6
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARI BILAN OILA JAMIYATNI BIR
BIRLARIGA BOG‘LIQ JIHATLARI
Abdujalilova Saida Abdusattor qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro universiteti
Maktabgacha ta’lim nazariyasi va metodika yo’nalishi
MPRE-6U guruh 2-kurs magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.14987799
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, Maktabgacha ta’lim tashkilotlari bilan oila jamiyatni bir
birlariga bog‘liq jihatlari haqida so’z yuritilgan. Oila va maktabgacha ta’lim o’rtasidagi
hamkorlikning ahamiyati va maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oila o‘rtasidagi hamkorlikning
asosiy maqsadlari ko’rsatib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
jamoatchilik,
hamkorlik, oila, jamiyat, ijtimoiylashuv, tarbiya, ijtimoiy
ko’nikma.
KIRISH
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ― “Zamonaviy maktabgacha ta‘lim
sog‘lom va barkamol avlodni voyaga yetkazishda muhim o‘rin tutadi”- deya ta‘kidlaydi.
Ta`lim tashkilotlarining bir turi sifatida maktabgacha ta`lim tashkiloti, bolalarning
tarbiyasi, ta`limi, rivojlanishi va salomatligiga yaxshi yo`nalganligi bilan bog`liq umumiy
xususiyatlarga ega. Shu asnoda tarbiyalanayotgan bolalarning yosh xususiyatlariga ko`ra
maktabgacha ta`lim tashkiloti faoliyati boshqa ta`lim tashkilotlarida kechadigan pedagogik
jarayonlardan jiddiy farq qiladi va bugungi kunda ushbu ta`lim turiga e`tibor kuchaytirilmoqda.
Muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev o`zining ― “Buyuk kelajagimizni mard va
olijanob halqimiz bilan birga quramiz” kitobida: ― “O`z xalqiga fidoyi, biz boshlagan ishlarni
davom ettirishga qodir bo`lgan, har tomonlama yetuk rahbar oldida dolzarb vazifa – kelgusi
avlodni komil inson qilib tarbiyalash vazifasi turibdi”- degan fikrni e`tirof etadilar. O`zbekiston
Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoyevning Oliy Majlisga murojaatnomasida ―bola dunyoga
kelganidan boshlab, unda aynan maktabgacha bo`lgan yoshda aqliy faollik oshadi, axloqiy-estetik
va jismoniy xislatlar shakllanadi. Zamonaviy dunyoning innovatsiyalariga moslashish, doimiy
yangilanuvchi jamiyat hayotiga mos yosh avlodni tayyorlash va uni zamon talablariga muvofiq
takomillashtirish jarayonlarida faol ishtirok etish qobiliyatini rivojlantirish bugungi kunning
asosiy vazifasi hisoblanadi va bunda MTT va oilalarning faolligi, ta`lim-tarbiya jarayoniga
yangicha, kreativ yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi.
MUHOKAMA VA NATIJA
Oila, maktabgacha ta’lim tashkiloti va jamoatchilik oʻrtasidagi hamkorlikni bolani
birgalikda tarbiyalashdir. Hamkorlikning muvaffaqiyati oila, maktabgacha ta’lim tashkiloti va
jamoatchilik vakillari oʻrtasidagi oʻzaro hurmat va ishonchga bogʻliq. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida oila va jamoatchilik bilan hamkorlik aloqalarini o’rnatish zamonaviy ta’limning
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Ushbu hamkorlik bolaning har tomonlama rivojlanishi
uchun zarur shartdir.
Oila va maktabgacha ta’lim o’rtasidagi hamkorlikning ahamiyati
.
Maktabgacha yosh
davrida bola shaxsini shakllantirishda oila birlamchi ijtimoiy institut sifatida asosiy rolni
o’ynaydi. Shu bilan birga, maktabgacha ta’lim tashkiloti bolaning rivojlanish jarayonida metodik
va pedagogik yordamni ta’minlaydi. Oila va maktabgacha ta’lim tashkiloti oʻrtasida hamkorlikni
yoʻlga qoʻyish:
7
-bolalarning shaxsiy qobiliyatlarini rivojlantirishni muvofiqlashtiradi;
-bola ijtimoiylashuvining sifatini oshiradi;
-ta’lim-tarbiya jarayonida yagona yondashuvni ta’minlaydi.
