127
TINGLAB TUSHUNISH KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH PRINSIPLARI
Abdulvohidov Turg'unali Abduqaxxor o'g'li
Namangan davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15076270
Kirish:
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarda kerakli kompetensiyalarni rivojlantirishga
alohida e'tibor qaratilmoqda. Bu kompetensiyalar orasida tinglab tushunish qobiliyati muhim
o'rin tutadi, chunki bu kompetensiya faqatgina eshitilgan materialni anglash, balki uni tahlil
qilish, baholash va o'z fikrlarini shakllantirishga ham qaratilgan. Tinglab tushunish qobiliyati
o'quvchilarning umumiy bilim olish jarayonini yaxshilashga yordam beradi, ularning muloqot
ko'nikmalarini rivojlantiradi va o'z-o'zini ifoda etish qobiliyatini oshiradi. Tinglab tushunish, bir
tomondan, nutqni eshitish va anglashdan iborat bo'lsa, boshqa tomondan, bu faol jarayon bo'lib,
o'quvchi o'z fikrlarini tashkil etish, ularga asoslantirish va yangi bilimlarni egallashda muhim rol
o'ynaydi. O'quvchilarning tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirish, o'z navbatida, ularning
tanqidiy fikrlash qobiliyatini, tafakkurini va dunyoqarashini kengaytiradi. Shu sababli, ta'lim
jarayonida tinglab tushunish kompetensiyasini shakllantirish nafaqat o'quvchilarni ilmiy
bilimlar bilan ta'minlash, balki ularda kommunikativ qobiliyatlarni ham rivojlantirishni maqsad
qiladi.
Tinglab tushunish qobiliyatining rivojlanishi, ayniqsa, muloqotda muhim ahamiyatga ega.
O'quvchilar tinglash orqali o'z fikrlarini ifodalash, boshqalar bilan samarali muloqot qilish va o'z
fikrlarini aniq va ravon ifodalashni o'rganadilar. Shuningdek, bu kompetensiya o'quvchilarning
so'zlashuv madaniyatini oshiradi, ularni aniq va to'g'ri nutqni tanlashga o'rgatadi. Ayniqsa,
o'quvchilar uchun tinglab tushunish, ko'proq teorik ma'lumotlarni qabul qilishdan tashqari,
jamiyatda o'zaro munosabatlarni to'g'ri o'rnatishga, boshqalar fikrini tushunishga va etakchilik
qilishga ham yordam beradi. Tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan
metodlar va yondashuvlar nafaqat an'anaviy o'qitish uslublariga, balki zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va innovatsion yondashuvlarga ham asoslanadi. Bugungi kunda ta'limda interfaol
metodlar, multimedia vositalari, guruhli ishlash va mustaqil ta'limning ahamiyati ortib
bormoqda. Bularning barchasi tinglab tushunishni faqat eshitishdan ko'ra kengroq va chuqurroq
faoliyatga aylantirishga yordam beradi. Zamonaviy pedagogika tinglab tushunishni nafaqat
passiv faoliyat sifatida, balki o'quvchilarning intellektual rivojlanishi va mustaqil fikrlashini
shakllantiruvchi jarayon sifatida ko'radi. Shu nuqtada, tinglab tushunish kompetensiyasini
rivojlantirish uchun samarali pedagogik prinsiplar va metodlar talab etiladi. Tadqiqotda ushbu
prinsiplarni aniqlash, ularning ta'lim jarayonida qanday qo'llanilishini tahlil qilish va
o'quvchilarda tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolarni
o'rganish maqsad qilingan. Bu jarayon nafaqat o'quvchilarning nutqiy ko'nikmalarini, balki
ularning umumiy shaxsiy rivojlanishini ham qo'llab-quvvatlaydi. Shuning uchun, ta'limda tinglab
tushunish kompetensiyasini rivojlantirishning ahamiyatini, uning samarali ishlatilishi uchun
kerakli yondashuvlarni o'rganish zarur.
