64
BOSHLANG‘ICH TA’LIM TARBIYA FANIDA O’YINLI TEXNOLOGILARDAN
FOYDALANISH
Farsaxonova Dilafruz Rizaxonovna
JDPU Boshlang’ich ta’lim metodikasi kafedrasi dotsenti,
pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15029970
Annotatsiya
Mazkur maqolada tarbiya fanini o‘qitishda zamonaviy ta’lim texnologiyalarining mazmun-
mohiyati, o‘yinli texnologiyalardan, interfaol metodlardan samarali foydalanish metodlari
xususida fikr yuritiladi.
В данной статье рассматривается сущность современных образовательных
технологий в преподавании дисциплины воспитание, методы эффективного
использования игровых технологий, интерактивных методов.
This article will focus on the content and essence of modern educational technologies in
teaching education, methods of effective use of Game technologies, interactive methods.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti
istiqbolini belgilash, jahon hamjamiyati mamlakatlari safidan munosib o‘rin egallashga intilish
yo‘lidagi keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jahonning
rivojlangan mamlakatlari tajribalarini o‘rganish, mahalliy shart-sharoit, iqtisodiy va intellektual
resurslarni inobatga olgan holda, jamiyat hayotining barcha sohalarida tub islohotlarning amalga
oshirilayotganligi yangidan yangi yutuqlarga erishishni ta’minlamoqda.
So‘nggi yillarda respublikamizning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy-ma’rifiy hayotida
tub o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Respublika rahbariyati boshchiligida mamlakat taraqqiyotining
barcha sohalarida chuqur islohotlar amalga oshirildi va bu jarayon davom etmoqda. Jumladan,
zamon talabiga va jahon standartlariga javob beradigan yetuk kadrlar tayyorlash bo‘yicha ta’lim
sohasida ham islohotlar olib borilmoqda. Shu asnoda, mustaqillik sharoitida mamlakatimizda
buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini
takomillashtirish, zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish maqsadida, yetuk kadrlar tayyorlash
ishini jahon andozalari darajasiga chiqarish masalalariga alohida ahamiyat berilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o‘zining Oliy Majlisga
Murojaatnomasida “...intellektual va madaniy salohiyatning qanday noyob boylik ekani, nodir
talant egalarini tarbiyalab kamolga yetkazish hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini unutishga
haqqimiz yo‘q”
1
, – deya ta’kidlagan edi. Zero, ta’lim tizimini ilg‘or tajribalar, zamonaviy ta’lim
texnologiyalari asosida samarali tashkil etish orqali yoshlarni mustaqil fikrlovchi, tafakkuri keng,
zukko, bilimli qilib tarbiyalash imkonoyati kengayadi.
Innovatsion ta’lim muhitida boshlang‘ich sinf tarbiya darslarini o‘yinli, muammoli,
hamkorlik ta’lim texnologiyalari asosida olib boorish o‘quvchilarning o‘quv motivini
shakllantirish, darsga qiziqishini oshirish orqali ularda bilim, ko‘nikma, malaka va ko‘nikmalarini
rivojlantirishga erishamiz.
“Innovatsiya”
tushunchasi lotin tilidan olingan bo‘lib (in-ga, novus-yangi), ya’ni tarjimasi
“yangilanish”, “o‘zlashtirish”, “qandaydir yangilikni kiritish”, “yangini joriy qilish”, “yangilik
kiritish”. O‘z navbatida “yangi” so‘zi ushbu tushunchaning asosiy yadrosini tashkil etadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. // Xalq so‘zi. 2017-yil 23-dekabr.
65
Innovatsion ta’lim
– ta’lim oluvchida yangi g‘oya, me’yor, qoidalarni yaratish, o‘zga
shaxslar tomonidan yaratilgan ilg‘or g‘oyalar, me’yor, qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid sifatlar,
malakalarni shakllantirish imkoniyatini yaratadigan ta’lim.
Innovatsion ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar innovatsion ta’lim
texnologiyalari yoki ta’lim innovatsiyalari deb nomlanadi.
Innovatsion texnologiyalar
– bu zamonaviy ta’limni rivojlantirish uchun qo‘llaniladigan
uslub va vositalar tizimi bo‘lib, o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga, ular ongida
milliy qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda interaktiv metodlar, raqamli
platformalar va multimedia vositalari ta’lim-tarbiya jarayonining ajralmas qismiga aylanmoqda.
Innovatsion yondashuvlarning asosiy maqsadi
– o‘quv jarayonini o‘quvchilar uchun qiziqarli,
mazmunli va samarali qilishdir.
