129
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING AQLIY TARBIYASI
Ravshanova Dildora
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti talabasi
Iroda Qarshiyeva
Ilmiy rahbar: Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Maktabgacha va boshlang‘ich tа’lim kafedrasi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915562
Annotatsiya:
Zamonaviy ta`lim tizimi uchun aqliy tarbiya muammosi juda muhimdir.
Olimlarning fikricha hozirgi ming yillik axborot inqilobi bilan nishonlanadi, bilim va bilimli
insonlar haqiqiy milliy boylik sifatida qadrlanadi. Hozirgi vaqtda faol aqliy faoliyat qobiliyatini
shakllantirish vazifasi birinchi o`ringa chiqadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi
sohasidagi yetakchi mutaxassislardan biri N.N. Poddyakov to`g`ri ta`kidlaydiki, hozirgi bosqichda
bolalarga an`anaviy aqliy ta`lim tizimida bo`lgani kabi, to`liq bilimga intilmasdan, haqiqatni bilish
kalitini berish kerak. Bola shaxsining har tomonlama rivojlanishi axloqiy, aqliy, estetik va jismoniy
tarbiyaning birligi bilan ta`minlanadi. Aqliy ta`lim nafaqat bilim va aqliy faoliyat usullarini
o`zlashtirish, balki bola shaxsining ma`lum fazilatlarini shakllantirish vazifasini ham bajaradi.
Aqliy rivojlanish – bu fikrlash jarayonlarida yoshga qarab va atrof – muhit ta`sirida sodir
bo`ladigan sifat va miqdor o`zgarishlar majmuidir.
Kalit so`z:
Maktabgacha ta`lim, tarbiya, aqliy rivojlanish, aqliy tarbiya, aqliy mehnat, kitob,
bilim, malaka, ko`nikma.
Kirish.
Pedagogik va psixologik tadqiqotlar natijalari shuni ko`rsatadiki, maktabgacha
yoshdagi bolalik insonning aqliy rivojlanishidagi optimal davr hisoblanadi. Bir qator psixologik
tadqiqotlar shuni ko`rsatdiki, maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy rivojlanish darajasi keyingi
yosh davrlariga nisbatan juda yuqori.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy tarbiyalash vositalari sezilarli darajada kengayib
bormoqda. O'qituvchi bolalarning turli o'yinlarini tashkil qiladi, kuzatishlar olib boradi, sinfda
sanash, rasm chizish, modellashtirish, nutqni o'rgatadi. Maishiy faoliyat jarayonida kattalar
bolalarni turli xil narsalardan foydalanishga, ishlashga o'rgatadi. Ota-onalar va o'qituvchilar
doimiy ravishda bolaning oldiga amaliy, o'yin va kognitiv vazifalarni qo'yadilar, ularni hal qilish
bilim va ko'nikmalarni, kognitiv jarayonlar va qobiliyatlarni shakllantirishga, turli xil faoliyat
turlarini, kognitiv faoliyat motivlarini rivojlantirishga, yanada takomillashtirishga olib keladi.
Nutq va boshqalar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o'zlariga tushunarli bo'lgan ijtimoiy voqea va
hodisalar, kishilarning mehnati, umumxalq bayramlari, respublikamizda yashaydigan ba'zi
xalqlar hayoti bilan tanishtiriladi. Bu tadbirlar ularda jamiyatimiz ijtimoiy hayotiga qiziqish
uyg'otish, Vatanga muhabbat tuyg'usi va baynalmilalchilik asoslarini shakllantirishga yordam
beradi.
Aqliy ta'lim — maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning bilish qobiliyatini muntazam va
rejali ravishda rivojlantirib borish, bolalar bog'chasi dasturida belgilangan eng oddiy bilimlar
tizimi bilan qurollantirish, malaka va ko'nikmalarni shakllantirishdan ihnrat.
