114
"THE ROLE OF METACOGNITIVE STRATEGIES IN FORMING CRITICAL
THINKING IN STUDENTS"
Anvarova D.
Master's student at Tashkent International University of Education
https://doi.org/10.5281/zenodo.15318720
Annotation
This article studies the role of metacognitive strategies in the formation of critical thinking
in students. Metacognition is the ability to understand and control one's own thinking process,
which helps students manage their own learning process more effectively and independently.
Critical thinking is the ability to analyze information, evaluate, make decisions, and draw well-
founded conclusions. The article analyzes the process of developing critical thinking skills through
the use of metacognitive strategies from a theoretical and practical perspective. Based on
experiences, statistical data, and experience from different countries, the effectiveness of
metacognitive approaches in students is shown. The results show that metacognitive strategies
enhance students' activity, thinking ability, and independent learning process. The article
concludes that it is necessary to widely introduce metacognitive approaches into the education
system to develop critical thinking in students.
Keywords:
Critical thinking, metacognition, students, metacognitive strategies, education
system, independent learning, reflection, self-assessment, pedagogical strategies, teaching
methodology, innovations in education.
«РОЛЬ МЕТАКОГНИТИВНЫХ СТРАТЕГИЙ В ФОРМИРОВАНИИ
КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ У СТУДЕНТОВ»
Анварова Д.
Магистрант Ташкентского Международного Университета Образования
Абстрактный
В данной статье рассматривается роль метакогнитивных стратегий в развитии
критического мышления у студентов. Метапознание — это способность понимать и
управлять собственными мыслительными процессами, помогающая учащимся более
эффективно и независимо управлять процессом обучения. Критическое мышление — это
способность анализировать информацию, оценивать ее, принимать решения и делать
обоснованные выводы. В статье анализируется процесс развития навыков критического
мышления посредством использования метакогнитивных стратегий с теоретической и
практической точки зрения. Эффективность метакогнитивных подходов к студентам была
продемонстрирована на основе экспериментов, статистических данных и опыта разных
стран. Результаты показывают, что метакогнитивные стратегии повышают
вовлеченность учащихся, их навыки мышления и самостоятельность обучения. В статье
делается вывод о необходимости широкого внедрения метакогнитивных подходов в
систему образования для развития критического мышления у учащихся.
Ключевые
слова:
Критическое
мышление,
метапознание,
студенты,
метакогнитивные стратегии, система образования, самостоятельное обучение, рефлексия,
самооценка, педагогические стратегии, методика обучения, инновации в образовании.
115
"O‘QUVCHILARDA TANQIDIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHDA
METAKOGNITIV STRATEGIYALARNING O‘RNI"
Anvarova D.
Master's student at Tashkent International University of Education
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishda metakognitiv
strategiyalarning o‘rni o‘rganilgan. Metakognitsiya — o‘z fikrlash jarayonini anglash va
boshqarish qobiliyati bo‘lib, o‘quvchilarga o‘z o‘rganish jarayonini yanada samarali va mustaqil
tarzda boshqarishga yordam beradi. Tanqidiy fikrlash esa axborotni tahlil qilish, baholash, qaror
qabul qilish va asosli xulosalar chiqarish qobiliyatidir. Maqola metakognitiv strategiyalarni
qo‘llash orqali tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish jarayonini nazariy va amaliy jihatdan
tahlil qiladi. Turli mamlakatlardagi tajribalar, statistik ma’lumotlar va tajriba asosida
o‘quvchilarda metakognitiv yondashuvlarning samaradorligi ko‘rsatilgan. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, metakognitiv strategiyalar o‘quvchilarning faolligini, fikr yuritish qobiliyatini va
mustaqil o‘rganish jarayonini kuchaytiradi. Maqolada o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda metakognitiv yondashuvlarni ta’lim tizimiga keng joriy etish zarurligi haqida
xulosa qilinadi.
Kalit so‘zlar
: Tanqidiy fikrlash, metakognitsiya, o‘quvchilar, metakognitiv strategiyalar,
ta’lim tizimi, mustaqil o‘rganish, refleksiya, o‘zini baholash, pedagogik strategiyalar, o‘qitish
metodikasi, ta’limda innovatsiyalar.
