142
ESHITISHDA NUQSONI BO'LGAN BOLALARDAGI NUTQNING FONETIK VA
LEKSIK TOMONDAN RIVOJLANTIRISH TEXNOLOGIYALARI
Nematova Aziza Murtazoyevna
Ilmiy rahbar:
Urunova Zahro Nizomidinovna
Maxsus pedagogika (Surdopedagogika ) yo’nalishi 1-bosqich magistranti,
Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245751
Annotatsiya:
Ushbu maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini fonetik va
leksik jihatdan rivojlantirish texnologiyalari tahlil qilinadi. Eshitish qobiliyati cheklangan bolalar
nutqining shakllanishi, ularning fonetik tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishdagi qiyinchiliklari va so‘z
boyligini rivojlantirish usullari muhokama qilinadi. Shuningdek, maxsus pedagogik
texnologiyalar, jumladan, vizual va taktil metodlardan foydalanish, individual yondashuv hamda
logopedik mashqlar asosida amalga oshiriladigan ta’lim jarayonining samaradorligi ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqot natijalari eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlaydigan pedagoglar
uchun amaliy tavsiyalar shaklida taqdim etiladi.
Kalit So'zlar:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar, nutq rivojlantirish, fonetik rivojlanish,
leksik boylik, logopedik mashqlar, maxsus pedagogik texnologiyalar, vizual metodlar, taktil
usullar, individual yondashuv.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются технологии развития фонетической и
лексической стороны речи у детей с нарушением слуха. Исследование показывает, что
артикуляционные упражнения, визуальные и тактильные методы, а также
логопедические программы способствуют улучшению произношения у детей с потерей
слуха. Лексическое развитие стимулируется с помощью тематического обогащения
словарного запаса, интерактивных игр и диалогических занятий. Кроме того, современные
инновационные технологии, такие как кохлеарная имплантация и логопедические
программы на основе искусственного интеллекта, ускоряют процесс речевого развития. В
статье также анализируются проблемы и недостатки различных методик, предлагаются
эффективные подходы для индивидуального обучения детей с нарушением слуха.
Ключевые слова:
нарушение слуха, развитие речи, фонетика, лексика, логопедия,
артикуляционные упражнения, кохлеарная имплантация
инновационные технологии.
Annotation:
This article analyzes technologies for developing the speech of children with
hearing impairments in phonetic and lexical aspects. It discusses the formation of speech in
children with hearing loss, their difficulties in correctly pronouncing phonetic sounds, and
methods for expanding their vocabulary. The study examines the effectiveness of special
pedagogical technologies, including visual and tactile methods, individualized approaches, and
speech therapy exercises. The research findings provide practical recommendations for educators
working with children with hearing impairments.
Keywords:
children with hearing impairments, speech development, phonetic
development, lexical enrichment, speech therapy exercises, special pedagogical technologies,
visual methods, tactile approaches, individualized approach.
Kirish qismi:
Eshitish qobiliyati cheklangan bolalarda nutq rivojlanishi maxsus yondashuv
va texnologiyalarni talab qiladi. Chunki eshitish qobiliyatining pasайishi yoki yo‘qligi bolalarning
143
fonetik tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishi, so‘z boyligini shakllantirishi va muloqotga kirishish
qobiliyatiga bevosita ta’sir qiladi. Nutqni rivojlantirish jarayonida vizual, taktil hamda maxsus
logopedik mashqlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy surdopedagogika
ilmiy izlanishlari shuni ko‘rsatadiki, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutq rivojlanishiga
ta’sir qiluvchi omillarni aniqlash va ular bilan individual ishlash usullarini joriy etish ta’lim
samaradorligini oshiradi.
Ushbu maqolada eshitish qobiliyati cheklangan bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan
fonetik va leksik rivojlantirish texnologiyalari tahlil qilinadi hamda pedagog va surdopedagoglar
uchun amaliy tavsiyalar beriladi.
Adabiyotlar metodologiyasi:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini fonetik va
leksik rivojlantirish texnologiyalarini o‘rganish uchun quyidagi ilmiy-metodologik yondashuvlar
qo‘llanildi:
1. Nazariy metodlar
Adabiyotlar tahlili – eshitish qobiliyati cheklangan bolalar bilan ishlash bo‘yicha ilg‘or ilmiy
tadqiqotlar va pedagogik nazariyalarning o‘rganilishi. Taqqoslash va umumlashtirish – turli ilmiy
manbalardagi metod va yondashuvlarni taqqoslash hamda umumlashtirish orqali samarali
usullarni aniqlash.
Tizimli yondashuv – eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutq rivojlanishini lingvistik,
psixologik va pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilish.
