106
O‘SMIR YOSHIDAGI BOLALARNING RUHIY SALOMATLIGIDA BOLALIK
TRAVMASINING ROLI
Gavhar Zokirova Habibullayevna
Surxandaryo viloyati Termiz shahar, 12-maktab amaliyotchi psixologi
+998-93-766-61-46
https://doi.org/10.5281/zenodo.15054858
Annotatsiya:
Ushbu maqola o'smir yoshidagi bolalarning ruhiy salomatligida bolalik
travmasining roli haqida yoritib o’tilgan. O'smirlik davri, shaxsiyatning shakllanishi va ruhiy
salomatlik uchun muhim bosqichdir. Bolalik travmalari, masalan, oilaviy zo'ravonlik, ajralish,
yoki do‘stlar bilan munosabatlardagi muammolar, o‘smirlarning ruhiy holatiga salbiy ta'sir
ko'rsatishi mumkin. Ushbu tadqiqotda bolalik travmalarining o'smirlar ruhiyatiga ta'siri,
ularning ijtimoiy va emosional rivojlanishiga qanday ta'sir qilishi va bunday travmalardan
qutilish usullari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
o'smirlik, ruhiy salomatlik, bolalik travmasi, emotsional rivojlanish, ijtimoiy
munosabatlar, psixologik yordam, stress, oila, zo'ravonlik, travma oqibatlari.
O'smirlik davri inson hayotidagi muhim bosqichlardan biridir. Bu davrda shaxsiyat
shakllanadi, ijtimoiy munosabatlar o'rnatiladi va emotsional rivojlanish sodir bo'ladi. Biroq,
bolalikda yuzaga kelgan travmalar o'smirlarning ruhiy salomatligiga jiddiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Demak, quyida bolalik travmalarining o'smirlar ruhiyatiga ta'siri va ularning salbiy
oqibatlari ko'rib chiqiladi.
Bolalik Travmalari:
Bolalik travmalari turli xil holatlarni o'z ichiga oladi, jumladan:
1. Oilaviy zo'ravonlik:
Oila ichida jismoniy yoki psixologik zo'ravonlik bolalarda xavotir
va qo'rquvni keltirib chiqarishi mumkin.
2. Ajralish yoki ota-onalar orasidagi nizolar:
Ota-onalar orasidagi ajralish yoki doimiy
nizolar bolalarning emosional barqarorligini buzishi mumkin.
3. Do'stlar bilan munosabatlardagi muammolar:
Maktabda bullying (kamsitish) yoki
izolyatsiya hissi o'smirning o'z-o'zini qadrlashiga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
4. Tabiiy ofatlar yoki baxtsiz hodisalar:
Tabiiy ofatlar yoki oilaviy baxtsiz hodisalar
bolalarda kuchli stress va travma keltirib chiqarishi mumkin.
Ruhiy Salomatlikka Ta'siri:
Bolalik travmalari o'smirlarning ruhiy salomatligiga bir
nechta yo'llar orqali ta'sir qiladi:
-
Emosional muammolar:
Travma natijasida o'smirlar depressiya, ansiyetet (xavotir) va
boshqa emosional muammolarga duch kelishlari mumkin.
-
Ijtimoiy izolyatsiya:
Travma tufayli o'smirlar ijtimoiy aloqalarni uzishi yoki
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, bu esa ularning ijtimoiy rivojlanishini to'xtatadi.
-
O'z-o'zini qadrlash pasayishi:
Bolalikdagi tajribalar o'smirlarning o'z-o'zini qadrlashiga
salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga to'sqinlik qiladi.
Davolash va Yordam
Bolalik travmalaridan keyin o'smirlarni qo'llab-quvvatlash juda muhimdir. Psixologik
yordam, terapevtik sessiyalar va oilaviy maslahatlar orqali o'smirlar travmadan qutilishlari va
ruhiy salomatliklarini tiklashlari mumkin. Shuningdek, ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimlari
(do'stlar, oilalar) ham bu jarayonda muhim rol o'ynaydi.
107
Bolalik travmasi
koʻpincha jiddiy salbiy bolalik tajribasi (ACE) sifatida tavsiflanadi.
