133
BOLA RIVOJLANISHIDA OILA MUHITINING TAʼSIRI
Yusupova Nilufar
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti talabasi
Alimardanov Joʻrabek Bobonazarovich
Ilmiy rahbar: Termiz iqtisodiyot va servis universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915571
Annotatsiya:
Bolalarning rivojlanishi bu eng murakkab jarayon hisoblanadi. Bola
rivojlanishida turli xil omillar ishtirok etadi. Bulardan eng asosiysi muhit hisoblanadi. Muhit ham
o’z o’rnida bir necha omillarni o’z ichiga oladi.
Kalit so'zlar:
Muhit, tabiiy muhit, oila muhiti, ijtimoiy muhit, bola rivojlanishi.
Kirish.
Farzand – oilaning quvonchi, ota-onaning tayanchi, jamiyatning hayotbaxsh kuchi.
Farzand umr mevasi, oila faxri, kelajagi baxtidir. Ammo tarbiya nihoyatda mashaqqatli ish bo’lib
ota onalar bolalar tarbiyasida har doim ham istagan natijalarga erishavermaydilar. Ota-onalar
bolalarni oilada faoliyatini to’g’ri tashkil qilishda avvalo oiladagi ota-ona tarbiyasi muvaffaqiyatli
bo’lishi zarur. Ota-onalar bolaning nazarida obro’ga ega bo’lishi kerak, busiz tarbiya bo’lishi
mumkin emas. To’g’ri tarbiya bizning baxtli kelajagimiz, yomon tarbiya bizning kelajakdagi qayg’u
xasratimiz, bizning ko’z yoshlarimiz, bizning boshqa kishilar oldidagi, butun jamiyat oldidagi
aybimizdir.
Ota-onalar bolalarga tarbiya berar ekanlar bo’lajak kasb egalari, bo’lg’usi ota-onalar shaxsini
tarkib topdiradilar: buning muvaffaqiyatidan faqat ularning o’zlari emas, balki umuman jamiyat
manfaatdordir.
Har bir shaxs oilada tug’ilib ijtimoiy hayotga mana shu o’z koshonani orqali kirib borar ekan,
demak shaxs tarbiyasining ibtidosi deb uning ona ko’ksidalik payti, ya’ni homila payti-yu va
tug’ilgandan atrof-muhitni qamrab olgan uni mana shu hayotga olib kelganoilasi va ota-onasining
ilk tarbiyaviy ta’sirlarini aytish joizdir.
Albatta bola boshlang’ich ijtimoiylashuvni aynan oila bag’rida oladi. Oila a’zolarining o’zaro
munosabatlari namunasida u boshqa insonlar bilan muloqot qilishni o’rganadi, bola ularning xulq-
atvori va munosabatlar shakllarini anglab boradi va ushbu tushunchalar uning o’smirlik va
balog’at yillarida ham saqlanib qolishi tabiiy.
Ota-onaning farzandini noto’g’ri xatti-xarakatiga nisbatan reaksiyasi, ota-onalar o’rtasidagi
munosabatlari xarakteri, oiladagi garmoniya yoki disgarmoniya darajasi, qondosh aka-uka va opa-
singillar o’rtasidagi munosabatlar xarakteri oilada va undan tashqarida bola agressiv xulq-atvorini
belgilab beruvchi hamda uning balog’at yillarida atrofdagilar bilan quradigan munosabatlariga
ta’sir ko’rsatuvchi omillardan biri hisoblanadi.
Yuqorida ko’rsatilganidek oilaviy ijtimoiylashuvning Qadri va ahamiyati shundan iboratki,
shaxs katta va mustaqil hayotga, shu jumladan, oilaviy hayotga tayyorlanadi. Birinchidan shaxs
o’ziga yarasha sifat va fazilatlarni shakllantirib boradi, ikkinchidan, har tomonlama barkamol,
yetuk, aqlli, sog’ va salomat shaxs bo’lib kamol toppish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shu o’rinda
ta’kidlash karkki, oil ava undagi sog’lom muhitda bola jamiyatda to’laqonli yashash, o’ziga
o’xshagan shaxslar bilan muloqotga kirishib, murosa qilish, hamjihatlikda ish yuritish, kasb va
hunarli bo’lib yetishish, muomalada axloq-odob qoida va normalariga bo’ysunishni o’rganadi,
psixologik jihatdan ham tayyorlanadi.