Tadqiqot davomida tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan asosiy
pedagogik yondashuvlar va metodlar tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotning natijalari o'qituvchilar
uchun tinglab tushunishni rivojlantirishda samarali usullarni qo'llashda yordam berishi,
shuningdek, ta'lim tizimida bu kompetensiyani shakllantirishga oid yangi yondashuvlar ishlab
chiqishga imkon yaratadi.
Tadqiqot maqsadi.
128
Tadqiqotning asosiy maqsadi tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishning
samarali prinsiplarini aniqlashdir. Bu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
1.
Tinglab tushunish kompetensiyasining ta'lim jarayonidagi o'rni va ahamiyatini o'rganish.
2.
Tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirishda ishlatiladigan metod va yondashuvlarni
tahlil qilish.
3.
Tinglab tushunishning rivojlanishiga ta'sir ko'rsatuvchi pedagogik prinsiplarni aniqlash.
4.
O'quvchilarda tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishga yordam beradigan
samarali o'quv materiallarini aniqlash.
Tadqiqot Metadologiyasi
Tadqiqotning metodologiyasi sifatida quyidagi usullar qo'llanildi:
1.
Adabiyotlarni tahlil qilish
: Tinglab tushunish kompetensiyasining nazariy asoslari,
rivojlanish prinsiplari va amaliyotlari bo'yicha mavjud ilmiy manbalar tahlil qilindi.
2.
Eksperimental tadqiqot
: Maktablarda va oliy ta'lim muassasalarida tinglab tushunish
qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan pedagogik tajribalar o‘rganildi.
3.
So'rovnomalar va intervyular
: O'qituvchilar va o'quvchilar orasida so'rovnomalar
o'tkazildi, ularning tinglab tushunish kompetensiyasiga bo'lgan qarashlari va tajribalari
o'rganildi.
Tahlil va Natijalar
Tadqiqot davomida tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishga qaratilgan bir
nechta metodik yondashuvlar va pedagogik prinsiplar tahlil qilindi. Tadqiqotda ta'lim jarayonida
tinglab tushunishning o'rni va uning samarali rivojlanishiga ta'sir qiluvchi omillar aniqlanishi
ko'zda tutilgan edi. Tadqiqot jarayonida o'qituvchilar va o'quvchilar bilan o'tkazilgan
so'rovnomalar va intervyular orqali quyidagi asosiy xulosalar va natijalar olish mumkin bo'ldi:
1. Interfaol metodlarning samaradorligi
O'tkazilgan tahlilga ko'ra, tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishda interfaol
metodlar eng samarali yondashuvlardan biri hisoblanadi. Guruhli ishlash, muhokama, rol
o'ynash va munozara kabi metodlar tinglab tushunishni faqat eshitishdan emas, balki faol
fikrlash va tahlil qilish jarayoniga aylantiradi. O'quvchilarga tinglab tushunish bo'yicha vazifalar
berilganda, ular nafaqat ma'lumotni eshitib, qayta takrorlashadi, balki tinglagan ma'lumotni
tahlil qilib, o'z fikrlarini ifodalashga ham undaydi. Bu metodlar o'quvchilarning nutq
madaniyatini oshiradi va ularda tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
2. Multimedia vositalaridan foydalanish
O'qituvchilar va o'quvchilardan olingan so'rovnomalar natijasida multimedia vositalarining
(audio, video materiallar, onlayn ta'lim platformalari) tinglab tushunishni rivojlantirishdagi
samaradorligi yuqori baholandi. O'quvchilar, ayniqsa, audio va video materiallarni tinglagan
holda o'zlarining tinglab tushunish ko'nikmalarini rivojlantirishda ko'proq muvaffaqiyatga
erishgan. Bu vositalar tinglab tushunish qobiliyatini yanada jonlantiradi, chunki o'quvchilar
nafaqat so'zlarni, balki uning ma'no va kontekstini ham yaxshiroq tushunishadi. Bundan
tashqari, multimedia vositalari tinglab tushunishni har xil shakllarda namoyish qilish imkonini
beradi, bu esa o'quvchilarning turli o'qish uslublariga mos keladi.
