119
EMOTSIONAL INTELLEKTNI RIVOJLANISHIDA SINF MUHITNING AHAMIYATI
Toxirova Madina Ravshan qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti
“Psychology (Social Psychology)” yo’nalishi
1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15321207
Annotatsiya:
Ushbu tezisda emotsional intellektning rivojlanishida sinf muhitining o‘rni
tahlil qilinadi. Tezisda sinfdagi psixologik iqlim, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi emotsional
aloqalar, o‘qituvchining boshqaruv uslubi hamda sinfdagi xavfsizlik va qo‘llab-quvvatlash muhiti
kabi omillar emotsional intellektni rivojlantirishdagi asosiy faktorlar sifatida yoritilgan.
Kalit so'zlar:
Emotsional intellekt, psixologik iqlim, emotsional motivatsion, empatiya,
akademik, o‘qituvchi-o‘quvchi munosabatlari, xavfsizlik muhiti, ijtimoiy anglash.
Kirish
Ushbu tezisda emotsional intellekt tushunchasi va uning maktab muhitida, ayniqsa,
sinfdagi psixologik iqlim orqali rivojlanishiga oid masalalar yoritilgan. Tadqiqot davomida sinf
muhitining ijtimoiy-psixologik omil sifatidagi roli va uning o‘quvchilarning emotsional-
motivatsion rivojiga ta’siri tahlil qilingan. Sinfdagi ijobiy psixologik iqlim o‘quvchilarning o‘zaro
munosabatlari, o‘qituvchining qo‘llab-quvvatlovchi yondashuvi va xavfsiz ijtimoiy muhit
bolalarning emotsional jihatdan barqaror, o‘zini ifoda eta oladigan va ijtimoiy jihatdan faol shaxs
bo‘lib shakllanishida muhim omil hisoblanadi.
Asosiy qism
Emotsional intellekt — bu o‘zimiz va boshqalarning hissiyotlarini tan olish, tushunish va
boshqarish qobiliyatidir. U quyidagi tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi: o‘zini anglash, o‘zini
boshqarish, ijtimoiy anglash va munosabatlarni boshqarish. Bu ko‘nikmalar shaxsiy va
professional muvaffaqiyat uchun zarur bo‘lib, hayotning turli sohalariga, jumladan o‘quv
natijalariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bolalikdan boshlab bu ko‘nikmalarni shakllantirishda
maktab, xususan sinf muhitining o‘rni beqiyosdir.
Sinfda hukmronlik qiluvchi psixologik iqlim – ya’ni o‘quvchilarning bir-biriga va
o‘qituvchiga nisbatan bo‘lgan munosabati, hurmat, hamkorlik, ochiqlik va ishonch – emotsional
intellekt rivojining asosi hisoblanadi. Ijobiy muhitda tarbiyalangan o‘quvchi o‘zini erkin tutadi,
hissiyotlarini boshqara oladi va boshqalar his-tuyg‘ularini inobatga olgan holda muloqot qilishga
o‘rganadi. O‘qituvchining sinfdagi roli, tashkil etilgan guruhli mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar, bahs-
munozaralar, konfliktlarni hal etishga o‘rgatish kabi metodlar sinf muhitini ijobiy shakllantiradi.
Natijada o‘quvchilarda empatiya, o‘zini anglash, hissiy nazorat kabi emotsional intellekt
ko‘nikmalari shakllanadi.
Sinf muhitini emotsional intellektga ta’siri: "Sinfdagi sog‘lom psixologik iqlim
o‘quvchilarning o‘z-o‘zini anglashini, emotsional barqarorligini va ijtimoiy faolligini
rivojlantiradi. O‘zaro hurmat va hamkorlikka asoslangan munosabatlar shaxsning sog‘lom
emotsional rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratadi."[1]
O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabat, xavfsizlik, ishonch, hurmat va qo‘llab-
quvvatlovga asoslanadi. Bu omillar quyidagi jihatlarda Emotsional intellektni rivojlantiradi:
1. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlar:
O‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlar, asosan, o‘qish jarayonining
samaradorligini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Yaxshi o‘qituvchi-o‘quvchi munosabati
120
o‘quvchining o‘zini erkin va xavfsiz his qilishini, o‘z fikrlarini ifodalashga bo‘lgan ishtiyoqini
oshiradi. O‘qituvchi o‘zining emotsional ifodalarini va o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarini
boshqarish orqali sinf muhitini yaratadi, bu esa o‘quvchilarning o‘zini qulay his qilishini va
ularning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi.
2. O‘quvchilar o‘rtasidagi ijtimoiy aloqalar:
Sinfdagi o‘quvchilar o‘rtasidagi munosabatlar ham o‘qish jarayoniga ta’sir qiladi. Ijtimoiy
aloqalar o‘quvchilarning o‘zaro yordam va hamkorlik qilish, shuningdek, sinfda yaxshilanishga
bo‘lgan umidini oshiradi. Pozitiv ijtimoiy munosabatlar o‘quvchilarning o‘zaro hurmatga
asoslangan muloqotlarini kuchaytiradi, bu esa o‘qishning ijtimoiy va emotsional jihatlarini
mustahkamlaydi. O‘quvchilarning o‘zaro yordamga tayyorligi va ijtimoiy mas’uliyatni qabul
qilishi sinfdagi o‘quv muhitini ijobiy tomonlarga yo‘naltiradi.
