114
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARINING INNOVATSION FAOLIYATINI
BAHOLASH
Usmonaliyeva Nozima Jamolidin qizi
Farg‘ona davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067070
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion faoliyatini
baholash masalalari tahlil qilinadi. Innovatsion faoliyat tushunchasi, uning ta’lim jarayonidagi
o‘rni va samaradorlikni oshirishdagi ahamiyati batafsil yoritiladi. Shuningdek, o‘qituvchilarning
innovatsion faoliyatini baholash mezonlari, xalqaro tajribalar va zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqolada Prezident Shavkat Mirziyoyevning
innovatsion faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslari, qabul qilingan qonunlar va
ularning boshlang‘ich ta’lim tizimidagi ta’siri haqida ma’lumotlar keltiriladi.
Kalit so‘z:
Innovatsiya, pedagogika, tizim, interfaol, loyihaviy, g‘oya, kreativlik, ko‘nika,
yondashuv, ixtiro, elektron, jarayon, malaka, ko‘nikma.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasida boshlang‘ich ta’limda innovatsion faoliyatni rivojlantirish va
o‘qituvchilarning bu boradagi faoliyatini baholash masalalari davlat siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari va qabul qilingan
qonunlar ushbu sohada sezilarli o‘zgarishlarga olib kelmoqda.
Prezident Shavkat Mirziyoyev innovatsiyalarni jamiyat taraqqiyotining asosi sifatida ko‘rib,
xalqimiz dunyoqarashida innovatsiya muhitini shakllantirishga alohida e’tibor qaratmoqda.
Ularning tashabbusi bilan mamlakatimizda yetakchi soha va tarmoqlarni innovatsion
rivojlantirish, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni ishlab chiqarishga keng joriy etish
yuzasidan izchil ishlar amalga oshirilmoqda. Innovatsion faoliyat to‘g‘risidagi qonunda berildi.
2020-yil 24-iyulda qabul qilingan ushbu qonun innovatsion faoliyat sohasidagi munosabatlarni
tartibga solishga qaratilgan. Qonunda innovatsion faoliyatning asosiy tushunchalari, tamoyillari
va yo‘nalishlari belgilangan. Ushbu hujjat ta’lim tizimida, jumladan, boshlang‘ich ta’limda
innovatsion yondashuvlarni joriy etish uchun huquqiy asos yaratadi. ‘‘Ta’lim to‘g‘risida”gi
Qonunda
2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan ushbu qonun ta’lim sohasidagi munosabatlarni
tartibga soladi. Qonunda maktabgacha ta’lim va tarbiya olti yoshdan yetti yoshgacha bo‘lgan
bolalarni boshlang‘ich ta’limga bir yillik majburiy tayyorlashni ham nazarda tutishi belgilangan.
Bu esa boshlang‘ich ta’limda innovatsion metodlarni qo‘llash uchun muhim ahamiyatga ega.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari va qabul qilingan qonunlar O‘zbekistonda
boshlang‘ich ta’limda innovatsion faoliyatni rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy asos
yaratdi. Bu esa o‘qituvchilarning innovatsion faoliyatini baholash va rag‘batlantirishda muhim
omil bo‘lib xizmat qiladi.
Hozirgi kunda ta’lim tizimi jadal rivojlanib, yangi innovatsion yondashuvlarni joriy etish
zarurati kuchayib bormoqda. Boshlang‘ich ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishda o‘qituvchilarning innovatsion faoliyati muhim ahamiyatga ega.
Innovatsion faoliyatni samarali baholash o‘qituvchilarning o‘quv jarayoniga yangicha
yondashuvlarini aniqlash, ularning kasbiy mahorati va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion faoliyatini baholash
mezonlari, xalqaro tajribalar va samaradorlikni oshirish usullari ko‘rib chiqiladi.
115
Innovatsiya — bu yangilik yaratish, o‘quv jarayoniga zamonaviy texnologiyalar, yangi
pedagogik metodlar va innovatsion yondashuvlarni tatbiq etish jarayonidir. Boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari uchun innovatsion faoliyat quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
Interfaol metodlar
— o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va muammolarni
hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash
— elektron darsliklar, multimedia resurslar, onlayn
platformalar.
Individual yondashuv
— har bir o‘quvchining qobiliyatini hisobga olgan holda ta’lim
jarayonini tashkil qilish.
Guruhli va loyihaviy ishlar
— o‘quvchilarda ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish.