134
Inson rivojlanishi bu murakkab jarayon hisoblanadi. Inson rivojlanishi asosan tashqi va ichki
kuchlar ta’siridan bo’ladi. Tashqi ta’sir omillariga tabiiy va ijtimoiy muhit kiradi. Ichki omillarga
biologik va irsiy omillar kiradi.
Rivojlanish jarayonida bola faoliyatning har xil turdagi foydalanishadi. Bularga (o’yin, sport,
mehnat va hokazo) muloqot (ota-ona, do’stlari va tengdoshlari) misol bo’ladi. Bola rivojlanishida
asosiy vosita bu muhit hisoblanadi. Muhit deganda kishiga tabiiy ta’sir etadigan tashqi voqealar
majmuyi tushuniladi. Muhit ham bir nehca turlarga bo’linadi.
-
Tabiiy muhit
-
Oila muhiti
-
Ijtimoiy muhit
Tabiiy ya’niy geografik muhit bu insoniy hayot tarzidagi xarakteri va mehnat faoliyatiga
ta’sir etadi. Masalan, janubda yashaydigan inson shimolda yashaydigan insondan ko’rinishi
xarakteri va dunyoqarashi bilan ajralib turadi.
Oila muhiti – bu muhit Inson shakllanishiga muhim ahamiyatga ega. Chunki bola ko’z ochib
avvalo ota-onasini, bobo-buvisini ya’niy oila a’zolarini ko’radi. Uning jismoniy va ruhiy rivojlanish
davri oila ta’sirida shakllanadi. Agar oilada islomiy muhit mavjud bo’lsa axloqi go’zal va fazilatli
bo’lib ulg’ayadi.
Tadqiqot metodologiyasi va tahlil natijlari-
bola rivojlanishida oila muhitining taʼsiri
-
Bola rivojlanishida oila muhitining roli juda katta. Oila bolaning ilk ijtimoiy muhitini tashkil etadi
va uning hayotining birinchi yillarida o'zgaruvchan va asosiy rivojlanish bosqichlarini belgilaydi.
Oila, bolani nafaqat fiziologik, balki psixologik, hissiy, ijtimoiy va intellektual rivojlanishida ham
muhim ahamiyatga ega. Shu bois, oila muhiti bolaning o'zini qanday his qilishidan tortib, uning
jamiyat bilan o'zaro munosabatlariga qadar barcha sohalarda katta ta'sir ko'rsatadi. Bu maqolada
oila muhitining bola rivojlanishiga qanday ta'sir qilishini ko'rib chiqamiz.
1. Oila muhiti va hissiy rivojlanish
Bola o'zining hissiy rivojlanishini birinchi navbatda oila a'zolari bilan o'zaro munosabatlar
orqali boshlaydi. Ota-ona va boshqa oila a'zolari bolaning hissiyotlarini tushunish va ularga javob
berish orqali uning o'zini qanday his qilishini shakllantiradilar. Masalan, ota-ona tomonidan
berilgan sevgi, e'tibor, qo'llab-quvvatlash va nazorat, bolaning o'ziga bo'lgan ishonchini oshiradi
va uning xavfsizlik hissini mustahkamlaydi. Shuningdek, bolada hissiy barqarorlik, o'zini ifoda
etish va boshqalarga nisbatan empatiya rivojlanadi.
Agar oila muhitida doimiy ravishda ziddiyatlar va salbiy muomala mavjud bo'lsa, bolada
hissiy noaniqlik, xavotir va stress holatlari yuzaga kelishi mumkin. Bu, bolaning o'zini hurmat
qilishida, o'ziga bo'lgan ishonchida va boshqa insonlarga nisbatan ishonchli munosabatlarda
qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
2. Oila muhiti va psixologik rivojlanish
Oila psixologik rivojlanishda ham muhim rol o'ynaydi. Bola, o'zining psixologik holatini va
munosabatlarini oila ichidagi vaziyatlarga qarab shakllantiradi. Ota-onalar o'rtasidagi o'zaro
munosabatlar, bolaga qanday psixologik modellarga asoslanish kerakligini ko'rsatadi. Agar ota-
ona o'rtasida ijobiy munosabatlar mavjud bo'lsa, bola o'zini xavfsiz va barqaror his qiladi, bu esa
uning psixologik holatini yaxshilaydi. Shuningdek, ota-onaning bolaga qarashlari va ularni
tarbiyalash uslubi, bolaning o'z psixologik holatini qanday boshqarishini belgilaydi.