2. Empirik metodlar
Pedagogik kuzatuv – maxsus ta’lim muassasalarida eshitish qobiliyati cheklangan bolalar
bilan olib borilayotgan mashg‘ulotlarni kuzatish va tahlil qilish. Eksperiment – fonetik va leksik
rivojlantirish texnologiyalarining samaradorligini sinovdan o‘tkazish. Suhbat va diagnostika –
pedagog va logopedlar bilan intervyular o‘tkazish, bolalarning nutq rivojlanish darajasini
baholash.
3. Statistik va tahliliy metodlar
Ma’lumotlarni qayta ishlash – tadqiqot natijalarini statistik jihatdan tahlil qilish va ularning
samaradorligini baholash. Diagramma va grafiklar asosida natijalarni vizualizatsiya qilish –
pedagogik tajribaning natijalarini tushunarli tarzda ifodalash.
Ushbu metodologik yondashuvlar maqolaning ilmiy asoslanganligini ta’minlash bilan birga,
eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutq rivojlanishini chuqur o‘rganishga imkon berdi.
Asosiy qism:
Eshitish qobiliyati cheklangan bolalarda nutq rivojlanishi murakkab va uzoq
davom etadigan jarayon bo‘lib, u maxsus pedagogik yondashuv va texnologiyalarni talab qiladi.
Ushbu bo‘limda eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini fonetik va leksik jihatdan
rivojlantirish texnologiyalari tahlil qilinadi. Eshitish qobiliyati cheklangan bolalarning nutq
rivojlanish xususiyatlari.
Eshitish qobiliyatining buzilishi bolalarning fonematik eshitish qobiliyatini zaiflashtiradi, bu
esa tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, so‘zlarni o‘zaro bog‘lash va muloqotga kirishish jarayoniga
ta’sir ko‘rsatadi.
Nutq rivojlanish darajasi quyidagilarga bog‘liq - Eshitish yo‘qotish darajasi (yengil, o‘rta,
og‘ir yoki chuqur). Eshitish moslamalaridan foydalanish (koxlear implantlar, eshitish apparatlari).
Pedagogik ta’sir (erta reabilitatsiya va maxsus ta’lim dasturlari). Nutqning fonetik rivojlanishini
shakllantirish texnologiyalari fonetik rivojlanish – bu bolalarning tovushlarni aniq va to‘g‘ri
talaffuz qilish qobiliyatini shakllantirish jarayoni. Quyidagi texnologiyalar samarali hisoblanadi:
144
1. Artikulyatsiya mashqlari. Eshitish qobiliyati cheklangan bolalar uchun tovushlarni to‘g‘ri
hosil qilishda lab, til va og‘iz mushaklarini rivojlantirish muhimdir. Bu jarayonda quyidagi
mashqlar qo‘llaniladi: Lab va til harakatlarini rivojlantirish uchun maxsus mashqlar (masalan,
“Shamol esmoqda” mashqi – lab bilan shamol chiqarish). Oynak oldida mashqlar bajarish (vizual
nazorat uchun).
2. Vizual va taktil metodlar. Dudak o‘qish – bola o‘qituvchining lab harakatlariga qarab
tovushlarni farqlashni o‘rganadi. Vibratsion stimulyatsiya – ba’zi tovushlarni (masalan, “m”, “n”)
tanada sezish orqali o‘rganish.
3. Maxsus ovozli texnologiyalar. Logopedik dasturlar (Masalan, “Speech Viewer” yoki
“Voxler”). Elektron eshitish moslamalaridan foydalanish.
Leksik rivojlanish so‘z boyligini oshirish va muloqot qobiliyatini shakllantirish jarayoni
bo‘lib, u quyidagi texnologiyalar yordamida amalga oshiriladi:
1. Tematik so‘z boyligini shakllantirish. So‘zlarni guruhlash (masalan, “mevalar”, “transport
vositalari”). Vizual kartochkalardan foydalanish (piktogrammalar va tasvirlar yordamida so‘z
o‘rganish).
2. Interaktiv o‘yinlar va multimediya texnologiyalari. Kompyuter dasturlari va interaktiv
ta’lim ilovalari orqali so‘z boyligini kengaytirish. Muloqotga yo‘naltirilgan o‘yinlar (“Kim ko‘proq
so‘z ayta oladi?” o‘yini).
3. Dialog va suhbat metodlari. Maxsus dialog mashg‘ulotlari (o‘qituvchi – bola suhbatlari).
Rolli o‘yinlar (masalan, do‘konda sotuvchi va xaridor sifatida nutqiy mashqlar).
4. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda innovatsion texnologiyalar.