Oila va maktabgacha ta’lim tashkilotlari bolalarni ijtimoiylashtirishning ikkita muhim
institutidir. So‘ngi yillarda pedagog tarbiyachilar bilim salohiyatini yanada oshirish borasida
ko‘plab ishlar amalga oshirilmoqda. Ammo maktabgacha ta’lim tashkilotlarida hali yechimini
kutayotgan kamchiliklar alaygina. Xususan, davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
tarbiyalanayotgan
tarbiyalanuvchilarida
maktab
ta’limiga
tayyorlash
masalalari,
tarbiyachilarning kasbiy malakalarining yetishmaslik holatlari uchrab turibdi. Bunday salbiy
xolatlarni bartaraf etish MTT va tarbiyachilar hamkorligini yahshilash, alohida o‘quv kurslarida
tarbiyachilar salohiyatini oshirish, tarbiyachilarning oilalar bilan muntazam hamkorligini yo‘lga
qoʻyish, otaonalarni ragbatlantirib borish, yosh ota-onalarga metodik tavsiyalar berib borish,
ota-onalar ishtirokidagi mashg‘ulotlar, seminarlar, konferensiyalar, davra suhbatlari olib borish
maqsadga muofiq. Maktabgacha tarbiya yoshdagi bola tarbiyasida ikki yo‘nalish biri
ikkinchisining o‘rnini bosa olmaydi, balki biri ikkinchisini toʻldiradi. Sog‘lom muhitda bola
sog‘lom fikrlaydi va o‘sib ulg‘aydi. Sog‘lom muhitni yaratish oilada oila a’zolarining maktabgacha
ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilarning bilimdonligiga, zukkoligiga bog‘liqdir.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari bilan oila jamiyatni bir birlariga bogʻliq jihatlarini tahlil
qilib chiqsak. Ta’lim va tarbiya
maktabgacha ta’lim tashkilotlari: Bolaning intellektual, jismoniy,
ijtimoiy va hissiy rivojlanishiga qaratilgan o‘quv dasturlarini taqdim etadi.
Oila: Bolaning birinchi
va eng muhim tarbiyachisi. Oila bolaning qadriyatlarini, axloqini, madaniyatini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Jamoatchilik: Bolaning ijtimoiylashuviga ta’sir qiladi. Jamoatchilik bolaning
o‘z atrofidagi odamlar bilan munosabatlarini, ijtimoiy qoidalarni o‘rganishini ta’minlaydi.
Hamkorlik va aloqa
maktabgacha ta’lim tashkilotlari: Ota-onalar bilan muntazam aloqa
o‘rnatadi, ularni bolaning ta’limi va rivojlanishi haqida xabardor qiladi va ularning fikrlarini
hisobga oladi.
Oila: Maktabgacha ta’lim tashkilotlari bilan hamkorlik qiladi, bolaning ta’limi va
tarbiyasida faol ishtirok etadi.
Jamoatchilik: Maktabgacha ta’lim tashkilotlariga resurslar va
ko‘mak taqdim etadi, bolaning ta’limi va rivojlanishiga qaratilgan tadbirlarni qoʻllab-quvvatlaydi.
Bolaning rivojlanishi
maktabgacha ta’lim tashkilotlari: Bolaning o‘ziga boʻlgan ishonchini
oshirishga, ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga, muammolarni hal qilish qobiliyatini
oshirishga yordam beradi.
Oila: Bolaning hissiy xavfsizligini ta’minlaydi, uni sevgi va g‘amxo‘rlik
bilan o‘rab oladi.
Jamoatchilik: Bolaning ijtimoiylashuvini tezlashtiradi, uni turli xil madaniyatlar
va odamlar bilan tanishtiradi.
Bugungi kunda ta’lim tizimi, xususan, maktabgacha ta’lim tashkilotlari bolalar tarbiyasida
va ularni jamiyatning faol a’zosi sifatida shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonda
oilaning va jamiyatning ishtiroki katta ahamiyatga ega. Oila va jamiyat maktabgacha ta’lim bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular o‘zaro hamkorlikda bolalarning intellektual, ma’naviy va
jismoniy rivojlanishiga zamin yaratadi. Quyida ushbu uch asosiy institutning o‘zaro bog‘liqligi va
hamkorlik qilishi haqida batafsil so‘z yuritiladi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oila o‘zaro bog‘liqlik. Oila bolalar tarbiyasida birlamchi
muhit bo‘lib, bola ma’naviy qadriyatlar va hayotiy ko‘nikmalarni avvalo oilada o‘zlashtiradi.
