30
TALABALARNING DASTURLASHGA OID KOMPETENSIYALARINI DASTURIY
ILOVALARDAN FOYDALANIB RIVOJLANTIRISH
Xazratov Fazliddin Xikmatovich
Buxoro davlat universiteti,
Pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori(PhD), dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15000161
Zamonaviy ta'lim muhitida dasturlash ko'nikmalari barcha soha mutaxassislari uchun
tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, axborot texnologiyalari sohasida ta'lim olayotgan
talabalar uchun dasturlash kompetensiyalari asosiy kasbiy ko'nikmalar hisoblanadi. Ushbu
tezisda talabalarning dasturlashga oid kompetensiyalarini maxsus dasturiy ilovalardan
foydalanib rivojlantirish yo'llari va buning samaradorligini oshirish usullari tahlil qilinadi.
Bugungi kunda mehnat bozorida dasturlash sohasida yuqori malakali mutaxassislarga
bo'lgan talab muntazam o'sib bormoqda. Shu bilan birga, oliy ta'lim muassasalarida dasturlash
bo'yicha an'anaviy o'qitish usullari talabalarning amaliy ko'nikmalarini rivojlantirishda ayrim
cheklovlarga ega. Bu muammoni hal qilishning eng samarali yo'llaridan biri – zamonaviy dasturiy
ilovalardan foydalanib, talabalarning dasturlash kompetensiyalarini takomillashtirish
hisoblanadi.
Interaktiv ta'lim platformalari
LeetCode, HackerRank, CodeWars
– dasturlash masalalarini yechish va algoritmlash
ko'nikmalarini rivojlantirish uchun mo'ljallangan platformalar
Codecademy, Udemy, Coursera
– nazariy bilimlar va amaliy ko'nikmalarni kompleks
ravishda rivojlantiruvchi onlayn kurslar platformalari
Vizual dasturlash muhitlari
Scratch, App Inventor
– boshlang'ich dasturlash ko'nikmalarini o'zlashtirishga yordam
beruvchi vizual dasturlash muhitlari
Visual Studio, PyCharm, IntelliJ IDEA
– professional darajadagi dasturlash muhitlari,
intellektual yordamchi vositalar va xatolikni aniqlash mexanizmlari bilan jihozlangan
Hamkorlikda dasturlash vositalari
GitHub, GitLab
– dastur kodlarini saqlash, versiyalarni boshqarish va hamkorlikda ishlash
imkonini beruvchi platformalar
Replit, CodeSandbox
– bulutli dasturlash muhitlari, bir vaqtning o'zida bir nechta
talabaning bitta loyiha ustida ishlash imkoniyatini beradi
Dasturlashga oid kompetensiyalarni rivojlantirish metodikasi
Loyihaga asoslangan ta'lim (Project-Based Learning)
Loyihaga asoslangan ta'lim talabalarni real muammolarni hal qilishga jalb etadi. Bunda
muammoni aniqlash va talablarni belgilash, dizayn va rejalashtirish, dasturlash va amalga
oshirish, testlash va xatoliklarni tuzatish, taqdimot va baholash kabi bosqichlarda tashkil etish
taklif etiladi:
Differensial yondashuv
Talabalarning boshlang'ich bilim darajasi va o'zlashtirish sur'atiga qarab, differensial
yondashuv asosida individual vazifalarni shakllantirish tavsiya etiladi:
Boshlang'ich daraja uchun – vizual dasturlash muhitlari va o'yinga asoslangan platformalar
O'rta daraja uchun – amaliy loyihalar va masalalarni yechish platformalari
31
Yuqori daraja uchun – ochiq manbali loyihalarda ishtirok etish va professional dasturlash
muhitlarida murakkab dasturlarni yaratish
Hamkorlikda dasturlash (Pair Programming)
Hamkorlikda dasturlash metodikasi ikki talabaning bir vaqtning o'zida bitta kompyuterda
ishlashiga asoslanadi. Bunda:
Birinchi talaba (driver) – bevosita kod yozadi
Ikkinchi talaba (navigator) – kodni tekshiradi, g'oyalar beradi va muammolarni hal qilishda
yordam beradi Bu metodika kommunikatsiya, tanqidiy fikrlash va jamoada ishlash
ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Tadqiqot davomida ushbu metodikaning samaradorligini baholash uchun tajriba-sinov
ishlari olib borildi. Tajriba guruhi (n=25) va nazorat guruhi (n=25) talabalari bilan o'tkazilgan
pedagogik eksperiment natijalari quyidagicha:
1-jadval.