Zamonaviy texnologiyalar eshitish qobiliyati cheklangan bolalarning nutq rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi. Koxlear implantatsiya – eshitish qobiliyatini tiklash orqali nutq rivojlanishiga
yordam beradi. Virtual reabilitatsiya platformalari interaktiv darsliklar va nutq simulyatorlari.
Sun’iy intellekt asosida surdopedagogik yordam dasturlari – bola talaffuzini avtomatik tekshirish
va tuzatish.
Tahlil qismi:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini rivojlantirishda fonetik va
leksik texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi.
1. Fonetik rivojlantirish texnologiyalari (artikulyatsiya mashqlari, vizual va taktil usullar,
logopedik dasturlar) tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga yordam beradi. Biroq, ularning
samaradorligi bolaning yoshiga va eshitish qobiliyatiga bog‘liq.
2.Leksik rivojlantirish metodlari (tematik so‘z boyligi, interaktiv o‘yinlar, dialog
mashg‘ulotlari) so‘zlarni o‘zlashtirishni tezlashtiradi, ammo ularni kontekstda qo‘llashda
qo‘shimcha yondashuv talab etiladi.
3. Innovatsion texnologiyalar (koxlear implantatsiya, sun’iy intellekt asosida logopedik
dasturlar) nutq rivojlanish jarayonini jadallashtiradi, lekin ularning qo‘llanilishi texnik
imkoniyatlarga bog‘liq. Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalar nutqni rivojlantirish samaradorligi har
bir bola uchun individual yondashuv asosida belgilanishi lozim.
Xulosa qismi:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini rivojlantirish murakkab,
lekin to‘g‘ri pedagogik yondashuv orqali muvaffaqiyatli amalga oshiriladigan jarayondir. Nutqning
fonetik va leksik rivojlanish texnologiyalarini kompleks qo‘llash bolalarning muloqot qobiliyatini
yaxshilashga yordam beradi. Fonetik rivojlanishda artikulyatsiya mashqlari, vizual va taktil
usullar hamda surdopedagogik texnologiyalar samarali bo‘lsa, leksik rivojlanishda tematik so‘z
boyligini oshirish, interaktiv o‘yinlar va dialog mashg‘ulotlari muhim ahamiyat kasb etadi.
145
Shuningdek, innovatsion texnologiyalar – koxlear implantatsiya, sun’iy intellekt asosida logopedik
dasturlar va virtual reabilitatsiya platformalari nutq rivojlanish jarayonini sezilarli darajada
tezlashtirishi mumkin. Shu sababli, eshitish qobiliyati cheklangan bolalar bilan ishlovchi
pedagoglar individual yondashuv asosida mos metodlarni tanlashi va ilg‘or texnologiyalardan
samarali foydalanishi zarur. Bu esa bolalarning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash va ularning
jamiyatda faol ishtirok etishini ta’minlashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ахмедова, М. (2020). Сурдопедагогика: Еshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlash
metodlari. Toshkent: O‘zbekistan Milliy Ensiklopediyasi.
2.
Бабаян, Л. В. (2018). Развитие речи у детей с нарушением слуха. Москва: Просвещение.
3.
Назаров, Ш. (2019). Logopediya asoslari: Nutq nuqsonlarini bartaraf etish usullari.
Toshkent: Fan va texnologiya.
4.
Чернобаева, Н. В. (2021). Современные технологии коррекции речи у детей с
нарушением слуха. Санкт-Петербург: Питер.
5.
Abdullaeva, S., Jabborov, K., Kamalova, S., Khaydarova, R., Botirova, D., & Baxtiyorov, R.
(2023). Enlightenment Awakening as a Guarantee of a Stable Society.
SGS-Engineering &
Sciences
,
2
(02).
6.
Гришина, О. (2017). Использование инновационных технологий в работе с детьми с
ограниченными возможностями здоровья. Москва: Владос.
7.
World Health Organization (2020). Deafness and hearing loss. Retrieved from www.who.int
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2022). Maxsus ta’lim metodikasi va
surdopedagogika. Toshkent: Ma’rifat.
9.
Daminova, M. B. (2021). Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiyasini
takomillashtirish. Jizzax davlat pedagogika universiteti.
10.
Berdiyeva, S. E. (2023). Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini shakllantirishning
psixologik asoslari. Nauchniy impuls, 8(100).
11.
Botirova, D. B. (2024). PEDAGOGLARDA KASBIY SO’NISH JARAYONINING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK TAXLILI.
Inter education & global study
, (3 (2)), 151-161.
12.
Bozorovna B. D. PEDAGOGIK MUNOSABATLARDA O ‘QITUVCHILARDA KASBIY SO ‘NISH
JARAYONINING SHAKLLANISHIGA STRESSNING TA’SIRI //Science and innovation. – 2023. – Т. 2.
– №. Special Issue 12. – С. 119-122.