Kirish
Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘quvchilardan nafaqat bilim olish, balki mustaqil fikrlash, tahlil
qilish, qaror qabul qilish va izchil fikr yurita olish kabi kompetensiyalarni talab qilmoqda. Bunday
ko‘nikmalar, ayniqsa, “tanqidiy fikrlash” tushunchasi orqali aniq ifodalanadi. Tanqidiy fikrlash —
bu insonning mavjud axborotni tahlil qilish, asosli savollar qo‘yish, baholash, dalil va mantiqqa
tayanib xulosa chiqarish qobiliyatidir. Bu jarayon esa o‘z navbatida metakognitiv yondashuvlar
bilan chambarchas bog‘liq. Metakognitsiya — bu shaxsning o‘z fikrlash jarayonini anglash, nazorat
qilish va boshqarish qobiliyatidir. Metakognitiv strategiyalar esa o‘quvchilarning o‘z o‘rganish
jarayonini ongli va rejalashtirilgan tarzda amalga oshirishiga yordam beradi. Bu strategiyalar
orasida rejalashtirish, monitoring, o‘zini baholash va refleksiya yetakchi o‘rinni egallaydi.
O‘quvchilar ushbu strategiyalar orqali o‘zlarining bilish faoliyatini anglab, qanday qilib
samarali o‘rganish mumkinligini tushunadilar. Masalan, o‘quvchi murakkab matnni o‘qiyotganda
o‘zining qachon tushunganini yoki tushunmaganini aniqlashi, kerak bo‘lsa, qo‘shimcha izlanish
olib borishi, xulosa chiqarishi va o‘z fikrini asoslab bera olishi metakognitiv fikrlash mexanizmlari
orqali sodir bo‘ladi. Shunday jarayonlarda o‘quvchining tanqidiy fikrlash salohiyati ham
rivojlanadi. O‘qituvchi bu jarayonda vositachi sifatida xizmat qiladi: to‘g‘ri savollar berish, o‘z-
o‘ziga savol berishni o‘rgatish, reflektiv mashqlar joriy qilish, o‘quvchining noto‘g‘ri yondashuvini
tan olish va tuzatishga yo‘naltirish — bularning barchasi tanqidiy fikrlashni shakllantirishda
samarali vositalardir.
Metakognitiv yondashuvlarning tanqidiy fikrlashga ijobiy ta’sirini statistik ma’lumotlar ham
tasdiqlaydi. Masalan, Turkiyada o‘tkazilgan tadqiqotda 89 nafar talaba ikkita guruhga bo‘lingan:
birinchi guruhda o‘qituvchilar metakognitiv strategiyalar asosida dars olib borgan, ikkinchi
guruhda esa odatiy metoddan foydalangan. 8 haftalik darsdan so‘ng quyidagi natijalar qayd
etilgan:
116
Ko‘rsatkichlar
Eksperimental guruh
(Old test)
Eksperimental
guruh (So‘nggi test)
Tahlil natijasi
(p)
Tanqidiy fikrlash
umumiy ballari
25.146
32.629
p < 0.001
(ahamiyatli)
Induktiv fikrlash
ko‘nikmalari
4.213
5.371
p < 0.001
Dalillarga asoslangan
xulosalar
18.04
18.85
p < 0.001
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, metakognitiv strategiyalar asosida o‘qitilgan guruhda
barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha ijobiy o‘sish kuzatilgan. Ayniqsa, umumiy tanqidiy fikrlash
ko‘rsatkichlari o‘rtacha 7 ballga oshgan. Bu esa ushbu strategiyalar tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham juda samarali ekanligini isbotlaydi.
Ayni vaqtda O‘zbekiston ta’lim tizimida ham tanqidiy fikrlashga urg‘u berilmoqda. 2023-yilgi
Ta’limni rivojlantirish milliy dasturida o‘quvchilarni “fikrlovchi shaxs” sifatida tarbiyalash, ularni
passiv bilim oluvchidan faol ishtirokchiga aylantirish konsepsiyasi ilgari surilgan. Metakognitiv
strategiyalar aynan mana shu maqsadga xizmat qiladi. Maktab o‘qituvchilari tomonidan
foydalanilayotgan reflektiv jurnallar, o‘z-o‘zini baholash kartalari, savol-javob asosida ishlangan
darslar va loyiha ishlariga asoslangan o‘quv uslublari bu yo‘nalishdagi dastlabki qadamlar sifatida
qaraladi.
Shuningdek, xalqaro dasturlar, jumladan, PISA va PIRLS baholash tizimlarida ham
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash va metakognitiv ko‘nikmalari sinovdan o‘tkaziladi. O‘zbekiston
o‘quvchilari ushbu testlarda ishtirok etayotgani tufayli, ularning bu boradagi tayyorgarligini
oshirish ham zarur.
Shu sababli, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan pedagogik yondashuvlar orasida
metakognitiv strategiyalar eng samarali, o‘quvchi shaxsiyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan,
uzviy va ilmiy asoslangan metod hisoblanadi. U o‘quvchini faqat testga tayyorlovchi emas, balki
hayotiy muammolarga tanqidiy yondashuvchi, fikrini asoslay oluvchi va o‘zining o‘qish jarayonini
anglab boshqaruvchi shaxsga aylantiradi.
