92
O‘YIN NOMLARIDA METAFORIK KO‘CHIM XUSUSIYATLARI
Matmusayeva Muhayyo Azamovna
FarDU o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15043501
Annotatsiya:
ushbu maqola bolalar o‘yin nomlarida metaforik nominatsiya xususiyatlariga
bag'ishlangan bo'lib, bir predmet, belgi, harakatning nomini boshqa bir predmet, belgi, harakatga
ko‘chirish yo‘li bilan nomlarning yasalishi yoritib berilgan.
Abstract:
This article is devoted to the features of metaphorical nomenclature in children's
game names, highlighting the formation of names by transferring the name of one object, sign, or
action to another object, sign, or action.
Kalit so‘zlar:
Metafora, konnotativ ma’no, kognitsiya, assotsiativ bog‘lanish.
Keywords:
Metaphor, connotative meaning, cognition, associative connection.
Ona tilimizning imkoniyatlaridan foydalanish, betakror badiiy tasvirlar yaratish, birinchi
navbatda, ijodkorning so‘z qo‘llash mahoratiga bog‘liq bo‘lsa, ikkinchidan, ijodkor ana shu
tanlangan so‘zning leksik va hosila ma’nolarini to‘g‘ri anglay olishi hamda farqlay bilishi ham
lozim bo‘ladi. Leksik ma’no taraqqiy etib borar ekan, odatda, bir predmet, belgi, harakatning
nomini boshqa bir predmet, belgi, harakatga ko‘chirish yo‘li bilan ham rivojlanadi. Bunday
ko‘chirishning tabiatini, mavqeyini har bir tilning o‘zida mavjud semantik qonuniyatlar
belgilaydi. Aristotel ta’biri bilan aytganda, “metafora bu g‘ayri oddiy nomni bir turdan boshqa
xilga, yoki xildan turga, yoki xildan xilga, yoki o‘xshashdan o‘xshashga ko‘chirishdir”
1
.
Metafora konnotativ ma’noni yuzaga keltiruvchi jarayondir. Shuningdek, metafora badiiy
asarlarda turli xil poetik vazifa bajaradi. Ayniqsa, uning badiiy obraz yaratishdagi roli diqqatga
molik. To‘g‘rirog‘i, ma’no ko‘chishining bu turi o‘ziga xos semantik tabiati bo‘lishidan qat’iy
nazar, u matn doirasida bir xil vazifaga ega, ya’ni uning badiiy adabiyot uchun obrazli tasviriy
vosita ekanligidir.
Bolalarning o‘yin jarayoni natijasida hosil bo‘layotgan bilim manbai haqida fikr
yuritilganda, “kognitsiya” atamasiga e’tibor qaratish kerak. Kognitiv faoliyat
2
o‘yin jarayonida
yuzaga chiqadi, chunki o‘yinda tajriba va bilim hosil bo‘ladi. Bilimning verballashuvi, lisoniy
vositalarning yodda saqlanishi kognitiv semantikaga aloqador hodisadir. O‘yin jarayonlarida
narsa-buyumlarni o‘xshatish, qiyoslash, asoslash, chog‘ishtirish yoki metaforik qayta nomlashlar
konseptuallashuv jarayonini yuzaga chiqarib, narsa-buyum haqidagi umumiy va xususiy
axborotlarni o‘zida jamlagan konseptual sxemalarni hosil qiladi. O‘yin bolada shaxsni
shakllantiradi
“Frazeologik birliklar va metafora mazmunining rejasi hamda ularga biriktirilgan madaniy
konnotatsiyalar tufayli madaniy belgilarning eksponentlariga aylandilar”
3
. Bolalar o‘yin
nomlarida metaforik nominatsiya quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Idrokni soddalashtirish – o‘yin nomi orqali uning mohiyatini tez tushunishga yordam
beradi.
1
Арестотел. Поэтика. – Ленинград, 1927. – С. 39.
2
Болдырев Н.Н. Когнитивная семантика: Курс лекций по английской филологии: yчебное пособие. – Москва-
Берлин: DirectMedia, 2016. – С. 12.
3
Красных В.В. Этнопсихолингвистика лингвокультурология. – Mосква, 2002. – С. 88.
93
Assotsiativ bog‘lanish yaratish – bolaning tajribasi bilan bog‘langan tushunchalarni
mustahkamlaydi.
Estetik va emotsional ta’sir berish – o‘yin nomi esda qolarli va qiziqarli bo‘ladi.
