38
PEDAGOGIK MULOQOTNING TA’RIFLARI, AHAMIYATI VA TA’LIM
JARAYONIDAGI O‘RNI
Murodullayeva Dilsora Ilhom qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486903
Annotatsiya:
mazkur tezisdaa pedagogik muloqotning ta’riflari, ahamiyati va ta’lim
jarayonidagi o‘rni tahlil etiladi. Yakunda, muallif tomonidan mavzu yuzasidan tegishli xulos va
takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
pedagogika, muloqot, ta’lim, munosabat.
ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ДИАЛОГА, ЕГО ЗНАЧЕНИЕ И ЕГО
РОЛЬ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ
Муродуллаева Дилсора Ильхом кизи
Узбекско-Финский педагогический институт
Доцент кафедры начального образования факультета дошкольного и начального
образования
Аннотatsiя:
в тезисе анализируются определения, значение и роль педагогического
диалога в образовательном процессе. В заключение автор приводит соответствующие
выводы и предложения по теме.
Ключевые слова:
педагогика, коммуникatsiя, воспитание, отношение.
DEFINITIONS, IMPORTANCE AND ROLE OF PEDAGOGICAL DIALOGUE IN THE
EDUCATIONAL PROCESS
Murodullayeva Dilsora Ilhom kizi
Uzbekistan-Finland Pedagogical Institute
Assistant, Department of Primary Education, Faculty of Preschool and Primary Education
Abstract:
this thesis analyzes the definitions, importance and role of pedagogical dialogue
in the educational process. Finally, the author gives relevant conclusions and suggestions on the
topic.
Keywords:
pedagogy, dialogue, education, attitude.
Pedagogik muloqot zamonaviy ta’lim jarayonining asosiy elementlaridan biriga aylandi.
Bu atamaga ta’rif berib aytishimiz mumkinki, pedagogik muloqot o‘qituvchi va o‘quvchilar
o‘rtasidagi o‘zaro hurmat, tushunish va tushunishga intilish asosida quriladigan o‘zaro
munosabatdir. Bu shunchaki axborot almashish emas; Bu tanqidiy fikrlash, ijodkorlik va hissiy
intellektni rivojlantirishga yordam beradigan chuqur o‘zaro ta’sir. Pedagogik muloqot muhitni
yaratadiki, unda o‘rganish hamkorlik jarayoniga aylanadi, unda talabalar o‘z g‘oyalari va
fikrlarini bildirishlari mumkin. Mamlakatimizda hozirgi paytda yoshlarga ta’lim va tarbiya
berishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ta’lim–tarbiya hamisha jamiyat taraqqiyotining asosi
bo‘lgan. Chunki, inson jamiyatdagi barcha munosabatlar, aloqalarning markazida turadi.
Fantexnika va axborotdagi revolyusiya inson va uning ilmiyma’rifiy potensialini ijtimoiyiqtisodiy
taraqqiyotning hal qiluvchi omiliga aylantirdi. Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichi uchun
iqtisodiy o‘sish omillarining sifat jihatdan takomillashib borish jarayoni xosdir. Fantexnika
taraqqiyotining ilg‘or natijalarini qo‘llash, ishlab chiqarishni intensivlashtirish, yuqori samarali
39
texnika texnologiyalardan foydalanish bilan bir qatorda, eng muhimi yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash bu boradagi muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlash, xalqaro mehnat taqsimotida munosib o‘rin egallash, milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini ta’minlash muammolari ko‘p jihatdan ish kuchining bilimi, malakasi,
vaziyatga qarab ish tuta olishiga bog‘liq. Kelajakda erishishimiz lozim bo‘lgan buyuk
maqsadlarga yetishish uchun eng avvalo yuqori malakali, zamon talabiga javob beradigan
mutaxassis kadrlar tayyorlashimiz kerak.
Pedagogik muloqotning asosiy jihatlaridan biri uning o‘zaro ta’sirga qaratilganligidir.