Bolalar psixologik travma sifatida tasniflanadigan bir qator tajribalarni boshdan kechirishi
mumkin; bularga beparvolik, tashlab ketilish, jinsiy zoʻravonlik, hissiy zoʻravonlik va jismoniy
zoʻravonlik, aka-uka yoki ota-onaga nisbatan zoʻravonlik guvohi boʻlish yoki ruhiy kasal ota-ona
bilan yashash kabilar misol boʻlishi mumkin. Ushbu hodisalar chuqur psixologik, fiziologik va
sotsiologik taʼsirga ega boʻlib, sogʻliq va farovonlikka salbiy, doimiy taʼsir koʻrsatishi, masalan,
nosotsial xatti-harakatlar, diqqat yetishmasligi, giperaktivligi buzilishi va uyqu buzilishi
kabilarga olib kelishi mumkin. Xuddi shunday, homiladorlik paytida travmatik yoki stressli
hodisalarni boshdan kechirgan onalari boʻlgan bolalarning ruhiy salomatlik va boshqa
neyrorivojlanish kasalliklarni boshdan kechirishi xavfi oshadi. Kaiser Permanente va
Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlarining 1998-yildagi noxush bolalik tajribasiga
oid tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, bolalik davridagi travmatik tajribalar koʻplab ijtimoiy, hissiy va
kognitiv buzilishlarning asosiy sababi boʻlib, bu nosogʻlom xatti-harakatlar, zoʻravonlik yoki
qayta qurbon boʻlish xavfi, surunkali salbiy sogʻliq sharoitlari, past hayot potensiali va erta oʻlim
xavfini oshiradi. Noqulay tajribalar soni ortib borayotganligi sababli, bolalikdan kattalargacha
boʻlgan muammolar xavfi ham ortadi. Dastlabki tadqiqotdan keyin 30 yillik oʻrganish buni
tasdiqladi. Koʻpgina shtatlar, sogʻliqni saqlash provayderlari va boshqa guruhlar endi ota-onalar
va bolalarni ACE uchun muntazam ravishda tekshiradilar.
Ham ruxan, ham jismonan farzandni tarbiyalab voyaga yetkazish uchun oila bus-butun
bo'lishi kerak. Demoqchimanki, farzand ham ota ham ona bag’rida katta bo’lishi lozim.
Otasiz oilada o'sayotgan o'g'il qizning xulq atvori qanday bo'ladi?
Ona o'zini qanday tutadi?
Bu savollar javobi berish quydagicha:
Avvalombor 5-10 yillab otasini o'z yonida ko'rmasa ota mehriga to'ymasa o'gil xamda qiz
farzanda xam qalbida iliqlik bo'lmaydi. Otasidan boshini silab bag'riga bosish, erkalash
peshonasidan o'pish ko'rmay katta bo'layotgan farzandlarda diqqati tarqoq, o'qishi sust, boshi
egik birovga qaram bo'lib o'sadi. Balog'at yoshiga qalbidagi ma'naviy bo'shliqni alamzadalik,
qaxir, o'jarlik, tajovuzkorlik egallab boshlaydi, yomon yo'lga oson kirib ketadi va salbiy xulq-
atvorga ega yigitga aylanadi. O'z o'g'lini boshqara olmagan onaizor esa doimiy farzandidan
shikoyat qiladi. Yigitni ongida "Baxtsizligimga otam-onam ayibdor" degan fikr o'tirib qoladi.
Bunday farzand ruhan nogironga aylanadi.
Minglab qolaversa milionlab noto'liq oilada mexr ko'rmay katta bo'layotgan yigit-qizlar
bilan faqat nosog'lom jamiyat qurish mumkin.
Bunday oilalarda katta bo'lib hayotga qadam qo'ygan ruhan, qalban nogironga aylangan
yoshlar bilan qanchalik urinmang sog'lom jamiyat quraolmaysiz. Bunday jamiyatda na odob-
axoloq na adolat na manaviyat na sog'lom fikr na taraqqiyot bo'ladi.
O'smir yoshidagi bolalarning bolalik travmalari ularning kelajagiga turli jihatdan ta'sir
etishi mumkin. Ushbu ta'sirlar ruhiy, ijtimoiy va jismoniy sohalarda namoyon bo'ladi. Quyida
bolalik travmalarining o'smirlar kelajagiga ta'siri haqida batafsil ma'lumot berilgan:
1. Ruhiy Salomatlik
Depressiya va Ansiyetet:
Bolalik travmalari, masalan, oilaviy zo'ravonlik yoki do'stlar
bilan munosabatlardagi muammolar, o'smirlar orasida depressiya va ansiyetet (xavotir)
rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Bu holatlar kelajakda ruhiy salomatlik muammolarini keltirib
chiqaradi.