Masalan, Singapur ta’lim tizimida innovatsion faoliyatga alohida e’tibor qaratilib,
o‘qituvchilar uchun maxsus trening va seminarlar tashkil qilinadi. Finlandiyada esa ta’lim
jarayonida mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvga urg‘u beriladi.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion faoliyatini samarali baholash uchun
quyidagi mezonlardan foydalanish mumkin:
Pedagogik samaradorlik – o‘quvchilarda bilim va ko‘nikmalarning shakllanish darajasi.
Psixologik moslashuvchanlik – o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga moslashish darajasi.
Kreativlik – o‘qituvchining yangi usullarni qo‘llash va moslashuvchan yondashuvlari.
Texnologik bilim – raqamli vositalardan foydalanish mahorati.
Tahlil qilish qobiliyati – o‘quvchilarning natijalarini tahlil qilish va o‘qituvchining o‘z
faoliyatini baholash qobiliyati.
Masalan, AQSh ta’lim tizimida innovatsion faoliyatni baholash uchun maxsus kuzatuv
jadvallari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular asosida o‘qituvchilarning ijodiy yondashuvi va natijalari
tahlil qilinadi.
Innovatsion faoliyatda raqamli texnologiyalardan foydalanish boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi:
Interfaol taxtalar – dars jarayonini jonlantiradi va o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadi.
Elektron darsliklar – o‘quvchilarga individual yondashuvni amalga oshirish imkonini
beradi.
Onlayn ta’lim platformalari – Google Classroom, Zoom, Edmodo orqali dars jarayonini
boshqarish va nazorat qilish.
Masalan, Janubiy Koreyada boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun maxsus onlayn
platformalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ularda o‘quvchilarning rivojlanish ko‘rsatkichlari doimiy
nazorat qilinadi.
Bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion ko‘nikmasi. Oliy pedagogik ta’lim
jaryonida bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilarini innovatsion yondashuvlar asosida tayyorlash
zaruriyat bo‘lib turibdi. Buning uchun bo‘lajak boshlangich sinf o‘qituvchilarining innovatsion
ko‘nikmasini shakllantirish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu borada tajribadan o‘tgan
yondashuvlarga asoslanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Oliy pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion
ko‘nikmalarini shakllantirish uchun quyidagilarga ahamiyat berish maqsadga muvofiqdir:
Innovatsion bilim berish. Bunday bilim berish quyidagilarga asoslanadi:
eng asosiy kasbiy-nazariy bilimlarni berish;
116
innovatsion texnologiyalar va tajribalar bilan qurollantirish;
oliy ta’lim muddatini optimallashtirish.
Innovatsion fikrlashga o‘rgatish. Mazkur yondashuvga ko‘ra, oliy pedagogik ta’lim jarayonida
bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilariga quyidagilar o‘rgatilishi kerak:
innovatsiyalarni aniqlash va o‘zlashtirish;
yangicha va ijodiy fikrlashga o‘rgatish;
yangiliklar va ixtirolar qilishga ko‘niktirish.
Innovatsion metodologiya bilan qurollantirish. Bunda bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilari
quyidagilar bilan qurollantirilishi lozim:
dars (mashg’ulotlarni) innovatsion loyihalash;
o‘qitishning yangi usul va vositalari bilan ishlay olish;
innovatsion ta’lim texnologiyalarini topish va qo‘llash.
Oliy pedagogik ta’lim jarayonida ana shunday yondashuv asosida bo‘lajak boshlang’ich sinf
o‘qituvchilarining innovatsion ko‘nikmasini shakllantirish mumkin. Bu borada me’yoriy–huquqiy
hujjatlar shakllantirilgan. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-
fevraldagi PQ-4623-sonli “Pedagogik ta’lim sohasini yanada rivojlantirish chora – tadbirlari
to‘g’risida”gi Qarori bilan 2020-2021 o‘quv yilidan boshlab quyidagi ta’lim yo‘nalishlarida
innovatsion tarzda pedagoglar tayyorlash maqsadida bakalavriat bosqichi 3 yil qilib belgilandi:
Musiqa ta’limi yo‘nalish;
Jismoniy madaniyat ta’lim yo‘nalishi;
Texnologik ta’lim yo‘nalishi;
Chaqiriqqacha harbiy ta’lim yo‘nalishi;
Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi ta’lim yo‘nalishi.
Bu bilan bo‘lajak o‘qituvchilarning ko‘nikmasini innovatsion shakllantirish tizimiga o‘tish
imkoniyatlari paydo bo‘ldi.