Tajriba va nazorat guruhi natijalari
Ko'rsatkichlar
Tajriba guruhi
(boshlang'ich)
Tajriba guruhi
(yakuniy)
Nazorat guruhi
(boshlang'ich)
Nazorat
guruhi
(yakuniy)
Algoritmik fikrlash
65%
87%
67%
72%
Dasturlash tillari
sintaksisi
72%
91%
70%
78%
Muammolarni hal
qilish
58%
84%
60%
69%
Dastur kodini
optimizatsiya qilish
45%
79%
47%
58%
Jamoada ishlash
ko'nikmasi
63%
88%
65%
71%
Natijalardan ko'rinib turibdiki, taklif etilgan metodika talabalarning dasturlashga oid
kompetensiyalarini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Zamonaviy dasturiy ilovalardan
foydalanish talabalarning dasturlashga oid
kompetensiyalarini rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega.
2.
Loyihaga asoslangan ta'lim, differensial yondashuv va hamkorlikda dasturlash metodikalari
o'zaro integratsiya qilinganda, talabalarning nafaqat texnik ko'nikmalari, balki
kommunikatsiya, muammolarni hal qilish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlari ham rivojlanadi.
3.
Talabalarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda dasturiy ilovalarni tanlash
ta'lim samaradorligini oshiradi.
4.
Hamkorlikda dasturlash platformalari talabalarning jamoada ishlash ko'nikmalarini
rivojlantiradi, bu esa kelajakdagi kasbiy faoliyat uchun muhim ahamiyatga ega.
Ushbu tezisda taklif etilgan metodikani ta'lim jarayoniga joriy etish oliy ta'lim
muassasalarida dasturlashni o'qitish samaradorligini oshirishga va mehnat bozori talablariga
javob beradigan yuqori malakali dasturchilarni tayyorlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Abbosov S.B. "Dasturlash asoslari va zamonaviy texnologiyalar". – Toshkent: Fan va
32
texnologiya, 2023. – 320 b.
2.
Azimova D.K. "Oliy ta'limda axborot texnologiyalaridan foydalanishning innovatsion
metodlari". – Toshkent: O'qituvchi, 2022. – 256 b.
3.
Barkamol M.S., Karimov U.T. "Talabalarning dasturlash ko'nikmalarini rivojlantirish
usullari". – Samarqand: SamDU, 2023. – 175 b.
4.
Lee M.J., Ko A.J. "Comparing the Effectiveness of Online Learning Approaches on CS1
Learning Outcomes". – Proceedings of the International Computing Education Research, 2023. –
pp. 237-246.
5.
Smith J.K., Johnson P.R. "Project-Based Learning in Computer Science Education". – Journal
of Computing Sciences in Colleges, Volume 38, Issue 5, 2023. – pp. 112-124.
6.
Vihavainen A., Airaksinen J., Watson C. "A Systematic Review of Approaches for Teaching
Introductory Programming and Their Influence on Success". – ACM Transactions on Computing
Education, 2022. – pp. 1-22.
7.
Xazratov F.X., “Obyektga yo‗naltirilgan dasturlash tillari orqali talabalarning
8.
kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish usullari”. ― PEDAGOGIK MAHORAT‖ ilmiy-nazariy va
metodik jurnal. 2024, № 7., 89-bet.
9.
Xazratov F.X., “Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari orqali talabalarning kasbiy
kompetensiyasini shakllantirish”. - SCIENCEPROBLEMS.UZ-Ижтимоий-гуманитар фанларнинг
долзарб муаммолари № 5 (4) – 2024., 389-393-betlar.
