34
“TALABA TALABAGA USTOZ” LOYIHASINING NAZARIY-METODIK ASOSLARI
No‘monjonova Dinoraxon Suxrob qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti
Pedagogika va psixologiya mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15266275
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “Talaba talabaga ustoz” loyihasining zamonaviy ta’lim
tizimidagi o‘rni, uning nazariy-metodik asoslari, amaliyotga tatbiq etish imkoniyatlari va
O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida qo‘llanilishi haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, mentorlik
modeli, hamkorlikda o‘qitish texnologiyalari va ularning psixologik-pedagogik asoslari tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
mentorlik, ustoz-shogird tizimi, hamkorlikda o‘qitish, talaba subyektligi,
ta’lim klasteri.
Kirish
Bugungi globallashuv, raqamli transformatsiya va innovatsion texnologiyalar kirib
kelayotgan davrda ta’lim tizimining har bir bo‘g‘inida sifat va samaradorlikka qaratilgan
yangicha yondashuvlar joriy etilmoqda. Xususan, yuqori malakali mutaxassis tayyorlash,
akademik muhitda talaba shaxsini mustaqil fikrlaydigan, yetakchilik salohiyatiga ega subyekt
sifatida shakllantirish zarurati ortib bormoqda. Ushbu jarayonda an’anaviy “ustoz-shogird”
modeli asosida modernlashtirilgan “Talaba talabaga ustoz” loyihasi o‘ziga xos metodik,
psixologik va madaniy kompetensiyalarni shakllantirishda dolzarb amaliyotlardan biriga
aylanmoqda.
Ta’limdagi bu kabi yangiliklar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-
yanvardagi “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”
hamda 2023-yil 20-fevraldagi PQ–81-sonli qarorida belgilangan yoshlar ta’lim-tarbiyasini
takomillashtirish, innovatsion ta’lim loyihalarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlari bilan uzviy bog‘liqdir. Mazkur loyihaning asosiy mohiyati – talaba
subyektligini kuchaytirish, hamkorlikda o‘rganish orqali bilimning sifatli singdirilishini
ta’minlash, ijtimoiy moslashuv va shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashdan iborat.
Nazariy jihatdan, “Talaba talabaga ustoz” modeli konstruktivizm nazariyasi (Vygotskiy,
Piaget), sotsial o‘rganish nazariyasi (Bandura), hamda reflektiv pedagogika yondashuvlari
(Dewey) bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu yondashuvlar shaxslararo o‘zaro ta’sir, tajriba almashinuvi
va bilish motivatsiyasini o‘stirish orqali o‘quv faoliyatining samaradorligini oshiradi.
Shuningdek, mentorlik faoliyatining ilmiy-psixologik asoslarini chuqur o‘rgangan olimlar – Yo.
To‘raqulov (2019), M. Mamajonova (2020), A. Jo‘raev (2021), va I. Axmedov (2021) tomonidan
olib borilgan tadqiqotlar natijalarida ushbu yondashuvning o‘quvchilar ijtimoiy-madaniy
moslashuvi, kasbiy shakllanishi va psixologik barqarorligi uchun asosiy omil bo‘lib xizmat qilishi
ta’kidlangan.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ushbu loyiha doirasida tashkil etilgan mentorlik
munosabatlari orqali bilim, malaka va tajriba ko‘chishi nafaqat “menti” sifatida ishtirok
etayotgan talaba, balki “mentor” rolidagi talabada ham ko‘nikma va salohiyat rivojiga olib
kelmoqda. Bu holat "o‘zaro o‘rgatish va o‘rganish" (peer tutoring) texnologiyalarining
35
amaliyotdagi samarali natijasi sifatida pedagogik psixologiyada alohida e’tirof etilmoqda (Slavin,
2014; Topping & Ehly, 2001).
Shuningdek, “Talaba talabaga ustoz” loyihasining metodik asoslari milliy ta’lim tizimining
tarixiy ildizlari – Abu Nasr Forobiy, Ahmad Farg‘oniy, Beruniy va Ibn Sino tomonidan ilgari
surilgan “shogird tajriba orqali yetuklikka erishadi” tamoyillari bilan ham uyg‘unlashgan holda,
zamonaviy integrativ yondashuvlar orqali boyitilmoqda.
Bularning barchasi, “Talaba talabaga ustoz” loyihasini ilmiy-nazariy va metodik asosda
chuqur o‘rganish, uning psixologik-pedagogik imkoniyatlarini tizimli tahlil qilish, oliy ta’lim
amaliyotiga moslashtirish dolzarb ilmiy muammo sifatida qaralishiga asos yaratadi.
Psixologik nuqtai nazardan, M. Mamajonova (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda
tengdoshlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir shaxslararo rivojlanishga xizmat qilishi, ijtimoiy moslashuv
darajasini oshirishi ilmiy asoslangan.
Metodik asoslar
Mazkur loyihani samarali amalga oshirish uchun quyidagi metodik yondashuvlar tavsiya
etiladi:
Hamkorlikda o‘qitish modeli
Bu modelda talaba o‘z bilim va ko‘nikmalarini boshqa talabaga tushuntiradi, shu orqali
bilimlar chuqurlashadi. T. Normurodova (2022)ga ko‘ra, bu yondashuv akademik muvaffaqiyatni
oshiradi va o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholash darajasini ko‘taradi.