Yosh avlodni har tamonlama yetuk shaxs qilib tarbiyalash jamiyat ehtiyojlaridan kelib
chiqadigan ob'ektiv zaruratdir. Aqliy tarbiya ijtimoiy tarbiyaning eng muhim jihatlaridan biri.
Aqliy tarbiya bu aqlni rivojlantirish maqsadida yosh avlodga muntazam va maqsad asosida
pedagogik ta'sir ko'rsatishdir. Demak, aql keng ma'noda sezish va idrok etishdan boshlab
130
to tafakkur va xayolni o'z ichiga oladigan bilish jarayonlari yig'indisi bo'lib,
u yosh avlodning insoniyat to'plagan bilimlar, konikma va malakalar, me'yorlar, qoidalar va
boshqalarda ro'y beradi. Bu holat kattalar tomonidan amalga oshiriladi va bolalarning aqliy
rivojlanishi ni ta'minlovchi xilma-xil vos talar, metodlarni, kerakli shart-sharoitlarni yaratishni o'z
ichiga oladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni aqliy tarbiyalash bolalarning fikrlash faoliyatini
rivojlantirishga qaratilgan kattalaming ma'lum maqsad asosidagi ta'sir etishdir. U bolalarga
tevarak-atrofdagi olam haqida bilimlar berishni, ularni tizimlashtirishni, bolalarda bilishga
qiziqish uyg'otish, aqliy malaka va ko'nikmalarni tarkib toptirishni, bilim qobiliyatlarini
rivojlantirishni o'z ichiga oladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni maktabga tayyorlashda aqliy tarbiyaning roll,
ayniqsa, kattadir. Chunki aql his-tuyg'ular va idrok etishdan tortib, fikrlash va tasavvur etishgacha
bo'lgan jarayonlar yig'indisidir.
Aqliy rivojlanish fikrning kengligida voqealarni har xil bog'lanishlarda, munosabatlarda
ko'ra bilish, umumiylashtirish qobiliyatida namoyon bo’ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi faoliyat jarayonida, dastlab
muomalada bo'lish, narsalar bilan bajariladigan faoliyat natijasida, keyin esa o'quv, mehnat,
samarali faoliyatlar: rasm chizish, loy va plastilindan buyumlar yasash, applikatsiya, qurish -
yasash jarayonida amalga oshirib boriladi. Bolaning aqliy rivojlanishga ta'lim va tarbiya samarali
ta'sir ko'rsatadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga aqliy tarbiya berishni to'g'ri tashkil
etish uchun ularning aqliy rivojlanish qonuniyatlari va imkoniyatlarini bilish kerak.
Maktabgacha yoshdagi bolaning aqliy rivojlanisliining asosiy xususiyati - bilishning majoziy
shakllarining ustunligi: idrok. obrazli fikrlash, tasavvurlarning paydo bo'lishi va shakllanishi
uchun maktabgacha yoshdagi alohida inikoniyatlar mavjud.
Aqliy tarbiya insoniyatning ko’p asrlik tajribasini yosh avlod tomonidau o'zlashtirish
jarayoni sifatida amalga oshiriladi. nioddiy madaniyat. ma’naviy qadrivatlar, bilim, ko'nikma,
qobiliyat, bilish usullari va boshqalarda ifodalanadi.
Havotning birinchi yillarida bolalarni aqliy tarbiyalashning asosiy vazifasi - kognitiv
faolivatni shakllantirish, ya'ni. bola atrofidagi dunyoni bilishni o'rganadigan faoliyat. Kichkina
bola o'yinda, ishda, sayrlarda. darslarda, kattalar va tengdoshlar bilan muloqotda atrofidagi
dunyoni o'rganadi.
Tadqiqot metodologiyasi va tahlil natijalari.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy
tarbiyasi — bu bolalarning intellektual rivojlanishini shakllantirish, mantiqiy fikrlash, e'tibor,
xotira, tasavvur va boshqa aqliy jarayonlarni rivojlantirishni o'z ichiga oladi. Maktabgacha
ta'limning asosiy vazifalaridan biri, bolalarning aqliy va shaxsiy rivojlanishini mustahkamlash va
ularga dunyoqarashni shakllantirishdir.