An’anaviy yondashuvdan farqli o‘laroq, o‘qituvchi bilim beradi, o‘quvchilar esa uni faqat qabul
qiladilar, pedagogik muloqot doirasida materialni muhokama qilish, tahlil qilish va tanqidiy
tushunish amalga oshiriladi. Bu talabalarga mavzuni chuqurroq tushunish, savol berish va o‘z
fikrlarini shakllantirish qobiliyatini rivojlantirish imkonini beradi. Shunday qilib, pedagogik
muloqot faol va dinamik o‘rganish uchun asos bo‘ladi. Pedagogik muloqotning o‘quv jarayonida
ahamiyatini e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi. Bu nafaqat bilimlarni shakllantirishga yordam
beradi, balki o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
1
Suhbat
orqali o‘quvchilar muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradilar, turli nuqtai nazarlarni tinglashni va
idrok etishni o‘rganadilar. Ushbu ko‘nikmalar ham akademik, ham hayotiy amaliyotda juda
muhimdir, chunki zamonaviy jamiyat odamlardan jamoada ishlashni, boshqalarning fikrini
hisobga olishni va murosaga kelishni talab qiladi. Hozirgi davrda o‘quv jarayonini tashkil etish
o‘qituvchidan faqat chuqur bilimgina emas, balki pedagogik mahoratga ega bo‘lishlarini, dars
berishning turli metodlarini bilishni hamda o‘z ustida tinmay ishlashni talab qiladi. Har bir
insonning hayoti asosini iqtisodiy faoliyat tashkil etar ekan, tabiiyki har bir odamdan iqtisodiy
fikrlashni o‘rganish talab etiladi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish bilan bu talab yanada kuchaydi.
Farzandlarimizning yoshlikdan iqtisodiy fikrlay bilishi uchun, mamlakatimizda o‘rta maktabdan
boshlab iqtisodiy bilim asoslarini o‘rganishga kirishildi. Oliy o‘quv yurtining, ayniqsa, iqtisodiy
yo‘nalishdagi o‘quv yurtining talabalari esa iqtisodiy fikrlashnigina emas, keng doiradagi
iqtisodiy muammolarni aniqlash, tahlil qilish, iqtisodiy rivojlanish tendensiyalariga baho berish,
bu o‘zgarishlar kelajakda qanday natijaga olib kelishi mumkinligini his qila bilishi, ko‘z o‘ngiga
keltira bilishni o‘rganishi zarur. Buning uchun esa iqtisodiy fanlarni chuqur bilish talab qilinadi.
Dars o‘tishda to‘g‘ri metod tanlanmasa, nazariy jihatdan o‘qituvchining bilimi yuqori bo‘lishidan
qat’i nazar, kutilgan natijani bermaydi. O‘qituvchining bilimi pedagogik mahorat bilan
qo‘shilgandagina o‘quv jarayonini samarali tashkil etish mumkin. Buning uchun o‘quv jarayonini
tashkil etishning turli metodlari va ularni qo‘llashni bilish kerak.
Bundan tashqari, pedagogik muloqot ta’lim jarayonini diagnostika qilish vositasi bo‘lib
xizmat qiladi. O‘qituvchilar muloqotni boshlash va ta’limning turli jihatlarini muhokama qilish
orqali o‘z talabalarining ehtiyojlari va motivlarini yaxshiroq tushunishlari mumkin.
2
Bu o‘qitish
usullarini o‘quvchilarning muayyan sharoitlari va qiziqishlariga moslashtirish imkonini beradi.
Natijada, yondashuvdagi bunday moslashuvchanlik muvaffaqiyatli o‘rganish va o‘zaro ta’sir
qilishning kalitidir. Pedagogik muloqotning o‘rni ham xavfsiz va qulay ta’lim muhitini
yaratishdadir. Talabalar o‘z fikrlari va savollarini erkin ifoda eta olsalar, ular tavakkal qilib, o‘quv
1
Skidmore, D. (2016). Pedagogy and dialogue. Dialogic pedagogy: The importance of dialogue in teaching and learning,
98-110.
