120
MARKAZIY OSIYOGA QARATILGAN G’OYAVIY – MAFKURAVIY
TAHDIDLARNING KO’RINISHINI OLDINI OLISH
Uroqova Orzigul Abdurazzoq qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika nazariyasi va tarixi yo'nalishi 1-kurs magistranti
orcid: 0009-0001-2130-5108
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534582
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Markaziy Osiyo mintaqasiga qaratilgan g‘oyaviy-
mafkuraviy tahdidlarning asosiy ko‘rinishlari, ularning shakllanish manbalari, tarqalish usullari
va jamiyatga, ayniqsa yoshlar qatlamiga ko‘rsatadigan salbiy ta’siri atroflicha tahlil qilinadi.
Mintaqaning geosiyosiy ahamiyati, ochiqlik siyosati va raqamli texnologiyalar rivoji fonida
mafkuraviy kurash vositalarining zamonaviy tus olgani ko‘rsatib beriladi. Internet va ijtimoiy
tarmoqlarning keskin ommalashuvi natijasida ekstremistik va radikal g‘oyalarning tarqalish
tezligi oshgan. Ayniqsa, yoshlar radikal g‘oyalar nishoniga aylangan. Maqolada ana shu
tahdidlarning oldini olish bo‘yicha ta’lim tizimining roli, OAV va blogosfera imkoniyatlari,
fuqarolik jamiyati institutlari faoliyati va davlat siyosatining muhim jihatlari yoritilgan. Tahlil
natijalariga ko‘ra, mafkuraviy immunitetni shakllantirish, media savodxonlikni oshirish va ijobiy
g‘oyalarni ilgari surish bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu maqola g‘oyaviy
tahdidlarga qarshi kurashda amaliy va nazariy asoslarni belgilashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
G‘oyaviy tahdid, mafkuraviy xavf, ekstremizm, ijtimoiy tarmoqlar, yoshlar,
profilaktika, mafkuraviy immunitet
Abstract:
This article provides a comprehensive analysis of the key forms of ideological
and propaganda threats directed at Central Asia, focusing on their sources, methods of
dissemination, and particularly their adverse effects on youth and public consciousness. Given
the region's geostrategic importance, ongoing reforms, digital openness, and increasing access to
the internet, the tools of ideological influence have become more sophisticated and harder to
control. The spread of extremist and radical ideas through social media platforms such as
Telegram, TikTok, and YouTube has intensified, making youth especially vulnerable to such
content. The article emphasizes the crucial role of the education system, mass media, social
networks, civil society institutions, and state policy in preventing these threats. The findings
highlight the urgent need to strengthen ideological resilience, improve media literacy among
young people, and promote positive ideological content through national and regional
collaboration. Practical recommendations are proposed for forming a sustainable ideological
immunity in society. This article aims to contribute both theoretically and practically to the
understanding and mitigation of ideological threats in Central Asia.
Key Words:
Ideological threat, ideological danger, extremism, social networks, youth,
prevention, ideological immunity
Kirish:
Bugungi global xavfsizlik muhitida mafkuraviy va g‘oyaviy tahdidlar zamonaviy
xavf-xatarlarning eng murakkab va dinamik shakllaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa,
Markaziy Osiyo mintaqasi o‘zining geostrategik o‘rni, boy tabiiy resurslari, geoiqtisodiy yo‘laklar
tutashgan hudud sifatidagi ahamiyati va yosh aholisi ulushi yuqoriligi bilan turli mafkuraviy
manfaatlar to‘qnashuviga sabab bo‘lmoqda. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida keskinlashgan
121
ideologik kurashlar va “yumshoq kuch” siyosatining kuchayishi bu mintaqani tashqi mafkuraviy
ta’sirlarga nisbatan yanada sezuvchan holga keltirdi.
Markaziy Osiyoda olib borilayotgan ochiqlik, islohotlar va modernizatsiya siyosati
fuqarolarning axborotga erkin kirishini ta’minlasa-da, ayni paytda bu imkoniyatlardan zararli
g‘oyalarni yoyish maqsadida foydalanayotgan turli ekstremistik, radikal va separatistik kuchlar
soni ham ortmoqda. Ayniqsa, raqamli kommunikatsiya vositalari – ijtimoiy tarmoqlar, mobil
ilovalar, veb-portal va blog platformalari orqali salbiy g‘oyalar tez sur’atlar bilan tarqalmoqda.