1. Bolalarning aqliy tarbiyasining ahamiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar o'z aqliy rivojlanishining asosiy bosqichlarini boshdan
kechirmoqda. Ushbu davrda bolalar birinchidan, jismoniy va ruhiy rivojlanishning ko'plab
elementlarini o'zlashtiradi. Aqliy tarbiya bu rivojlanishni boshqarishda muhim rol o'ynaydi,
chunki bolalarning tafakkuri va mantiqiy qobiliyatlari aynan shu davrda shakllanadi.
Aqliy tarbiya nafaqat matematik ko'nikmalarni, balki umumiy bilim olish, ko'nikmalarni
rivojlantirish, xatti-harakatlarni va ehtiyojlarni tushunish kabi muhim jihatlarni ham o'z ichiga
131
oladi. Yoshlikdagi aqliy faoliyat bola uchun muhim, chunki ular hayotda muvaffaqiyatli bo'lishlari
uchun zarur bo'lgan asosiy ko'nikmalarni rivojlantiradilar.
2. Maktabgacha tarbiya: Asosiy prinsiplar
Maktabgacha yoshdagi bolalarga aqliy tarbiya berishda asosiy prinsiplardan biri, ular bilan
interaktiv va o'zgartiruvchi muhit yaratishdir. Bu quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
Boshqaruvga yo'naltirilgan faoliyat
: Bolaga faqat bilim berish emas, balki ularning
faoliyatini boshqarish ham kerak. Bu ko'proq o'yinlar, mashqlar va amaliy ishlar orqali amalga
oshiriladi.
Hissiy va aqliy rivojlanishni birlashtirish
: Bolalar har doim yangi tajribalarni olish va
ko'proq bilimlarni o'zlashtirishni xohlaydilar. Shu sababli, ular bilan hissiy va aqliy faoliyatlarni
birlashtirish muhimdir.
O'yin va kreativlik
: Maktabgacha yoshdagi bolalar o'yin orqali eng yaxshi rivojlanadilar.
O'yin jarayonida bolalar turli xil masalalarni yechish, yangicha fikrlash va ijodkorlikni
rivojlantiradilar.
3. Aqliy tarbiyada metodlar va yondashuvlar
Interaktiv metodlar
: Bolalarni faol ishtirok etishga, savollar berishga, muammolarni hal
qilishga jalb qilish muhimdir. Bu metodlar bolalarda mantiqiy fikrlash va kreativlikni
rivojlantiradi.
Ijtimoiy faoliyatlar
: Bolalar birgalikda ishlash orqali o'zaro hamkorlikni, jamoaviy ishlarni
o'rganadilar, bu esa aqliy va ijtimoiy rivojlanish uchun juda muhimdir.
Tasavvur va tafakkur o'yinlari
: Mantiqiy o'yinlar, testlar va mashqlar bolalarni qiziqtiradi
va ularni yangi bilimlar bilan tanishtiradi. Bu o'yinlar bolalarda xotira va tasavvur qobiliyatlarini
rivojlantiradi.
Erkin fikrlashni rag'batlantirish
: Bolalarni har xil masalalar bo'yicha o'z fikrlarini
bildirishga rag'batlantirish ularning aqliy faoliyatini rivojlantiradi. Ularga savollar berish va
ularning javoblarini tinglash orqali bolalarning o'z-o'zini ifoda etish qobiliyatini oshirish mumkin.
4. O'qituvchilar va tarbiyachilarning roli
Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi jarayonida o'qituvchilar va tarbiyachilar juda
muhim rol o'ynaydi. Ular nafaqat bilim beruvchilar, balki bolalar uchun ko'rsatkich, rahbar va
do'stdir. Ularning roli quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi:
Bolalar bilan individual ishlash
: Har bir bola o'z xususiyatlariga ega, shuning uchun
ularning rivojlanishini individual yondashuv asosida kuzatish va qo'llab-quvvatlash muhimdir.