Zamonaviy ta’lim taraqqiyotida paydo bo‘layotgan “
Innovatsion
yondashuv”
,
“
Innovatsion faoliyat”,
“
Innovatsion pedagogika
” tarzidagi tushunchalar ehtiyojlar asosida
kelib chiqqan bo‘lib, ularning pirovard maqsadi ta’lim sohasida o‘quv-tarbiya jarayoni natijasini
kafolatlaydi-gan o‘zgarish, yangilanishlar kiritishdan iborat.
Innovatsion taʻlim texnologiyasi oʻquv jarayonining samaradorligini oshirish va taʻlim
faoliyati uchun eng yaxshi shart-sharoitlarni yaratish uchun mavjud usullar va vositalarni
yangilash yoki sifat jihatidan yaxshilashni oʻz ichiga olgan oʻquv va taʻlim faoliyatini tashkil etish
metodologiyasidir.
Boshlang’ich maktabda ta’lim keyingi ta’lim jarayonining asosi hisoblanadi. Agar bola eng
oddiy tushunchalarni o'rgansa, yuqori sinflarda unga murakkab mavzular osongina beriladi. Har
bir o‘qituvchi o‘quvchilarning bilim olishda yaxshi natijalar ko‘rsatayotganidan manfaatdor. 6-9
yoshli bolalar quruq nazariyani o'rganishga qiziqishmaydi. Shuning uchun, ko'plab o'qituvchilar
boshlang'ich maktabda darslarni yorqin va esda qolarli qilish uchun o'yin texnologiyasidan
foydalanadilar.
O'qitishning an'anaviy yondashuvi ta'limning o'rtacha darajasiga qaratilgan. Muammo
shundaki, boshlang'ich sinflarda mavzuning standart taqdimoti bolalarning o'rganishga
qiziqishini yo'qotishiga olib keladi. Ular “kerak” deb maktabga borishda davom etadilar. Shu
bilan birga, bolalar ota-onalaridan yangi o'yinchoq yoki boshlang'ich maqtov olish uchun yaxshi
baho olishga harakat qilishadi. Boshlang'ich sinflarda o'yin texnologiyasi bolalarning asosiy
fanlarga qiziqishini oshirishga qaratilgan.
Boshlang'ich sinflarda o'yin texnologiyasi maqsadi bolalarning o'qishga bo'lgan
motivatsiyasini oshirish, o'quvchilarning jismoniy va ruhiy salomatligini mustahkamlash,
Ko`ngilochar mashg`ulotlar jarayonida o`quvchining ijodiy shaxsi shakllanadi, u olgan bilimlarini
tizimlashtirish, kelajakda turli masalalarni yechishda ulardan foydalanishni o`rganadi, Bolalar
faol shaklda jamoada muloqot qilishni o'rganadilar, bolalarning "men" ini shakllantirishga
yordam beradi.
Boshlang'ich sinflarda o'yin texnologiyasining vazifalari:
bolalarning mustaqil fikrlash, eng oddiy vazifalarni tashqaridan yordamisiz hal qilish
qobiliyatini rivojlantirish;
maktab jamoasidagi har bir oʻquvchi tomonidan mavzu boʻyicha materialni toʻliq
oʻzlashtirishiga erishish;
ta'lim jarayonida bolalarning jismoniy va ruhiy salomatligini asrash.
Oʻyin texnologiyalarining quyidagi turlari mavjud:
66
o'quv o'yini;
rivojlantiruvchi o’yinlar;
reproduktiv o'yinlar;
diagnostik o’yinlar.
Har bir tur o'ziga ma'lum bir vazifani qo'yadi. O'quv o'yini davomida bola ilgari bilmagan
ma'lumotlarni bilib oladi. O'yin ta'lim texnologiyalarini ishlab chiqishga qaratilgan, bolada yangi
qobiliyatlarni ochib berish. Bunday darslarda o'qituvchi bolalarni mantiqiy fikrlashga o'rgatadi.
Reproduktiv o'yinlar o'rganilgan materialni mustahkamlashga yordam beradi. Bundan tashqari,
bunday darslarda o'qituvchi qayerda bo'shliqlar borligini, bolalar qanday materialni to'liq
o'rganmaganligini bilib oladi.
Inson o‘yin faoliyati orqali quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
1.
Shaxsning ma’lum bir faoliyatga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
2.
Kommunikativ-muloqot madaniyatini egallashga yordam beradi.
3.
Iqtidori, qiziqishi, bilimi va o‘zligini namoyon etishga imkoniyat.