Bu esa avvalo axborot xavfsizligiga, so‘ngra esa mafkuraviy barqarorlikka jiddiy tahdid
tug‘diradi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bunday tahdidlarning asosiy nishoni ko‘pincha yoshlar
qatlamidir. Ular axborotni tez va ommaviy iste’mol qiluvchi, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari
yetarlicha shakllanmagan, ijtimoiy himoya darajasi past bo‘lgan qatlam sifatida g‘oyaviy
manipulyatsiyalar uchun qulay nishon bo‘lib qolmoqda. Yoshlarning axborot makonidagi
yo‘naltiruvchisiz harakati ularni noto‘g‘ri ideologiyalarning qurboniga aylantirishi mumkin.
Ushbu maqolada aynan mana shu real tahdidlar – ularning ko‘rinish shakllari, axborot vositalari
orqali tarqatilish uslublari, yoshlar ongiga ta’siri hamda ularning oldini olish mexanizmlari tahlil
etiladi. Tadqiqot mintaqadagi mavjud holatni chuqur o‘rganishga, bu boradagi xalqaro
tajribalarni tahlil qilishga hamda mafkuraviy immunitetni shakllantirishga qaratilgan amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Maqolaning asosiy maqsadi – Markaziy Osiyo davlatlarining axborot makonini himoya
qilish, yoshlarni zararli mafkuraviy oqimlardan asrash, fuqarolik jamiyatini g‘oyaviy
barqarorlikni ta’minlashda faollashtirish hamda mintaqaviy mafkuraviy xavfsizlikning nazariy va
amaliy asoslarini mustahkamlashdan iboratdir.
Maqolada zamonaviy ijtimoiy-ilmiy yondashuvlar asosida bir nechta metodlardan
kompleks tarzda foydalanildi. Har bir metodning tanlanishiga mantiqiy asoslar bor bo‘lib, ular
tadqiqotning maqsad va vazifalarini amalda ro‘yobga chiqarish uchun xizmat qildi:
Tahliliy-uslubiy metod
- Markaziy Osiyoda g‘oyaviy-mafkuraviy tahdidlar bilan bog‘liq
mavjud vaziyat, ularning paydo bo‘lish sabab va sharoitlari, tarqalish yo‘llari hamda xavf darajasi
tahlil qilindi. Bu borada hukumat hisobotlari, xalqaro tashkilotlarning monitoring ma’lumotlari,
ommaviy axborot vositalarining ochiq manbalari va ilmiy maqolalar o‘rganildi.
So‘rovnoma metodikasi
- Mintaqaning to‘rtta davlati – O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston va Tojikistondagi yetakchi oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan 300 nafar
talaba ishtirokida maxsus tuzilgan anketalar orqali so‘rov o‘tkazildi. Anketa savollari
respondentlarning mafkuraviy tahdidlarga munosabati, axborot manbalarini tanlashi, ularning
media savodxonlik darajasi va ekstremistik g‘oyalarga immunitetini aniqlashga qaratildi.
Vaziyatli tahlil (case-study)
- So‘nggi yillarda mintaqada yuz bergan konkret voqealar
(masalan, diniy ekstremistik guruhlar faoliyati, xorijdagi radikal oqimlarga qo‘shilgan yoshlar)
asosida tahdidlarning amaliy shakllari chuqur tahlil qilindi. Har bir holatda motiv, g‘oyaviy
targ‘ibot usuli va axborot vositalarining o‘rni aniqlashtirildi.
Ekspert intervyular
- Tadqiqot doirasida siyosatshunoslar, sotsiologlar, axborot xavfsizligi
mutaxassislari, huquqshunoslar va OAV vakillari bilan individual suhbatlar tashkil etildi.
Ularning fikr-mulohazalari asosida muammo holatini chuqurroq tushunish va aniq yechim
takliflarini ishlab chiqish imkoniyati tug‘ildi.
Tadqiqotda olingan ilmiy natijalar quyidagicha tizimlashtirildi:
122
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, yoshlar ongiga tahdid kuchaymoqda va respondentlarning
68 foizi hayoti davomida kamida bir marta ekstremistik mazmundagi kontentga duch kelganini
bildirgan. Ushbu kontent asosan ijtimoiy tarmoqlarda (Telegram, TikTok, YouTube) tarqatilgan.