Motivatsiya yaratish
: Bolalarga o'rganishga bo'lgan qiziqishni uyg'otish, ularga maqsadga
erishish uchun rag'batlantirish kerak. Bu jarayon o'qituvchining ijobiy va qo'llab-quvvatlovchi
muhit yaratishiga bog'liq.
Bolalar uchun o'qish va o'yinlarni moslashtirish
: O'qituvchilar o'quv dasturlarini va
o'yinlar orqali bolalar uchun qiziqarli va foydali faoliyatlar yaratishi lozim.
5. Aqliy tarbiya uchun o'quv dasturlari va faoliyatlar
Aqliy tarbiya uchun turli o'quv dasturlari va faoliyatlar ishlab chiqilgan. Ularga quyidagilar kiradi:
Matematik va mantiqiy mashqlar
: Bolalarni raqamlar va shakllar bilan tanishtirish, oddiy
arifmetik masalalarni yechish, mantiqiy o'yinlar o'ynash.
San'at va musiqiy faoliyatlar
: Rassomlik va musiqa orqali bolalarning kreativliklari va
aqliy qobiliyatlari rivojlanadi. San'at faoliyati bolalarga yangi dunyoqarashni taqdim etadi va
tasavvur qilish qobiliyatini oshiradi.
132
Tabiat bilan tanishish
: Tabiyatdagi ob'ektlar bilan tanishish, o'simliklar va hayvonlar
haqida bilim olish bolalar uchun qiziqarli va aqliy rivojlanishga yordam beruvchi faoliyatdir.
Xulosa.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy tarbiyasi ularning kelajakdagi
muvaffaqiyatlariga ta'sir qiladi. Bu davrda bolalar nafaqat intellektual, balki ijtimoiy, hissiy va
jismoniy jihatlarda ham rivojlanadilar. To'g'ri yondashuv va o'qituvchilarning faol ishtiroki orqali
bolalar o'zlarining aqliy salohiyatlarini maksimal darajada rivojlantirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Kushakova.G .Мактабгача ёшдаги болаларни толерантлик руҳида тарбиялаш. Бола
шахсини ривожлантиришнинг долзарб муаммолари. II – Халқаро илмий – амалий
анжуманининг тезис ва мақолалар тўплами. Тошкент, 2008. –Б. 107- 108
2.
Usmonova.M.Maktabgacha yoshdagi bolalarni axloqiy tarbiyalashda xalq ertaklarining o’rni.
Umumfilologik tadqiqotlar: muammo va yechimlar. Taniqli olim, filologiya fanlari nomzodi,
dotsent Bahodir Fayzullaevning 60 yillik yubileyiga bag’ishlangan ilmiy –amaliy anjuman
materiallari. Jizzax -2011 yil. 218 -219 bet
3.
Норқўзиева.М.А.Бўлажак ўқитувчиларнинг касбий барқарорлигини таъминлашда
буюк сиймоларнинг роли. Mактабгача таълим тизимини ривожлантиришда илмий-амалий
инновацияларнинг педагогик аҳамияти халқаро илмий-амалий конференция 2020 йил 11-
12 ноябрь Самарқанд, 1.
4.
Belkin A.S. Yosh pedagogikasining asoslari: Prok. talabalar uchun nafaqa. yuqoriroq ped.
darslik bosh / A.S. Belkin - M.: Akademiya, 2008. - 192 p
5.
Рузматова, Д. (2024). Maktabgacha yoshdagi bolalarni aqliy rivojlantirishni o‘ziga
xosligi.
Новый Узбекистан: наука, образование и инновации
,
1
(1), 669–671. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/new-uzbekistan/article/view/32439