Oliy pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion
ko‘nikmasini shakllantirishda xalqaro loyihalar va dasturlarga asoslanish ham kutilgan samarani
beradi. Misol uchun, bunday xalqaro loyihalar va dasturlarning eng muhimlari quyidagilardan
iborat:
ERAZMUS – bu xalqaro dasturga muvofiq Yevropa Ittifoqiga kiruvchi barcha
mamlakatlarning o‘qituvchilari yagona o‘quv dasturi asosida tayyorlanishi kerak. Biz uchun
mazkur dasturning innovatsion texnologiyalar bo‘limi muhim ahamiyatga ega.
LINGVA - mazkur xalqaro loyihaga ko‘ra, barcha shaxslar boshlang’ich sinfdan boshlab
xorijiy tillarni o‘rganishgga kirishishi kerak. O‘zbekiston boshlang’ich ta’lim tizimida mazkur
xalqaro loyiha qabul qilingan va shu sababli oliy pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak
boshlang’ich sinf o‘qituvchilari bitta xorijiy tilni bilishi kerakligi taqozo etiladi.
EVRIKA – bu xalqaro dasturga muvofiq SHarqiy Yevropa mamlakatlarining ta’lim tizimi
muvofiqlashtirib boriladi. Biz uchun bu dasturning mintaqaviy ta’lim birligi bo‘limi muhimdir.
ESPRIT – bu xalqaro loyiha Yevropa universitetlarida amal qilmoqda va u ta’lim
muassasalari hamda ilmiy tadqiqotlar muassasalari uchun yangi axborot texnologiyalarini ishlab
chiqish bilan shug’ullanadi. Biz uchun mazkur xalqaro loyihaning yangi axborot texnologiyalarini
o‘zlashtirish muhim ahamiyatga ega.
117
TEMPUS – mazkur xalqaro o‘quv dasturi Yevropa mintaqasida amal qiladi, u oliy ta’lim
muassasalarining o‘zaro hamkorligini amalga oshiradi. Biz uchun ushbu xalqaro o‘quv
dasturining ta’lim muassasalariaro o‘zaro aloqalari bo‘limi amaliy kasb etadi.
Zero, ana shunday tajribadan o‘tgan xalqaro ta’lim loyihalari va dasturlaridan unumli
foydalanib oliy pedagogik ta’lim jarayonida bo‘lajak boshlang’ich sinf o‘qituvchilarining
innovatsion ko‘nikmasini shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion faoliyatini samarali baholash ta’lim
jarayonining sifatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Innovatsion faoliyat o‘qituvchilardan
yangicha pedagogik yondashuvlar, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishni talab etadi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, innovatsion faoliyatni baholashda pedagogik samaradorlik, kreativlik, psixologik
moslashuvchanlik, texnologik bilim va natijalarni tahlil qilish kabi mezonlar asosiy ahamiyatga
ega.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning innovatsion faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan
tashabbuslari va qabul qilingan qonunlar ta’lim tizimida chuqur islohotlar olib borishga xizmat
qilmoqda. Xususan, ‘‘Ta’lim to‘g‘risida”gi va ‘‘Innovatsion faoliyat to‘g‘risida”gi qonunlar
boshlang‘ich ta’lim tizimida innovatsion yondashuvlarni joriy qilish uchun huquqiy asos
yaratmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribalar asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
malakasini oshirish, ularni innovatsion faoliyatga tayyorlash va rag‘batlantirish muhim
ahamiyatga ega.
Umuman olganda, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining innovatsion faoliyatini tizimli
ravishda baholash o‘quv jarayonining sifatini oshirish, o‘quvchilarda ijodiy tafakkur va mustaqil
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa mamlakatimiz ta’lim tizimining
xalqaro standartlarga mos rivojlanishiga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Karimov, I. A. (1997). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent; Ma’naviyat.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi (2020). O‘zbekiston Respublikasining
3.
‘‘Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni — 2020-yil 23-sentabr.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi (2020). O‘zbekiston Respublikasining ‘‘Innovatsion
faoliyat to‘g‘risida”gi Qonuni — 2020-yil 24-iyul.
5.
Yuldasheva, N. (2019). Innovatsion ta’lim texnologiyalari va ularni boshlang‘ich ta’lim
jarayoniga joriy etish. O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
6.
Raxmonova, D. (2021). Pedagogik innovatsiyalar asoslari. Toshkent; O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasi.
7.
Shamsieva, R. (2022). Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar. Toshkent; Sharq
nashriyoti.
8.
Ismoilov, A. (2020). Innovatsion pedagogika va ta’lim jarayoni. Toshkent; Fan va
texnologiya.