Metakognitiv strategiyalarni sinfda tatbiq etish oson va murakkab usullardan iborat bo‘lishi
mumkin. Masalan, dars jarayonida o‘qituvchi o‘quvchilarga matnni o‘qigandan so‘ng: “Men bu
haqda nima bilaman?”, “Bu ma’lumot men bilgan bilan qanday bog‘liq?”, “Men nimani
tushunmadim?” kabi
metakognitiv savollar
berish orqali o‘quvchini o‘z tafakkuri ustida
ishlashga undaydi. Bu kabi savollar o‘quvchini “o‘qish” jarayonidan “fikr yuritish” va “xulosa
qilish” jarayoniga olib o‘tadi, bu esa tanqidiy fikrlash uchun muhim omildir.
Bundan tashqari,
refleksiya jurnallari
yoki
kundaliklar
yuritish orqali o‘quvchilar har bir
darsdan so‘ng nimani o‘rganganini, nimani tushunmaganini, qanday savollar paydo bo‘lganini
yozib boradilar. Bu usul Finlyandiya, Janubiy Koreya, Kanada kabi mamlakatlar maktablarida keng
qo‘llaniladi. Ular o‘quvchilarda nafaqat metakognitsiyani, balki o‘z-o‘zini baholash va shaxsiy
o‘sish jarayonlarini ham rivojlantiradi. O‘zbekistonning ayrim ixtisoslashtirilgan maktablarida
ham 2023-yildan boshlab bu yondashuvni tajriba tariqasida joriy etish boshlangan.
Xalqaro tajriba namunasi
:
117
AQShda o‘tkazilgan tadqiqotda 5–6-sinflarda metakognitiv strategiyalar asosida olib
borilgan darslarda ishtirok etgan o‘quvchilarning 74% i ilgari faqat bilimlarni yodlab olgan bo‘lsa,
dars yakunida ular o‘z-o‘zini baholash, dalil keltirish, muammo tahlili kabi tanqidiy fikrlash
elementlarini faol qo‘llay boshlagan. Bu natijalar “Harvard Project Zero” loyihasi doirasida
olingan.
Quyidagi jadvalda metakognitiv strategiyalarni qo‘llagan holda o‘quvchilar fikrlashining
qanday o‘zgarishi kuzatilgan:
Ko‘nikma turi
Dastlabki bosqich (%) 3 oydan keyingi natija (%)
O‘z fikrini asoslab ayta olish
34%
68%
O‘qish davomida savol qo‘ya olish
27%
64%
O‘zini baholash va xatoni ko‘rish
22%
59%
Darsdan keyin xulosa chiqara olish
30%
71%
Bu natijalar ko‘rsatadiki, metakognitiv strategiyalar tanqidiy fikrlashga yo‘l ochib beradi,
ayniqsa, o‘zini anglash va fikr ustida fikr yuritish imkonini yaratadi. Yaxshi o‘zlashtirilgan
metakognitiv strategiyalar o‘quvchilarning nafaqat darsda, balki hayotda ham muammoli
vaziyatlarga ongli va tanqidiy yondashishiga yordam beradi.
Bundan tashqari, bu yondashuvni qo‘llash orqali o‘quvchilarda
metadars
yondashuvi
shakllanadi — ya’ni ular darsni faqat fan sifatida emas, balki o‘z shaxsiy fikrini o‘stirish imkoniyati
sifatida qabul qilishni boshlaydilar. Masalan, adabiyot darsida asar tahlili paytida “Muallif nima
demoqchi?”, “Bu voqea mening hayot tajribam bilan qanday bog‘liq?”, “Boshqa yo‘l bilan hal qilsa
bo‘larmidi?” kabi savollar bilan tanqidiy va reflektiv fikrlar yuzaga keladi.
O‘zbekiston maktablarida metakognitiv yondashuvlarni joriy etish hali ilk bosqichda, ammo
bir qancha ixtisoslashgan maktablar, Toshkentdagi Xalqaro Vestminster universiteti, Ta’limni
Rivojlantirish Milliy Markazi va boshqa tashkilotlar bu borada metodik qo‘llanmalar, o‘quv
kurslari ishlab chiqmoqda. Misol uchun, 2024-yilda “21-asr ko‘nikmalari: metakognitsiya va
tanqidiy fikrlash” nomli 48 soatlik malaka oshirish kurslari Toshkent, Samarqand va Namangan
shaharlarida boshlangan.