2
Агабабян, И. Р., Ярашева, З. Х., & Тошназарова, Н. Ш. (2022). ТошназаровШ. М. 4. Достижения науки и
образования, 88.
40
jarayoniga jalb qilinadi. Bu qo‘llab-quvvatlovchi muhit ularga hukm yoki salbiy fikr bildirishdan
qo‘rqmasdan o‘z g‘oyalarini sinab ko‘rish va rivojlantirish imkonini beradi. Pedagogik muloqot
o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida ishonchli munosabatlarni shakllantirishga yordam beradi, bu
esa o‘z navbatida o‘quvchilarning ta’lim jarayonidagi faollik darajasini oshiradi. Biroq, samarali
pedagogik muloqot uchun ko‘plab omillarni hisobga olish kerak. Masalan, o‘qituvchining ham,
o‘quvchilarning ham tayyorgarlik darajasi, sinflarning madaniy xususiyatlari, shuningdek,
o‘qitish usullari. O‘qituvchi bu jarayonda asosiy rol o‘ynaydi, chunki u dialogni olib borishi,
muhokamani rag‘batlantirishi va mavzuga faol qiziqishini saqlab turishi kerak. Samarali
o‘qituvchi o‘quvchilarni jalb qilish uchun turli strategiyalardan, jumladan, guruh muhokamasi,
loyiha ishi va rolli o‘yinlardan foydalanadi. O‘qitishning interfaol usullariga tobora ko‘proq
o‘tayotgan zamonaviy ta’lim tizimlarida pedagogik muloqot ajralmas qismga aylanib bormoqda.
U tanqidiy fikrlash, hamkorlik va ijodkorlik elementlarini birlashtiradi. Bu talabalarga o‘zaro
ta’sir o‘tkazish va o‘zgarishlarga moslashish qobiliyati juda muhim bo‘lgan zamonaviy jamiyat
talablariga tayyorlanish imkonini beradi.
Shuningdek, pedagogik muloqot va konstruktivizm nazariyasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni
ta’kidlash kerak, unga ko‘ra o‘rganish faol o‘zaro ta’sir va mavjud tajribaga asoslangan bilimlarni
qurish orqali amalga oshiriladi. Pedagogik dialog o‘quvchilarga nafaqat ma’lumotni
o‘zlashtiribgina qolmay, balki o‘rganilayotgan material haqida o‘z g‘oyalarini yaratishga imkon
berish orqali bu nazariyani qo‘llab-quvvatlaydi.
3
Xulosa qilib aytish mumkinki, pedagogik muloqot ta’lim jarayonida kuchli vositadir. Bu
nafaqat bilimlarni, balki zamonaviy inson hayotida muhim rol o‘ynaydigan ko‘nikmalarni ham
shakllantirish uchun zarurdir. O‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida ochiq va halol muloqotni
davom ettirish talabalarni ilhomlantiradigan va yuqori natijalarga erishishga yordam beradigan
yanada muvaffaqiyatli va samarali ta’lim tajribasini yaratishga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Агабабян, И. Р., Ярашева, З. Х., & Тошназарова, Н. Ш. (2022). ТошназаровШ. М. 4.
Достижения науки и образования, 88.
2.
Skidmore, D. (2016). Pedagogy and dialogue. Dialogic pedagogy: The importance of
dialogue in teaching and learning, 98-110.
3.
Vithal, R., & Vithal, R. (2003). A Pedagogy of Conflict and Dialogue. In Search of a Pedagogy
of Conflict and Dialogue for Mathematics Education, 337-359.
3
Vithal, R., & Vithal, R. (2003). A Pedagogy of Conflict and Dialogue. In Search of a Pedagogy of Conflict and Dialogue
for Mathematics Education, 337-359.
