149
TA’LIM-TARBIYA JARAYONINI MODELLASHTIRISHDA PEDAGOGIK
SINERGETIKADAN FOYDALANISH
Xalilov Farxod Furqat o‘g‘li
Alfraganus universiteti, “Pedagogika va psixologiya” kafedrasi
v/b dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14917650
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirishda pedagogik
sinergetikadan foydalanish haqida fikrlar batafsil yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
ta’lim, tarbiya, sinergetika, modellashtirish, raqobat, paradigma, unversallik,
rivojlanish, ong, hissiyot, iroda.
Hozirgi zamonaviy sharoitida taʼlim va tarbiya shaxsni har tomonlama voyaga yetkazish,
unda komillik va malakali mutaxassisga xos sifatlarni shakllantirishda muhim oʼrin tutadi.
Bugungi tezkor davr talabalarni ham qisqa muddatda va asosli maʼlumotlar bilan qurollantirish,
ular tomonidan turli fan asoslarining puxta oʼzlashtirilishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishni
taqozo etmoqda. Zamonaviy sharoitda taʼlim jarayonining barcha imkoniyatlariga koʼra shaxsni
rivojlantirish, ijtimoiylashtirish va unda mustaqil, tanqidiy, ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
tarbiyalashga yoʼnaltirilishi talab qilinmoqda.
Ta’limiy-tarbiyaviy jarayonni modellashtirishda o‘quvchilarning hayoti va faoliyatini ta’lim
muassasalarida pedagogik jihatdan to‘g‘ri uyushtirish uchun, ularning tashqi ta’sir etuvchi
omillarga nisbatan ta’sirchan munosabatda bo‘lishini unutmaslik kerak. Pedagog va psixolog
olimlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, shaxsga tashqi omillarning o‘zaro: xoh salbiy, xoh
ijobiy bo‘lsin, ta’siri avvalo o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlariga bog‘liq. O‘quvchilarning
tarbiyaviy faoliyatini uyushtirayotganda o‘qituvchi yoki tarbiyachi tashqi ta’sir etuvchi omillarga
nisbatan tarbiyalanuvchining munosabatini, kechinmalarini, qanday anglashini, baholashini
ulardan o‘zi uchun nimalarni olayotganligini bilishi zarur. Ta’lim-tarbiya jarayonini
modellashtirishda o‘quvchining nafaqat ongi, balki his-tuyg‘ularini ham o‘stirib borishga erishish
lozim, unda jamiyatning shaxsga qo‘yadigan axloqiy talablariga muvofiq keluvchi xulqiy malaka
va odatlar hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongi, hissiyoti va irodasiga ta’sir etib
boriladi. Ta’lim-tarbiya jarayoniga o‘qituvchi rahbarlik qiladi. U o‘quvchilarning ta’lim
muassasasidagi ta’limiy-tarbiyaviy faoliyatini belgilaydi, ularning ijtimoiy jarayonga faol kirib
borishlarini o‘z xohish istaklari bilan tarbiyaviy faoliyatga faol ishtirok etishlari uchun shart-
sharoitlar yaratadi. Tarbiyani samarali modellashtirish uchun uning harakatlantiruvchi kuchini,
har bir o‘quvchining tarbiya jarayonidagi faoliyatini yaxshi bilish kerak. Buning uchun o‘qituvchi
quyidagi holatlarni unutmasligi lozim:
tarbiyalanuvchi ruhiyatini puxta bilish;
ota-onalar bilan muntazam aloqada bo’lib, ular ishtirokida o‘quvchi bilan tarbiyaviy
mazmunda suhbatlar o‘tkazish;
o‘quvchining ichki dunyosini, xarakterini bilmasdan u bilan qo‘pol muomalada bo‘lmaslik,
sodir etilgan xatoliklarni kechira olish;
o‘quvchining qiziqishlarini, uni o‘rab turgan tashqi muhitni doimiy nazorat qilish;
o‘quvchini qat’iy kundalik rejimga o‘rgatish va uni kuzatib borish; iste’dodini, qobiliyatini
va o‘zi tanlagan kasbga moyilligini e’ti- borga olib uni takomillashtirish;
150
o‘quvchining bola ekanligini, adashishga, ba’zan xatoliklarga yo‘l qo‘yishini unutmaslik,
ushbu salbiy holatlarni kechiktirmasdan tuzatib borish.
