32
СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТИ
САНОАТИНИНГ САЛОҲИЯТИ ТАҲЛИЛИ
Хайруллаев Ибодулло Суннатуллаевич
Термиз давлат муҳандислик ва агротехнологиялар университети,
Аниқ ва табиий фанлар кафедраси ўқитувчиси,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14929874
Аннотация
. Ушбу мақолада Сурхондарё вилояти
саноатининг ҳудудий ва таркибий
салоҳиятининг ҳолати ва ривожлантириш имкониятлари ёритилиб, улардан самарали
фойдаланиш таҳлили амалга оширилган.
Аннотация
. В данной статье освещено состояние и возможности развития
регионального и структурного потенциала промышленности Сурхандарьинской области,
а также проведен анализ их эффективного использования.
Abstract.
This article highlights the state and possibilities for the development of the
regional and structural potential of the industry of the Surkhandarya region, as well as an analysis
of their effective use.
Калит сўзлар.
Сурхондарё вилояти, саноат, саноат тармоқлари
,
саноат маҳсулоти
ҳажми, ўсиш суръати, индекс.
Ключевые слова
. Сурхандарьинская область, промышленность, отрасли
промышленности, объем промышленного производства, темпы роста, индекс
Keywords.
Surkhandarya region, industry, industrial sectors, industrial production volume,
growth rate, index.
Бугунги кунга келиб, мамлакатимиз минтақаларида иқтисодиёт тармоқларини,
хусусан, саноат тармоқларини ривожлантиришга катта эътибор қаратилмоқда. Натижада,
саноат корхоналарининг сони кўпайиб, соҳада иқтисодий ислоҳотлар чуқурлашди.
Натижада,
саноат
тармоқларини
ислоҳ
қилиш,
таркибий
ўзгартириш
ва
диверсификациялаш дастурларининг амалга оширилиши, моддий-техника базасини
мустаҳкамланиши,
республика
минтақаларида
саноат
ишлаб
чиқаришининг
ривожланишига замин яратди. Хусусан, Ўзбекистонда сўнгги олти йилда аҳолимиз 13
фоизга, саноат корхоналари эса 2 баробар ортиб, 45 мингдан 100 мингтага кўпайди [1].
Шунингдек, саноат соҳаси аҳоли турмуш фаровонлигини яхшилашда муҳим
аҳамиятга эгалиги билан ажралиб туради. Чунки, саноат соҳасининг асосини саноат ишлаб
чиқариш муносабатлари ташкил этади. Бу борада мамлакатимиз ҳудудларида саноат
ишлаб чиқаришни самарали ривожлантириш учун уни фаолиятини баҳолаб бориш
масалаларига эътибор қаратиш мақсадга мувофиқ. Айниқса, саноат ишлаб чиқариш
фаолиятини баҳолаш омилларидан самарали фойдаланиш соҳанинг тараққиётини
таъминлаш, янги саноат корхоналарини ташкил этиш масалаларини ҳал қилиш ва саноат
ишлаб чиқаришнинг мутаносиблигини таъминлашда мавжуд имкониятлардан
фойдаланишни тақозо қилади.
Сурхондарё вилояти саноатининг ривожланиши ҳудудий ва таркибий жиҳатдан
ўзига хос жиҳатларга эга бўлиб, бу борада вилоятнинг саноат салоҳияти ушбу унсурларга
ажратилади. Вилоятда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми иқтисодий фаолият
турлари бўйича турли саноат тармоқ турларига ҳам ажратилади. Таҳлилларга асосан,
2010-2022 йилларда Сурхондарё вилоятида иқтисодий фаолият тури бўйича саноат
маҳсулотларини ишлаб чиқариш ҳажмида жами
саноат маҳсулоти ҳажми 2010 йилда
33
756,4 млрд. сўмни ташкил этган бўлса-да, 2022 йилда эса бу кўрсаткич 7298,7 млрд. сўмга
тенг бўлган.