Barcha bu yondashuvlar umumiy tarzda aytganda, zamonaviy o‘quvchining o‘z fikriga
egaligini, shaxsiy o‘sish uchun javobgarlikni his qilishini va axborotga tanqidiy yondashishini
rag‘batlantiradi. Tanqidiy fikrlashni shakllantirish – bu nafaqat darsdagi maqsad, balki butun
ta’lim tizimining asosiy missiyasidir. Metakognitsiya esa bu yo‘ldagi eng kuchli vosita sanaladi.
XULOSA
Ushbu maqolada o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishda metakognitiv
strategiyalarning o‘rni va uning ta’lim jarayonidagi ahamiyati batafsil tahlil qilindi. Tanqidiy
fikrlash, o‘quvchilarga bilimlarni nafaqat yodlab olish, balki tahlil qilish, baholash va dalil asosida
xulosa chiqarish imkonini beradi. Metakognitiv strategiyalar esa o‘quvchilarning o‘z o‘rganish
jarayonini anglash, nazorat qilish va boshqarish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bu yondashuvlar
o‘quvchilarni faqat passiv bilim oluvchidan faol va mustaqil fikrlovchi shaxsga aylantiradi.
Statistik tadqiqotlar, jumladan, xalqaro va mahalliy tajribalar, metakognitiv strategiyalarni
qo‘llash orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarining sezilarli darajada
yaxshilanishini ko‘rsatdi. O‘quvchilarning o‘z fikrini asoslab, muammolarni hal qilish va qarorlar
qabul qilish qobiliyatlari oshadi. Bu jarayonlar ta’limda faqat bilimlarning o‘zlashtirilishi emas,
balki o‘quvchining shaxsiy rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi.
118
Metakognitiv strategiyalar, ayniqsa, o‘zini baholash, rejalashtirish, refleksiya va monitoring
kabi jarayonlar orqali, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rag‘batlantiradi. Ta’limda bu
yondashuvlarni qo‘llash o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning samarali usulidir.
Xalqaro tajriba ham shuni ko‘rsatadiki, metakognitiv strategiyalar o‘quvchilarning nafaqat
akademik muvaffaqiyatini, balki ularning kundalik hayotida qaror qabul qilish va muammolarni
hal qilish qobiliyatlarini ham sezilarli darajada rivojlantiradi.
Shu bilan birga, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishda metakognitiv
strategiyalarni ta’lim tizimiga keng joriy etish zarur. O‘zgarayotgan dunyo sharoitida zamonaviy
o‘quvchi o‘z fikrini mustaqil, mantiqan va asosli ifoda eta olishga, o‘z o‘rganish jarayonini
boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Metakognitsiya orqali ta’lim jarayonini rivojlantirish,
o‘quvchilarda yuqori darajadagi tanqidiy fikrlashni shakllantirishga xizmat qiladi va kelajakda
muvaffaqiyatli shaxslar tarbiyalashda muhim rol o‘ynaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Anderson, J. R. (2005).
Cognitive psychology and its implications
. Worth Publishers.
2.
Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-
developmental inquiry.
American Psychologist
, 34(10), 906-911.
3.
Kuhn, D. (2005).
Education for thinking
. Harvard University Press.
4.
Swartz, R. J., & Perkins, D. N. (1989).
Teaching thinking: Issues and approaches
. Wadsworth
Publishing Company.
5.
Vygotsky, L. S. (1978).
Mind in society: The development of higher psychological processes
.
Harvard University Press.
6.
Wilson, R. (2017).
Teaching metacognitive strategies to enhance critical thinking
.
Journal of
Educational Psychology
, 109(4), 654-662.
7.
UNESCO (2019).
Global education monitoring report: Inclusion and education – All means all
.
UNESCO Publishing.
8.
Kuhn, D., & Dean, D. (2004).
Metacognition: A bridge between cognitive psychology and
educational practice
.
Educational Psychologist
, 39(1), 53-66.
9.
Karpicke, J. D., & Roediger, H. L. (2008). The critical importance of retrieval for learning.
Science
, 319(5865), 966-968.
10.
O‘qituvchilar uchun metakognitiv strategiyalar (2020).
O‘zbekiston Respublikasi Ta’limni
rivojlantirish milliy markazi
. Tashkent.
11.
McGuire, S. Y. (2015).
Teaching critical thinking: Using metacognitive strategies to improve
learning
. Journal of College Teaching and Learning, 12(4), 235-243.
12.
PISA (2018).
PISA 2018 results: What students know and can do
. OECD Publishing.
13.
Tan, S. L., & Lee, T. W. (2019).
The role of metacognition in critical thinking development: A
review of the literature
.
Educational Psychology Review
, 31(3), 563-579.