Shaxsni shakllantirish, boshqarish, nazorat xarakteriga ega bo‘lib, bu borada belgilangan
vazifalar tasodifiy harakatlar orqali emas, balki oldindan modellashtirilgan va puxta o‘ylangan
rejalar asosida belgilanib hal etib boriladi.
Tarbiyaviy jarayonni modellashtirishda o‘qituvchi bilimli, raqobatbardosh yetuk kadrlarni
tarbiyalash uchun javobgar shaxs ekanligini unutmasligi kerak. Ushbu vazifalar tarbiya
texnologiyalari maqsadlaridan kelib chiqib belgilanadi. Mustaqil O‘zbekiston Respublikasida ayni
vaqtda yosh avlodni tarbiyalab voyaga etkazish uchun tarbiyaning quyidagi umumiy vazifalarini
hal etish o‘qituvchi-tarbiyachi zimmasiga yuklatilgan:
- o‘quvchilarni ijtimoiy hayotga tayyorlash, ularda keng dunyoqarashni tarkib toptirish, o‘z
shaxsiy turmushiga maqsadli yondashuv, reja va maqsad birligi hissini uyg‘otish;
- o‘quvchilar ongini mustaqil davlatchiligimiz siyosatining tub mohiyati mujassamlashgan
milliy mafkuramiz va umuminsoniy qadriyatlar, chuqur bilim va tafakkur, keng dunyoqarash bilan
boyitib borish;
- umuminsoniy axloq me’yorlari (odamiylik, kamtarlik, o‘zaro yordam, mehr muhabbat,
muruvvat, adolatli bo‘lish, insonparvarlik, axloqsizlikka nisbatan nafrat va hokazolar)ning
mohiyatini anglashiga, muomala odobi, yuksak madaniyatni qaror toptirishga erishish;
- o‘quvchilarda huquqiy va axloqiy me’yorlarga hurmat ruhida yondashish hissi va fuqarolik
tuyg‘usi, ijtimoiy burchga mas’ullikni qaror toptirish;
- tabiatni muhofaza qilish, ekologik muvozanatni yuzaga keltirish borasida mas’uliyat hissini
rivojlantirish;
- vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish, o‘zga millat va xalqlarni hurmat qilish, ularning
huquq va burchlarini kamsitmaslik tuyg‘usini qaror toptirish;
- O‘zbekiston Respublikasining ichki va tashqi siyosatiga to‘g‘ri va xolisona baho berishga
o‘rgatish;
- insonni oliy qadriyat sifatida qadrlash, rahm-shafqatli bo‘lish, uning sha’ni, or nomusi,
qadr-qimmati, huquq va burchlarini hurmat qilishga o‘rgatish.
Shu bilan birga tarbiya mazmunining asosiy yo‘nalishlari bo‘lmish, axloqiy, aqliy, jismoniy,
ekologik, iqtisodiy, huquqiy va siyosiy tarbiyaning g‘oya va maqsadlari o‘qituvchi tomonidan
modellashtirilib, bajariladigan vazifalar belgilab olinadi va amalga oshiriladi.
So’nggi o’n yillikda tarixiy tadqiqotlarning metodologik jihatlariga bag’ishlangan
munozaralarda sinergetika tushunchalari va u bilan chambarchas bog’liq bo’lgan xaos nazariyasi
tobora ko’proq e’tiborni tortmoqda.