Kasbiy orientatsiyalangan ustozlik
“Ustozlik faoliyati”ni ta’lim sohasida yo‘naltirilgan murabbiylik deb qaralsa, talaba o‘z
sohasida malakali ustoz rolida chiqadi. Bu esa I. Axmedov (2021) ta’riflagan “subyekt-subyektli
ta’lim modeli”ga to‘liq mos keladi.
Reflektiv tahlil va fikr almashinuvi
Har bir mentorlik jarayoni so‘ngida o‘zaro fikr almashinuv, yozma refleksiya topshiriqlari,
portfoliolar orqali mustahkamlab boriladi. Bu metod B. G‘ulomov (2020) tomonidan tavsiya
qilingan “Kreativ o‘qitish usullari” qatoriga kiradi.
Xulosa
Zamonaviy ta’lim tizimi globallashuv, raqamli transformatsiya va ijtimoiy madaniy
murakkabliklar sharoitida shaxsni har tomonlama rivojlantirishga xizmat qiluvchi inklyuziv,
interaktiv va ko‘p komponentli yondashuvlarni talab qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan olib
qaralganda, “Talaba talabaga ustoz” loyihasi pedagogik faoliyatning innovatsion modeli sifatida
nafaqat an’anaviy ta’lim shakllarining zamonaviy interpretatsiyasi, balki bilimni ijtimoiy
almashish, kooperativ o‘rganish va shaxslararo ta’sir doirasida chuqurlashtirishning yangi
paradigmalarini taklif etadi.
Loyiha asosida yotgan ilmiy-metodik yondashuvlar – konstruktivizm (Piaget, Vygotsky),
reflektiv pedagogika (Dewey), sotsial o‘rganish (Bandura),
hamda
peer-to-peer mentoring
konsepsiyalari orqali talaba subyektligining o‘sishini, shaxsiy salohiyat va akademik o‘ziga
ishonchning mustahkamlanishini rag‘batlantiradi. Xususan, Vygotskiyning “yaqin rivojlanish
zonasi” nazariyasi asosida talabaning o‘z tengdoshlari bilan muloqoti jarayonida bilimning
mustahkamlanishi, mustaqil fikrlash va refleksiya ko‘nikmalarining rivojlanishi aniqlangan
(Chaiklin, 2003).
Shuningdek, “Talaba talabaga ustoz” loyihasi orqali amalga oshirilayotgan mentorlik
modeli, o‘z-o‘zini boshqarish, maqsad qo‘yish, vaqtni samarali taqsimlash, muammoli
36
vaziyatlarni mustaqil hal qilish kabi
soft skills
elementlarini shakllantirishda yuqori
samaradorlik ko‘rsatmoqda (Topping & Ehly, 2001). Bu esa ta’limning shaxsga
yo‘naltirilganligini kuchaytiradi va talabaning ichki motivatsiyasini oshiradi (Deci & Ryan, 1985).
Milliy kontekstdan kelib chiqilsa, loyiha o‘zining madaniy-axloqiy asoslarini qadimiy ustoz-
shogird an’analariga tayanadi. Abu Nasr Forobiy, Beruniy va Ibn Sino ta’lim konsepsiyalarida
ustozning shogirdni o‘stirishdagi ijtimoiy va ruhiy ta’siri alohida ta’kidlangan. Shuningdek,
zamonaviy O‘zbekiston ta’lim siyosatida – “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”
(2022–2026) hamda “Ta’lim sifatini oshirish va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash”
yo‘nalishlarida ushbu loyihalarning zaruriyati va samaradorligiga alohida urg‘u berilgan.
Tadqiqotlar asosida xulosa qilish mumkinki, “Talaba talabaga ustoz” loyihasi:
Talabalar o‘rtasida samarali kommunikatsiya va ijtimoiy moslashuvni kuchaytiradi;
Ko‘nikmalarni faqat nazariy bilim emas, balki tajriba orqali mustahkamlashga zamin
yaratadi;
Shaxsiy o‘sish, kasbiy shakllanish va ijtimoiy faollikni rag‘batlantiradi;
O‘quv jarayonining demokratik, interaktiv va barqarorligiga xizmat qiladi.
Talaba talabaga ustoz loyihasining amaliy tatbiqi, nazariy asoslari va metodik yechimlari
pedagogik tizimni yangilashda muhim o‘rin tutadi. Bu esa ta’limni insonparvarlashtirish, talaba
shaxsini to‘laqonli rivojlantirish va bilim almashishning ko‘p tomonlama, madaniyatlararo
hamkorlik asosida shakllanishiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
To‘raqulov, Y. (2019).
Oliy ta’limda innovatsion pedagogik yondashuvlar
. Toshkent: O‘zMU
nashriyoti.
2.
Jo‘raev, A. (2021).
Mentorlik faoliyatining psixologik asoslari
. Pedagogika ilmiy jurnali, 2(4),
58–63.
3.
Mamajonova, M. (2020).
Yoshlarning psixologik moslashuvi va tengdoshlar bilan o‘zaro
ta’siri
. Psixologiya va hayot, 1(1), 40–45.
4.
Аbdurasulov J. 2024. HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI.
Молодые ученые
. 2, 6 (фев. 2024), 48–52.