4.
Hayotda yuz beradigan qiyinchiliklarni yengishga tayyorlaydi.
5.
O‘yin jarayonida ijtimoiy normalarga mos xulq-atvorni egallaydi.
6.
Shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirishga zamin tayyorlaydi.
7.
Insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan qadriyatlar o‘rganiladi.
8.
Jamoa muloqot madaniyatini rivojlantirish ko‘zda tutiladi.
O‘quvchilarning bilim olish faoliyati o‘yin faoliyati bilan uyg‘unlashgan darslar
didaktik
o‘yinli darslar
deb ataladi.
O‘yin tarkibiga kiradigan masalalar:
o
o‘yinning syujeti;
o
muayyan rollar, vazifalar;
o
rollarni amalga oshirish uchun bajariladigan amallar;
o
o‘yin ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabat, muloqot.
Didaktik maqsadiga ko‘ra o‘yinlar:
o
Ta’lim-tarbiya beruvchi o‘yinlar;
o
Bilimlarni mustahkamlovchi o‘yinlar;
o
Bilimlarni nazorat qiluvchi o‘yinlar;
o
O‘quv materialini takrorlovchi o‘yinlar.
Didaktik o’yinli darslarni o’tkazishda qo’yiladigan didaktik talablar:
1.
Dasturda qayd etilgan ta’limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi maqsad va vazifalarni hal
qilishga qaratilgan bo’lishi.
2.
Muhim muammolarga bag’ishlanishi va ular o’yin davomida hal qilinishi.
3.
Barkamol inson shaxsini tarbiyalash tamoyillariga, sharqona odob-axloq normalariga mos
kelishi.
4.
O’yin strukturasi mantiqiy ketma-ketlikda bo’lishi.
5.
Mazkur darslarda didaktik printsiplarga amal qilinishi va eng kam vaqt sarflagan holda
ulkan samaraga erishish kerak.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, boshlang’ich sinf o‘qituvchilari uchun didaktik
o‘yinlar bilim olishning faollashtiruvchi ish turlaridan biri bo‘lib o‘quvchilarda tafakkur, og‘zaki
va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantiradi. Didaktik o‘yinlar tarbiya darslarida o‘quvchilarning
67
qiziqishini o‘stiruvchi vositalardan hisoblanadi. Didaktik o‘yinlarni dars jarayoniqa qo‘llashdan
maqsad o‘quvchilarning fanga, ta’lim olishga, kitobga bo‘lgan qiziqishlarini uyg‘otishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Abdullayeva Sh. Umumiy pedagogika. О‘quv qо‘llanma.T:.О‘qituvchi 2023. 430 b.
2.
Farsaxonova D. R. Tarbiyaviy ishlar metodikasi fanini o’qitish texnologiyasi. – Toshkent:
“Fan ziyosi”, 2022. – 132 b.
3.
Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi // Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 31-dekabrdagi
1059-son qarori.
4.
B.Abdullayeva, A. Xoliqov,D.Farsaxonova va b. “Umumiy pedagogika” “Innovatsiya-Ziyo”
MCHJ matbaa bo‟limi, T-2021.
5.
Фарсаксонова, Д. (2022). “Тарбиявий ишлар методикаси” фанини ўқитиш
технологияси.
Наука и инновации
,
1
(B7), 919-925.
6.
Lutfullayeva, R. O., & Farsaxonova, D. R. (2024). Boshlang’ich sinflarda BBB texnologiyasini
qo’llashning afzalliklari.
IQRO INDEXING
,
8
(2 (2)), 32-34.
7.
Farsakhanova, D. R. (2009). The technology of spiritual and moral education of students
(teaching guide).
Tashkent
,
104
.
8.
Farsaxonova, D. (2021). Формирование и развитие креативности детей в начальных
классах.
Boshlang'ich ta'limda innovatsiyalar
,
2
(3).
9.
Farsaxonova, D. (2021). Кичик мактаб ёшидаги ўқувчиларда миллий ғоя туйғусини
шакллантиришнинг мультимедиали асослари.
Boshlang'ich ta'limda innovatsiyalar
,
2
(3).
10.
Farsakhanova, D. (2020). Mechanisms of spiritual and moral education of students of
pedagogical higher education institutions.
Архив Научных Публикаций JSPI
.
11.
Farsaxonova, D. R. (2019). Pedagogika oliy ta’lim muassasalari talabalarini ma’naviy-
axloqiy tarbiyalash metodikasi.
Ta’lim, fan va innovatsiya
,
1
, 77-81.