Har bir ilmiy tadqiqotchi "kapalak effekti", "domino printsipi" iboralari, shuningdek ularning
semantikasi bilan yaxshi tanish. Biroq, ularning har biri bu tushunchalar sinergetika bilan qanday
bog’liqligi haqidagi savolga javob bera olmaydi. Savolga javob berish uchun sinergetika
atamasining o’ziga aniqlik kiritish kerak. Yunon tilidan tarjima qilingan bu atama yordam va
hamkorlik degan ma'noni anglatadi. Shunday qilib, Shtutgart universiteti professori Hermann
Xakenning fikricha, sinergetika bir necha fanlar chorrahasida paydo bo’lgan yangi fandir. Uning
doirasida ma’lum bir chiziqli bo’lmagan tizim elementlarining o’zaro ta’siri o’rganiladi. Ularning
o’zaro ta’siri natijasida o’z-o’zini tashkil qilish jarayoni boshlanadi. Bundan tashqari, bunday
tartibli holat yana xaotik holatga aylanishi mumkin. N.Klimontovich o‘zining “Sinergetika: shior
yoki fan” maqolasida barcha fanlarning usullarini umumlashtirib, sinergetikani “chegarasiz fan”
151
deb hisoblaydi. “Insoniyatning sinov va xato yoʻli bilan dunyoning tashkil etilishini kashf qilishga
vaqti yoʻq.
Xaken taʼrifiga koʻra, sinergetika dastlab faqat aniq va tabiiy fanlarga nisbatan
qoʻllanilganligi aniq. Ushbu yondashuvning printsiplari to’g’ridan-to’g’ri: ierarxiya (dinamik,
molekulyar zarrachalar tuzilishiga xos) va qaytmaslik (kimyoviy reaktsiyalarda va tirik
organizmlarda kuzatiladi). Ilmiy tadqiqotlarda sinergetik yondashuvning yuqoridagi tamoyillari
sinergetikaning kelib chiqishini aniq va tabiiy fanlardan olishini tasdiqlaydi. Masalan: fizika, kimyo
va biologiya.
Sinergetika (qadimgi yunonchada - moslik, faoliyat ma’nosini bildiruvchi prefiks) -
termodinamik muvozanatdan uzoqda joylashgan ochiq tizimlarda modellar va tuzilmalarning
shakllanishi va o’zini o’zi tashkil etishini tushuntiruvchi fanning fanlararo tarmog’i.
Mahalliy adabiyotda birinchi atama asosan qabul qilingan, eng ixcham va sig’imli. Ko’pincha
o’z-o’zini tashkil etish fanining o’sib borayotgan daraxtining barcha "novdalari" "murakkablik
fani" ("kompleks haqidagi fan") deb ataladi. Uning vaqtinchalik tomonlarini ta’kidlab, evolyutsion-
sinergetik paradigma zamonaviy fanning oldingi safiga o’tayotgani tez-tez ta’kidlanadi.
V.S. Stepinning taʼkidlashicha, oʻz-oʻzini rivojlantiruvchi tizimlar sinergetik effektlar,
jarayonlarning tubdan qaytmasligi bilan ajralib turadi. Insonning ular bilan o’zaro ta’siri "inson
harakatining o’zi tashqi narsa emas, balki har safar uning mumkin bo’lgan holatlar maydonini
o’zgartirib, tizimga kiritilgan" tarzda davom etadi.
Sinergetikaning ilmiy paradigma sifatida universalligi shundaki, u barcha fanlar uchun yangi
ilmiy tadqiqot maydonini ochadi, ilmiy muammolar va ularni hal qilishning yangi usullarini taklif
etadi. Ushbu fikrlardan kelib chiqib, ta’lim-tarbiya jarayonini modellashtirishda pedagogik
sinergetikadan foydalanadigan bo’lsak ta’lim-tarbiyani tashkil etishda ko’plab yutuqlarga
erishishimiz mumkin ekan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Пригожин И., Стенгерс И. Порядок из хаоса. М., 1986. См. также Пригожин И. Конец
определенности. Время, хаос и новые законы приоды. Ижевск, 1999.
2.
Хакен Г. Синергетика. М., 1980. С.7.
3.
Хакен Г. Можем ли мы применять синергетику в науках о человеке?//Синергетика и
психология. Вып. 2. "Соцальные процессы". М., 2000. С.12.
4.
Kulmatov, P. M., & Tajibaev, M. A. (2022). SYNERGETIC AAS A FACTOR FOR THE
DEVELOPMENT OF MODERN SCIENCE. Scientific progress, 3(3), 925-929.
5.
Tajibaev, M. A., & Kholbekova, M. U. (2022). Synergetic Methodology Serves Humanity.
Scientific progress, 3(3), 934-937.