Kognitiv rivojlanish – bolalar o‘xshashlik asosida tushunchalarni bog‘lashni o‘rganadi.
Masalan: “Sichqon-pishak” Metaforik asos: Mushuk va sichqonning tabiiy raqibligi. Kognitiv
ta’siri: Bola tezkorlik va qochish-qidirish taktikalarini o‘rganadi.
“Toshbaqa”
Metaforik asos: Sekin harakat qiluvchi jonzot sifatida toshbaqa.
Kognitiv ta’siri: Bolalar tez va sekin harakatlarni farqlashni o‘rganadi. “Oq terakmi, ko‘k
terak?”
Metaforik asos: Daraxtlar rangiga asoslangan o‘yin tanlovi.
Kognitiv ta’siri: Bola tanlash va o‘z fikrini ifodalashga o‘rganadi. Bolalar o‘yin nomlarida
metaforik nominatsiya
Bolalar o‘yin nomlarida metonimiya quyidagi funktsiyalarni bajaradi:
O‘yin mohiyatini soddalashtirish – O‘yinning eng muhim jihati nomga aylanadi.
Qisqartirish va ixchamlik – Bolalar uzoq tushuntirish o‘rniga o‘yinning asosiy xususiyatini
nom sifatida ishlatishadi.
Idrokni tezlashtirish – O‘yin nomidan uning qanday o‘yin ekani darhol tushuniladi.
Kognitiv rivojlanish – Bolalar o‘yin nomi orqali assotsiativ fikrlash va mantiqiy
bog‘lanishlarni hosil qiladi.
“Chillak”
Metonimik asos: O‘yin uchun ishlatiladigan kichik tayoqcha (chillak) o‘yin nomi sifatida
ishlatilgan.
Kognitiv ta’siri: Bolalar chillak atamasini eshitib, darhol o‘yinning qanday o‘yin ekanini
tushunishadi. “Arqon tortish”
Metonimik asos: O‘yinning asosiy vositasi (arqon) butun o‘yin nomiga aylangan.
Kognitiv ta’siri: O‘yinda qaysi predmet ishlatilishi va qanday harakat bajarilishi nomdan
anglashiladi.
Bundan ko‘rinadiki, metafora obrazning nafaqat tashqi qiyofasi, balki uning ruhiy olamida
kechayotgan holatlarni tinglovchi yoki o‘quvchi kutmagan favqulodda badiiy hukm asosida
tasvirlash yoki ifodalashga yo‘l ochadi. Shuning uchun metaforalar eng ko‘p ijodiylikni talab
etishi bilan boshqa badiiy tasvir vositalaridan farq qiladi. Metafora yaratish ijodkordan keng
dunyoqarash, olam va odam haqida chuqur fikr yurita olish, ruhiyat va tabiatni yaxshi bilishni
talab etadi. Metaforalar ko‘chim turlari orasida juda keng tarqalgan bo‘lib, ular o‘z xususiyatiga
ko‘ra doimiy va individual metaforalarga bo‘linadi.
Shu bilan birgalikda metaforalar ham tilning asosiy lingvomadaniy birliklaridan biri
hisoblanadi.
Metaforik ko‘chimlarning yaratilishida shakliy o‘xshashlik katta ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Арестотел. Поэтика. – Ленинград, 1927. – С. 39.
2.
Болдырев Н.Н. Когнитивная семантика: Курс лекций по английской филологии:
yчебное пособие. – Москва-Берлин: DirectMedia, 2016. – С. 12.
94
3.
Красных В.В. Этнопсихолингвистика лингвокультурология. – Mосква, 2002. – С. 88.
4.
Matmusayeva M..
BOLALAR O‘YINLARI LEKSIKASI VA UNING TARIXI
. Scientific journal
ERUS 3 (4), 201-203
5.
M Matmusayeva. .
LINGUISTIC AND COGNITIVE ANALYSIS OF CHILDREN'S GAME NAMES
a.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE 3 (6), 143-148
6.
M.M. Azamovna.
EFFECTIVENESS OF DIDACTIC GAMES IN PRESCHOOL EDUCATIONAL
., American Journal Of Social Sciences And Humanity Research 3 (04), 6-9
7.
Maxamadalievna, Y. D., & Matmusaeva, M. (2021). On Lingvofolcloristic Units. International
Journal of Culture and Modernity, 11, 169-171.