3. Individual yondashuvning ahamiyati
O'qituvchilarning individual yondashuvlarni qo'llash orqali o'quvchilarning ehtiyojlarini
hisobga olishning ahamiyati ko'rsatilgan. Har bir o'quvchining tinglab tushunish darajasi va usuli
turlicha bo'lishi mumkin. Shuning uchun, individual yondashuv orqali har bir o'quvchiga mos
129
keladigan materiallar va metodlar tanlash, tinglab tushunishni yaxshilashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Tadqiqotda o'quvchilarning ma'lum bir mavzudagi tushunish darajasini aniqlash va
ularga mos mashg'ulotlarni taklif etish o'z natijalarini berayotganini ko'rsatdi.
4. O'qituvchi va o'quvchi o'rtasida samarali muloqot
Tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirishda o'qituvchi va o'quvchi o'rtasida samarali
muloqot muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotda o'qituvchilarning o'quvchilarga yuzma-yuz
muloqotda to'g'ri tahlil qilish, tushunishga yordam berish va qayta aloqa berish jarayonlarini
qo'llab-quvvatlashlari muhim ekani ta'kidlandi. O'quvchilarga tinglab tushunish qobiliyatini
oshirishda o'qituvchilarning yordam berishi, ma'lumotlarni ochib berishi va zarur bo'lganda
savollarni aniqlashtirish orqali tushunish darajasini oshirishi mumkin.
5. Tajriba asosidagi metodlar
Tinglab tushunishni rivojlantirishda tajriba asosidagi metodlar, ya'ni o'quvchilarni turli xil
vaziyatlarda tinglash va tushunishga undash, ayniqsa samarali bo'lgan. Tadqiqotda o'quvchilarni
tinglab tushunish qobiliyatini oshirish uchun simulyatsiyalar, voqea tahlili va ro'yxatlar kabi
metodlar qo'llanildi. Bunday metodlar orqali o'quvchilar real hayotdagi vaziyatlarda tinglab
tushunish ko'nikmalarini shakllantiradilar va bu ularning muloqotdagi samaradorligini oshiradi.
6. Tinglab tushunish va yozma ko'nikmalar o'rtasidagi bog'liqlik
Tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishda yozma ko'nikmalar bilan o'zaro
bog'liqligi ham muhim natijalar berdi. Tadqiqotda shuni ko'rsatdiki, o'quvchilarda tinglab
tushunish qobiliyati yozma nutq bilan mustahkamlanadi. Tinglab tushunish orqali o'quvchi
tinglagan matnni yozma ravishda qisqacha izohlab berish, muhim fikrlarni ajratib ko'rsatish va
o'z fikrlarini yozma tarzda ifodalashda muvaffaqiyatli bo'ladi. Bu holat, o'quvchilarda tanqidiy
fikrlash va tahlil qilish ko'nikmalarini yanada oshiradi.
Xulosa
Tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar va
metodlarning samarali qo'llanilishi natijasida o'quvchilar nafaqat ma'lumotlarni yaxshiroq
eshitish va anglashni o'rganadilar, balki ularni tahlil qilish va tanqidiy fikrlash orqali yangi
bilimlarni qabul qilishga tayyor bo'ladilar. Interfaol ta'lim usullari, multimedia vositalari,
individual yondashuvlar va samarali muloqot bu jarayonni yanada samarali qilishga yordam
beradi. Shuningdek, o'quvchilarda tinglab tushunish qobiliyatining rivojlanishi ularning umumiy
intellektual va kommunikativ qobiliyatlarini mustahkamlashga imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Abdullaeva, G. (2020). Tinglab tushunish va uning ta'lim jarayonidagi o'rni. Toshkent:
Akademnashr.
2.
Karimov, B. (2019). Pedagogik texnologiyalar va ularning ta'limdagi o'rni. Tashkent:
O'quvchi.
3.
Xudoyberdiyeva, N. (2021). O'quvchilarda tinglab tushunishni rivojlantirish metodlari.
Ta'lim va tarbiya, 3(6), 45-49.
4.
Sattorov, S. (2018). Ta'limda tinglash va tushunish metodologiyasi. Buxoro: Buxoro davlat
universiteti nashriyoti.
5.
Larkin, J. (2020). Effective listening strategies for students. Journal of Educational
Psychology, 115(2), 224-234.