Сурхондарё вилоятида 2010-2022 йилларда вилоятда ишлаб чиқариш
саноатининг таркибида айрим саноат тармоқларининг улуши қуйидаги
кўрсаткичларга тенг бўлган (1-жадвал).
1-жадвал. 2010-2022 йилларда вилоятда саноат ишлаб чиқариш тармоғини
таркиби, фоизда [5]
Кўрсаткичлар
2010
й.
2012
й.
2014
й.
2016
й.
2018
й.
2020
й.
2022
й
Ишлаб чиқарадиган
саноат
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
Озиқ-овқат маҳсулотлари
ишлаб чиқариш
31,2
32,0
32,1
36,8
27,0
25,8
22,8
Ичимликлар ишлаб
чиқариш
2,0
2,0
2,0
1,9
1,8
0,9
0,6
Тамаки маҳсулотлари
ишлаб чиқариш
0,2
0,3
0,3
0,0
0,0
0,0
0,0
Тўқимачилик
маҳсулотлари ишлаб
чиқариш
37,7
35,8
35,7
27,1
31,6
41,1
41,5
Кийим ишлаб чиқариш
5,3
5,2
5,3
7,5
7,4
6,1
4,2
Тери ва унга тегишли
маҳсулотлар ишлаб
чиқариш
0,04
0,05
0,05
0,08
0,03
0,009
0,01
Ёғоч ва пўкак буюмлар
(мебелдан ташқари), поҳол
ва тўқиш учун
материаллардан буюмлар
ишлаб чиқариш
0,6
0,6
0,6
0,4
0,8
0,7
1,5
Қоғоз ва қоғоз
маҳсулотлари ишлаб
чиқариш
0,04
0,04
0,04
0,06
0,16
0,07
0,06
Ёзилган материалларни
нашр қилиш ва акс
эттириш
0,2
0,2
0,2
0,2
0,3
0,2
0,3
Кокс ва нефтни қайта
ишлаш маҳсулотлари
ишлаб чиқариш
11,2
12,1
11,6
10,3
11,4
6,7
8,4
Кимё маҳсулотлари ишлаб
чиқариш
0,2
0,2
0,2
0,2
0,1
0,6
0,5
Асосий фармацевтика
маҳсулотлари ва
0,2
0,2
0,2
0,7
0,1
0,5
0,4
34
препаратлари ишлаб
чиқариш
Резина ва пластмасса
буюмлар ишлаб чиқариш
0,3
0,3
0,3
0,3
0,2
0,2
0,7
Бошқа нометалл минерал
маҳсулотлар ишлаб
чиқариш
5,6
5,8
6,1
7,1
9,9
7,6
10,0
Металлургия саноати
0,09
0,09
0,09
0,1
1,0
2,5
0,8
Машина ва ускуналардна
ташқари тайёрметалл
буюмлар ишлаб чиқариш
2,2
2,2
2,2
3,6
3,4
4,0
4,2
Компьютерлар, электрон
ва оптик маҳсулотлар
ишлаб чиқариш
0,01
0,02
0,03
0,01
0,007
0,05
0,00
Электр ускуналар ишлаб
чиқариш
0,0
0,0
0,0
0,0
0,02
0,03
0,01
Бошқа тоифаларга
киритилмаган машина ва
ускуналар ишлаб чиқариш
0,0
0,0
0,0
0,0
0,06
0,01
0,16
Автотранспорт воситалари,
трейлерлар ва ярим
прицеплар ишлаб чиқариш
0,0
0,0
0,0
0,005
0,08
0,06
0,000
Бошқа транспорт
учкуналари ишлаб
чиқариш
0,01
0,02
0,01
0,0
0,0
0,0
0,0
Мебел ишлаб чиқариш
0,9
0,9
0,9
1,6
2,0
1,5
2,6
Бошқа тайёр буюмлар
ишлаб чиқариш
0,0
0,0
0,007
0,0
0,003
0,01
0,000
Машина ва ускуналарни
таъмирлаш ва ўрнатиш
2,1
2,1
2,2
1,9
2,5
1,3
1,3
Ушбу жадвал таҳлилига асосан, ишлаб чиқарилган саноат маҳсулотлари ҳажмини 100
фоиз деб ҳисобласак, 2022 йилда вилоят бўйича озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш
ҳажми 22,8 фоизга, ичимликлар ишлаб чиқариш ҳажми 0,6 фоизга, тўқимачилик
маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 41,5 фоизга, кийим ишлаб чиқариш ҳажми 4,2 фоизга,