Ammo maktabgacha ta’lim tashkilotlari bolalarning shaxs sifatida rivojlanishi uchun kengroq
imkoniyatlar yaratadi. Shu sababli, oila va maktabgacha ta’lim o‘rtasida quyidagi jihatlar bo‘yicha
bog‘liqlik mavjud:
8
-oila bolalarning birlamchi tarbiyachisi hisoblanadi, maktabgacha ta’lim esa ushbu
tarbiyani ilmiy asoslangan usullar bilan qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, bola ijtimoiy axloq
qoidalarini oilada o‘rganadi, ammo uni jamiyatda qo‘llashni bog‘cha orqali rivojlantiradi.
-maktabgacha ta’lim tashkilotlari bolalarning qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlashda
yordam beradi. Oila esa ushbu yo‘nalishlarni davom ettirishi mumkin.
-maktabgacha ta’lim tashkilotlari oilalarni turli tadbirlar va seminarlar orqali tarbiyaviy
jarayonga jalb qiladi. Bu orqali ota-onalar bolalar tarbiyasida yanada faol ishtirok etadi.
Maktabgacha ta’lim va jamiyat: oʻzaro bog‘liqlik.
Jamiyat maktabgacha ta’lim
tashkilotlarining faoliyatini tashkil etishda va qo‘llab-quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu
nuqtayi nazardan, quyidagi jihatlar e’tiborga molik:
Jamiyat bolalarda ma’lum bir qadriyatlarni rivojlantirishni talab qiladi, maktabgacha ta’lim
tashkilotlari esa bu qadriyatlarni bolalarga yetkazadi. Masalan, milliy urf-odatlar, ekologik
madaniyat va ijtimoiy hamkorlik g‘oyalari bog‘chalar orqali bolalarga singdiriladi.
Jamiyat maktabgacha ta’lim sohasida yuqori malakali pedagoglarga ehtiyoj sezadi. Shu
sababli, maktabgacha ta’lim tizimi jamiyat ehtiyojlariga mos mutaxassislarni jalb qiladi.
Jamiyatning iqtisodiy holati bog‘chalar soni, sifat darajasi va pedagogik dasturlarni amalga
oshirishga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, maktabgacha ta’lim jamiyatning kelajakdagi
taraqqiyoti uchun muhim investitsiya hisoblanadi.
Oila va jamiyat o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Oila va jamiyat ham o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi
institutlardir. Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘ini bo‘lib, uning qadriyatlari, tarbiyaviy yondashuvlari
jamiyat taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, jamiyat oilalarga turli qo‘llab-
quvvatlovlar ko‘rsatadi,masalan:
Hamkorlik natijalari. Oila, maktabgacha ta’lim va jamiyatning o‘zaro hamkorligi quyidagi
natijalarga olib keladi:
Bolalarning har tomonlama rivojlanishi.
Ma’naviy-axloqiy tarbiyaning yuqori darajada amalga oshirilishi.
Jamiyatda mas’uliyatli va bilimdon yosh avlodning shakllanishi.
Oila va maktabgacha ta’lim tashkilotlari bolani individual shaxs sifatida rivojlantirishda
hamkorlik qilishi zarur. Ota-onalar bolalarining qiziqishlarini, qobiliyatlarini va ehtiyojlarini
kuzatadi. Ular bola shaxsini shakllantiruvchi asosiy qadriyatlarni singdiradilar. Masalan,
mehribonlik, hurmat, tartib va mehnatsevarlik kabi sifatlar avvalo oilada shakllanadi. Ta’lim
tashkilotlari bolalarning individual xususiyatlarini aniqlash uchun maxsus metodikalardan
foydalanadi. Shuningdek, bolaning har tomonlama rivojlanishi uchun tashkil etilgan o‘quv
o‘yinlari, qiziqarli mashg‘ulotlar va mahorat darslari orqali bola shaxsini shakllantirishga hissa
qo‘shadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari oilalarni ta’lim va tarbiyaviy jarayonga faol jalb qilish
orqali bolaning rivojlanishiga yanada samarali ta’sir ko‘rsatadi. Pedagoglar ota-onalar uchun
seminarlar o‘tkazib, bolalarni tarbiyalashda zamonaviy yondashuvlarni tushuntiradi. Masalan,
Huquqiy himoya: Oilaviy ta’lim va tarbiyani qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan qonunchilik.
Moliyaviy yordam: Oilalar uchun subsidiyalar, grantlar va davlat tomonidan yordamlar.
Madaniy-ma’rifiy dasturlar: Oilalarning pedagogik savodxonligini oshirishga qaratilgan dasturlar.