Psixologik barqarorlikka ega bola, o'z muammolarini hal qilishda va qiyinchiliklarga qarshi
kurashishda ko'proq chidamlilikka ega bo'ladi. Aksincha, ota-ona tomonidan e'tiborsizlik yoki
135
haddan tashqari qat'iyatlilik bolada psixologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa
uning emosional va ijtimoiy qobiliyatlariga ta'sir qiladi.
3. Oila muhiti va intelektual rivojlanish
Oila, bolaga ilm-fan, bilim va tafakkurning asoslarini o'rgatishda muhim omil bo'ladi.
Bolaning o'qish, yozish va umumiy intellektual faoliyatga qiziqishini shakllantirishda ota-ona
muhim rol o'ynaydi. Kitob o'qish, yangi mavzularni muhokama qilish va yangi bilimlarni o'rganish
uchun oila muhitida qo'llab-quvvatlovchi muhit yaratilishi bolaning aqliy rivojlanishini
tezlashtiradi. Ota-ona bilan suhbatlar, ular tomonidan berilgan savollar va muhokamalar, bolaning
mantiqiy tafakkurini rivojlantiradi.
Bola oila muhitida o'zining intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish uchun kerakli
rag'batlantirishni olish kerak. Bunday muhitda bolaning bilim olishga bo'lgan ishtiyoqi kuchayadi
va u maktabda muvaffaqiyatga erishish imkoniyatiga ega bo'ladi.
4. Oila muhiti va ijtimoiy rivojlanish
Oila, bolaning jamiyat bilan qanday munosabatda bo'lishini shakllantirishda asosiy omil
hisoblanadi. Oila muhitida bola ijtimoiy qadriyatlarni o'rganadi, boshqalar bilan qanday
munosabatda bo'lishni va ijtimoiy me'yorlarga amal qilishni o'rganadi. Ota-onalar va oiladagi
boshqa a'zolar bolaning jamiyatdagi o'rni va uning boshqalar bilan muloqot qilishini belgilab
beradi.
Agar bola oilasida sog'lom ijtimoiy munosabatlarni kuzatsa, u o'zini jamiyatda hurmatli va
faollik bilan olib boradi. O'zining ijtimoiy faolligini rivojlantiradi va boshqalar bilan ijobiy
munosabatlar o'rnatishga qodir bo'ladi.
5. Oila muhitining bola shaxsiyatiga ta'siri
Oila, bolaning shaxsiyatini shakllantiruvchi asosiy omil bo'lib, uning qadriyatlari, axloqiy
me'yorlari va hayotga qarashlari oila ichida o'rganiladi. Ota-onalar tomonidan bola tarbiyasida
qo'llaniladigan yondashuvlar, unga o'zini qanday tutish va boshqalar bilan qanday munosabatda
bo'lishni ko'rsatadi. Oila muhitida shakllangan ijtimoiy me'yorlar va qadriyatlar, bolada
mustahkam shaxsiyatning rivojlanishiga yordam beradi.
Xulosa-
Bola rivojlanishida oila muhitining ta'siri juda kuchlidir. Ijobiy oila muhiti bolaning
hissiy, psixologik, intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ta'sir qiladi. Oila, bolaning o'ziga
bo'lgan ishonchini, jamiyatdagi o'rnini va hayotga bo'lgan munosabatini shakllantiradi. Shu
sababli, sog'lom va qo'llab-quvvatlovchi oila muhiti bolaning baxtli va muvaffaqiyatli bo'lib
ulg'ayishining poydevorini tashkil etadi. Ota-onalar va boshqa oila a'zolarining tarbiyaviy roli va
munosabatlari bola hayotidagi eng muhim omillardan biri sifatida qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Z.T. Nishanova "Rivojlanish psihologiyasi. Pedagokik psixologiya".
2.
Xasanova. O U "Maktabgacha taʼlim pedagogikasi "
3.
G‘aniyeva, M. (2021). Effective Methods of TRIZ
4.
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA STEAM TEXNOLOGIYASI ASOSIDA O’QUV
JARAYONINI TASHKIL ETISH JARAYONI AS Abduqosimovna - INNOVATION IN THE MODERN
EDUCATION SYSTEM, 2023
5.
SHAXS SHAKLLANISHIDA OILAVIY MUNOSABATLARNING AHAMIYATI.MA Suyunova -
Eurasian Journal of Academic Research, 2022 - in-academy.uz
136
6.
SHARQ ALLOMALARINING YUKSAK G'OYALARI BOLA TARBIYASINING ASOSI SIFATIDA. S
Sharapova - INTERNATIONAL CONFERENCE: PROBLEMS AND …, 2022