3. O‘qituvchining boshqaruv uslubi va emotsional ifodasi:
O‘qituvchining boshqaruv uslubi va emotsional ifodalari o‘quvchilarning sinfdagi
kayfiyatiga va ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatiga ta’sir qiladi. O‘qituvchilarning ijobiy, yo‘l-
yo‘riq beruvchi, lekin qat’iy boshqaruvi o‘quvchilarning o‘zlarini xavfsiz his qilishlarini,
muvaffaqiyatlarga intilishlarini ta’minlaydi. Emotsional ifoda o‘qituvchining darsni qanday
boshqarishi va o‘quvchilarga bo‘lgan munosabati orqali o‘quvchilarni rag‘batlantirish yoki
pasaytirish mumkinligini bildiradi. Yaxshi boshqaruv muhitida o‘quvchilar o‘z hissiyotlarini
boshqarishga o‘rganadilar, bu esa ularning emotsional intellektini rivojlantiradi.
4. Sinfdagi xavfsizlik, erkinlik va qo‘llab-quvvatlash muhitining mavjudligi:
Sinf muhitidagi xavfsizlik va erkinlik o‘quvchilarning o‘zlarini ifodalashga bo‘lgan
ishtiyoqini oshiradi. O‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash va xavfsiz muhit yaratish, ular o‘zlarini
xato qilishdan qo‘rqmasdan, tajriba qilishga va yangi bilimlar olishga tayyor bo‘lishlarini
ta’minlaydi. O‘quvchilar o‘zlarini xavfsiz va qo‘llab-quvvatlangan his qilgan holda o‘qish
motivatsiyasi yuqori bo‘ladi. Bu muhit o‘quvchilarni sinfda o‘zaro yordam va hamkorlikka
undaydi, o‘quvchilarning o‘zlariga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularning umumiy emotsional
farovonligiga yordam beradi.[2]
Birinchi navbatda, Daniel Goleman (1995) o'zining "Emotional Intelligence" asarida,
emotsional intellektning shakllanishi uchun ijtimoiy o'zaro aloqalar, hamkorlik va empatiya
muhimligini ta'kidlaydi. Golemanning fikricha, sinfdagi o'quvchilar bir-biriga yordam berish,
o'zaro hurmatni rivojlantirish orqali o'zlarining emotsional ko'nikmalarini rivojlantiradilar.
O'qituvchi esa bu jarayonni boshqarish va qo'llab-quvvatlash vazifasini bajaradi.[3]
Sinf muhitida SEL (Social and Emotional Learning ya'ni bu o'quvchilarning ijtimoiy va
emotsional ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan tizimli ta'lim dasturidir. SEL dasturi
o'quvchilarga o'z hissiyotlarini tan olish, boshqarish, ijobiy munosabatlarni o'rnatish,
ziddiyatlarni hal qilish va stressni engish kabi ko'nikmalarni o'rgatadi. Bu dastur o'qish va ta'lim
jarayonida o'quvchilarning emotsional farovonligini oshirish, ularning o'zaro munosabatlarini
mustahkamlash va ijtimoiy mas'uliyat hissini rivojlantirishga yordam beradi.) dasturlarini joriy
etish, o'quvchilarga o'z hissiyotlarini ifodalashda yordam beradi, bu esa ularning o'zaro
munosabatlari va psixologik salomatligiga ijobiy ta'sir qiladi.[4]
Amaliy strategiyalar
●
"Emotsiyalar jurnalini" yuritish: Har kuni o‘quvchilar o‘z hissiyotlarini yozib boradi.
●
Hamkorlikdagi o‘yinlar: Guruh bilan ishlash orqali empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar
shakllanadi.
121
●
Refleksiya mashg‘ulotlari: Darsdan so‘ng qisqa emotsional tahlil o‘tkazish.
Maktabda amaliy strategiyalar tashkil qilish ham emotsional intellektning rivojlanishiga
turtki bo'adi.
Xulosa
Sinf muhiti o‘quvchilarning emotsional intellektini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
O‘qituvchining boshqaruvi, o‘quvchilar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar, emotsional ifodalar va
sinfda yaratilgan xavfsizlik va qo‘llab-quvvatlash muhiti o‘quvchilarning o‘zlarini
rivojlantirishiga, o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga va ijtimoiy muammolarni hal qilishlariga yordam
beradi. Sinf muhitida o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash va o‘qituvchining emotsional intellekti
sinfdagi umumiy o‘qish muhitini yaxshilashga yordam beradi. Sinf muhitida o‘quvchilarni
qo‘llab-quvvatlash va o‘qituvchining emotsional intellekti sinfdagi umumiy o‘qish muhitini
yaxshilashga xizmat qiladi. Shuningdek, ijobiy sinf muhiti orqali bolalarda o‘zini erkin ifodalash,
o‘z his-tuyg‘ularini anglash va boshqalarning hissiyotlarini tushunish qobiliyati rivojlanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
T.X. Raximov — "Pedagogik psixologiya" (Toshkent, 2005).
2.
Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2009). "Schools, academic motivation, and stage–environment
fit.
3.
Goleman, D. (1995). *Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ.* New York:
Bantam Books.
4.
Elias, M. J., Zins, J. E., Weissberg, R. P. (1997). *Promoting Social and Emotional Learning:
Guidelines for Educators.