9
psixologik treninglar, individual rivojlanish rejalarini ishlab chiqish kabi faoliyatlar. Bog‘chalar
ota-onalarni tadbirlarga, masalan, bayramlar, sport musobaqalari va ijodiy ko‘rgazmalarga jalb
qiladi. Bu, nafaqat bolalarning qiziqishini oshiradi, balki ota-onalarning pedagogik jarayonga
ishtirokini kuchaytiradi. Ba’zi maktabgacha ta’lim tashkilotlari ota-onalar uchun do‘stona muhit
yaratib, oilalar o‘rtasida tajriba almashishga sharoit yaratadi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari
oila tomonidan berilgan tarbiyaviy asoslarni qo‘llab-quvvatlash orqali uzviy rivojlanishni
ta’minlaydi. Oila va pedagoglar o‘rtasida muloqot orqali bolaning odatlari va xulq-atvori kelishib
olinadi. Masalan, bolaning uyda va bog‘chada bir xil tartibga rioya qilishi uning ichki intizomni
shakllantirishiga yordam beradi. Oiladagi tarbiya va maktabgacha ta’limdagi metodikalarning
mosligi bolaning psixologik rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Oila va maktabgacha ta’lim
tashkilotlari o‘rtasidagi samarali muloqot bolalarning rivojlanish jarayonini to‘liq kuzatish va
boshqarishga yordam beradi. Pedagoglar ota-onalar bilan bolaning rivojlanish darajasi,
qiziqishlari va muammolari haqida muntazam axborot almashadi. Shu bilan birga, ota-onalar
ham o‘z farzandining uy sharoitidagi tarbiyasi haqida pedagoglarni xabardor qiladi. Bu jihatlar
oilani va maktabgacha ta’limni yagona tizim sifatida qarashni talab etadi. Shu sababli, ota-onalar
va pedagoglar birgalikda ishlash orqali bola tarbiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirishi mumkin
XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo’lsam,
Maktabgacha ta’lim tashkilotlari va oila o‘rtasidagi
hamkorlikning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: bolalarni har tomonlama rivojlantirish:
Maktabgacha ta’lim va oila birgalikda ishlash orqali bolaning jismoniy, aqliy, ma’naviy va ijtimoiy
rivojlanishiga xizmat qiladi. Tarbiya jarayonini uyg‘unlashtirish: Oilada va ta’lim tashkilotida
beriladigan tarbiya bir-birini to‘ldirishi, bolalar uchun yagona tarbiyaviy muhitni yaratadi.
Oilalarning pedagogik bilimlarini oshirish: Ta’lim tashkilotlari oilalarni tarbiya jarayoniga jalb
qilib, ota-onalarga pedagogik maslahatlar berish orqali ularning tarbiyaviy bilim va
ko‘nikmalarini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
“Ta’lim to’grisida”gi Qonun 2020-yil 23-sentabr
2.
O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 5712-sonli farmoni 2019-yil 29-aprel.
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim
sifati va samaradorligini yanada oshirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi [PF-
152-sonli] farmoni
4.
Qodirova F., Sh. Toshpo’latova, N. Qayumova, M. A’zamova Maktabgacha pedagogika. – T.:
Tafakkur. 2019.
5.
O.Fozilova., I.Turaqulov Bolalarni maktabga tayyorlash metodikasi. O’quv qo’llanma -
Farg’ona 2023
6.
Dronova T. N. Bilan birga oila: uchun nafaqa Maktabgacha ta'lim muassasasi va ota-onalar
o'rtasidagi o'zaro munosabatlar / T. N. Doronova, G. V. Glushkova, T. I. Grizik va boshqalar - M .:
Ta'lim, 2005 yil.
7.
Glebova, S. V. Bolalar bog'chasi - oila: aspektlari o'zaro ta'sirlar. G. A. Antipova /
Maktabgacha ta'lim muassasasi tarbiyachisi. – 2011. -№12.
10
8.
Davydova, O. I. Maktabgacha ta'lim muassasasi bilan ishlashda kompetentsiyaga
asoslangan yondashuv. ota-onalar. O. I. Davydova. - SPB .: OOO "Nashriyot uyi "Bolalik matbuoti",
2013. - 128s.
9.
Eliseeva, T. P. Bolalar bog'chasi va oila: zamonaviy o'zaro ta'sir shakllari [Matn] / T. P.
Eliseeva. - Minsk: Lexis, 2007.
10.
Mikleeva N. V. Bolalar bog'chasi va yoshlar oila: Muvaffaqiyat asoslari o'zaro ta'sirlar.
Moskva: Ijodiy markaz, 2010 yil