тери ва унга тегишли маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажми 0,01 фоизга, ёғоч ва пўкак
буюмлар (мебелдан ташқари), поҳол ва тўқиш учун материаллардан буюмлар ишлаб
чиқариш ҳажми 1,5 фоизга, қоғоз ва қоғоз маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 0,06
фоизга, ёзилган материалларни нашр қилиш ва акс эттириш ҳажми 0,3 фоизга, кокс ва
нефтни қайта ишлаш маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 8,4 фоизга, кимё маҳсулотлари
ишлаб чиқариш ҳажми 0,5 фоизга, асосий фармацевтика маҳсулотлари ва препаратлари
ишлаб чиқариш ҳажми 0,4 фоизга, резина ва пластмасса буюмлар ишлаб чиқариш ҳажми
0,7 фоизга, бошқа нометалл минерал маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажми 10,0 фоизга,
металлургия саноати ҳажми 0,8 фоизга, машина ва ускуналардна ташқари тайёр металл
35
буюмлар ишлаб чиқариш ҳажми 4,2 фоизга, электр ускуналар ишлаб чиқариш ҳажми 0,01
фоизга, бошқа тоифаларга киритилмаган машина ва ускуналар ишлаб чиқариш ҳажми 0,16
фоизга, мебел ишлаб чиқариш ҳажми 2,6 фоизга ҳамда машина ва ускуналарни таъмирлаш
ва ўрнатиш ҳажми 1,3 фоизга тенг бўлган.
Хулоса шуки, Сурхондарё вилояти саноат соҳаси миллий иқтисодиётда муҳим ўрин
эгаллаб, уни ривожлантириш бевосита ҳудудий ва тармоқ таҳлилларига асосланиши
мақсадга мувофиқ. Бу эса турли йўналишларда амалга оширилиши ҳамда иқтисодиёт
тармоқлари таркибида саноат соҳасини барқарор ривожлантиришга қаратилиши лозим.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2023-yil uchun Murojaatnomasi.
2022-yil 22-dekabr. Манба:
https://review.uz/oz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-
shavkat-mirziyoyevning-2023-yil-uchun-murojaatnomasi-toliq-matn
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 25 июлдаги “Маҳаллаларда
саноат, ҳунармандчилик, касаначилик ва чорвачилик микромарказларини ташкил этиш
чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-331-сон Қарори. Манба:
3.
O.A.Abg’aniyev. “THE SIGNIFICANCE OF DIGITALIZATION OF THE INDUSTRY IN REGIONAL
ECONOMIC DEVELOPMENT”.
ELECTRONIC JOURNAL OF ACTUAL PROBLEMS OF MODERN
SCIENCE, EDUCATION AND TRAINING, AUGUST 2023-8, 24-30 betlar. http://khorezmscience.uz
4.
Ortiqov A. Sanoat iqtisodiyoti. Darslik. – T.: IQTISODIYOT, 2014. - 19 b.
5.
O.Абдуғаниев.”Mинтақаларда
қишлоқ
хўжалиги
маҳсулотлари
етиштириш
жараёнларини самарали ташкил этиш механизмларини такомиллаштириш”. Агро илм
махсус сон [2] 2023, 83-85 б.
6.
UNIDO. Industrial Development Report 2016. The Role of Technology and Innovation in
Inclusive and Sustainable Industrial Development. Vienna, Austria. 2015.
7.