108
O'z-o'zini qadrlash:
Travma tajribasi o'smirlarning o'z-o'zini qadrlash darajasini
pasaytirishi mumkin, bu esa ularning shaxsiy va professional hayotida muvaffaqiyatga
erishishlariga to'sqinlik qiladi.
2. Ijtimoiy Rivojlanish
Ijtimoiy izolyatsiya:
Bolalikda travma olgan o'smirlar ko'pincha ijtimoiy aloqalardan
chetlanishadi. Ular do'stlar bilan muloqot qilishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, bu esa
kelajakda ijtimoiy izolyatsiya va yolg'izlik hissini keltirib chiqaradi.
Ijtimoiy munosabatlar:
Travma tajribasi bo'lgan o'smirlar kelajakda sog'lom
munosabatlarni o'rnatishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Ular ishonch muammolari
yoki munosabatlarda zo'ravonlikni takrorlash tendensiyasiga ega bo'lishlari mumkin.
3. Ta'lim va Ish faoliyati
Akademik muvaffaqiyat:
O'smirlik davrida ruhiy salomatlik muammolari akademik
faoliyatga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Travma tufayli diqqatni jamlashda qiyinchiliklar,
motivatsiya yetishmasligi va stress darajasining oshishi natijasida o'qishdagi muvaffaqiyat
pasayishi kuzatiladi.
Kasbiy rivojlanish:
O'z-o'zini qadrlashning pasayishi va ijtimoiy ko'nikmalardagi
qiyinchiliklar kelajakdagi ish faoliyatiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bunday sharoitlarda
o'smirlar ish joyida muvaffaqiyatga erisha olmaydilar.
4. Jismoniy Salomatlik
Jismoniy sog'liq muammolari:
Stress va ruhiy salomatlik muammolari jismoniy sog'liqqa
ham ta'sir qilishi mumkin. O'smirlar travma tufayli jismoniy faoliyatni kamaytirishi, ovqatlanish
odatlarini buzishi yoki giyohvand moddalarni iste'mol qilishga moyil bo'lishi mumkin.
Xulosa:
Bolalik travmalari o‘smir yoshidagi bolalarning ruhiy salomatligida katta rol
o'ynaydi. Ularning ta’siri uzoq muddatli bo'lishi mumkin, shuning uchun ushbu masalaga e’tibor
qaratish zarur. o‘smirlarni qo‘llab-quvvatlash va ularga yordam berish orqali biz ularning ruhiy
salomatligini yaxshilashga yordam bera olamiz.
Bolalik travmalari yoshlar rivojlanishi va ruhiy salomatligiga sezilarli ta'sir ko‘rsatishi
mumkin. Bunday travmalar stress, tashvish, depressiya kabi ruhiy holatlarning rivojlanishiga
olib kelishi ehtimoli bor. Travmalar yoshlarning o'z-o'zini anglashi va boshqarishi qobiliyatlarini
cheklashi ham mumkin. Ushbu muammolarni hal etish uchun erta aralashuv va psixologik
yordam muhimdir, chunki ular yoshlarning sog'lom rivojlanishini qo'llab-quvvatlaydi va
kelajakda xavfli ruhiy kasalliklarni oldini olishda yordam beradi.
Bolalik travmalari o’smir yoshidagi bolalarning kelajagiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Ularning
ruhiy, ijtimoiy, ta’lim va jismoniy salomatligidagi muammolar uzoq muddatli oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Shuning uchun bolalar va o’smirlarni qo’llab-quvvatlash, psixologik yordam
ko’rsatish va ijtimoiy resurslardan foydalanish juda muhimdir. Bu orqali ularning kelajagini
yaxshilash imkoniyatlarini oshirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYINGI SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology and
Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
2.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
109
sifatida. Toshpo’latov, Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
3.
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN
FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(5 Part 2),
170–178.
4.
Temirov, J., & Toshpo‘latov, A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
5.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
6.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
7.
Toshpo’latov, A., & Jo’raboyev, J. . (2023). JAMIYATIMIZDA KO’RISHDA NUQSONIGA EGA
BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISHI. Евразийский журнал социальных наук,
философии и культуры, 3(4 Part 2), 133–136.
8.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Sodiqov Komil Nozirovich. (2023). MAKTAB
O'QUVCHILARI O'RTASIDA IJTIMOIY MUHITNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGLARNING
FAOLIYATI VA IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLAR. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND
INNOVATION, 2(4), 21–23.
9.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Bolalik_travmalari
10.
Zarifboy Ibodullayev. Asab va Ruhiyat. T-2023. 67-78b.
