. Cowie. Phraseology: theory, analysis, and applications. Publisher, New York, 1998
4.
Anipkina L.N. Otsenochnye vyskazыvaniya v pragmaticheskom aspekte // Filologicheskiye
nauki. -M., 2000. -No2. -P.58-65.
5.
Polivanov, E.D. "Избранные труды по общему языкознанию и истории языка." (Selected
Works on General Linguistics and the History of Language). Moscow: Nauka, 1968.
6.
Vinogradov V.V. Osnovnыe ponyatiya russkoy frazeologii kak lingvisticheskoy distsiplinы.
Izbrannnыe trudы. Leksikologiya i leksikografiya. – M.: 1977. – S.118-139.
7.
Amosova, N. N. ( 1963), Osnovui anglijskoy frazeologii (Leningrad: University Press).
8.
Marina L. Novikova, ‘Review of Mel’čuk, Igor. 2023. General Phraseology Theory and
Practice. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins’, Russian Journal of Linguistics, 27.3 (2023),
pp. 750–57, doi:10.22363/2687-0088-35725.
9.
A. P. Cowie. Phraseology: theory, analysis, and applications. Publisher, New York, 1998
10.
Yo’ldoshev B. Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funktsional-uslubiy
xususiyatlari. Filol.fanloklissertatsiyasiLoshks1p;1993.
11.
A.Mamatov. O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi masalalari, Filol. fan. dok.
diseertatsiyasi. Toshkent, 2000.
12.
G.JUMANAZAROVA,
B.BOLTAEVA,D.KULBOEVA
“Frazemalarning
nutqda
qo’llanishi”Toshkent «Turon zamin ziyo» 2017
13.
Барчукова К.В., Пескова А.В., Подкидышева Е.И., Скромных В.Э. Фразеология в
117
китайском языке // Молодой ученый. 2015. № 18. С. 514–517. URL:
https://moluch.ru/archive/98/22035/
14.
Лу Чуньюэ. Стилистическое использование китайских идиоматических выражений
(чэньюй) в текстерекламы // Амурский научный вестник. 2011. № 1. С. 71–81.
15.
Shi, S. (1973). Study on Chinese Idioms. Sichuan People’s Publishing House. Xu, Z. B. (1980).
On Knowledge of Idioms. Beijing Publishing House
16.
Zhu, L. F. (2007). A preliminary study on the grammatical function and application of
idioms. Modern Chinese, 4(9), 47-48.