Mafkuraviy immunitet pastligi talabalarning 45 foizi radikal g‘oyalarni dastlab “haqiqatga
yaqin” deb qabul qilganini bildirgan. Bu esa tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarining zaifligini va
ijtimoiy ongning yetarli darajada himoyalanmaganligini anglatadi.
Tahdidlarning ko‘rinish shakllari xilma-xil bo’lishi mumkin
Diniy ekstremizm (xorijiy diniy guruhlar orqali),
Millatchilik va etnik nafrat,
Siyosiy radikalizm (davlatga nisbatan norozilik targ‘iboti),
Axborot manipulatsiyasi va yolg‘on narrativlar
Tahdidlarning asosiy manbalari tashqi kuchlar bo‘lsa-da, ularni qabul qilishga imkon
yaratib berayotgan ichki omillar ham muhim o‘rin tutadi:
Ijtimoiy tengsizlik,
Islohotlarga ishonchsizlik,
Rivojlanmagan media savodxonlik,
Axborot bozorida sog‘lom g‘oyalarning yetishmasligi.
Munozara (tahliliy muhokama va takliflar)
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Markaziy Osiyo davlatlari mafkuraviy tahdidlarga
qarshi kurashishda jiddiy chora-tadbirlar ko‘rmoqda, biroq bu chora-tadbirlar hali tizimli,
uzluksiz va profilaktik xarakterda to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan bo’lsada ta’lim orqali uni bartaraf
etishga harakat qilib kelinmoqda.
Ta’lim orqali mafkuraviy immunitetni shakllantirish
Ta’lim dasturlariga tanqidiy fikrlash, media savodxonlik, ijtimoiy ongni shakllantirish
bo‘yicha maxsus modul va kurslarni kiritish lozim. Yoshlarning mafkuraviy mustaqilligini
oshirish – bu ularni har qanday radikal ta’sirdan himoya qilishning asosiy yo‘lidir.
Milliy va mintaqaviy axborot siyosatini takomillashtirish
Davlat axborot siyosatida faqat taqiqlovchi emas, balki ijobiy g‘oyalarni ilgari suruvchi
yondashuvlarni kuchaytirilishi kerak. Mahalliy blogerlar, internet faollari, ommabop
yetakchilarning g‘oyaviy jihatdan sog‘lom kontent yaratishdagi ishtirokini kuchaytirish kerak.
Media savodxonlikni rivojlantirish
Axborot iste’molchilarini yolg‘on xabarlar, manipulyativ uslublar, targ‘ibot vositalarini
tanib olishga o‘rgatish dolzarb masala. Maxsus o‘quv platformalari va onlayn treninglar bu
borada foydali bo‘lishi mumkin.
Fuqarolik jamiyati va mahalla tizimi faolligini oshirish
Mafkuraviy tahdidlarga qarshi kurash nafaqat davlat organlari, balki jamiyatning barcha
qatlamlarini jalb etgan holda olib borilishi kerak. Mahalla, diniy tashkilotlar, NNTlar orqali
axborot targ‘iboti, ijtimoiy muvozanat, gumanistik qadriyatlar ilgari surilishi zarur.
Mintaqaviy hamkorlikni chuqurlashtirish
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida g‘oyaviy tahdidlarga qarshi kurash bo‘yicha doimiy
axborot almashinuvi, tajriba baham ko‘rish va o‘zaro himoya mexanizmlarini shakllantirish
lozim.
Xulosa
123
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Markaziy Osiyoga qaratilgan g‘oyaviy-mafkuraviy
tahdidlar ko‘p qirrali, murakkab va zamonaviy kommunikatsion vositalar orqali amalga
oshirilayotgan murakkab jarayondir. Bu tahdidlarning asosiy nishoni – yoshlar bo‘lib, ular
ongiga radikal, ekstremistik va ayrim hollarda separatistik g‘oyalar turli shakllarda
singdirilmoqda. Raqamli texnologiyalar rivojlanishi ushbu jarayonni yanada tezlashtirib, nazorat
qilishni qiyinlashtirmoqda.
Ushbu muammoga qarshi kurashda davlatning o‘rni muhim bo‘lsa-da, fuqarolik jamiyati
institutlari, ta’lim tizimi, mahalla va ommaviy axborot vositalarining uzviy hamkorligi hal
qiluvchi omil bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Mafkuraviy immunitetni shakllantirish uchun yoshlar o‘rtasida tanqidiy fikrlash, media
savodxonlik va ijtimoiy faollikni oshirish zarur.
Ekstremistik va radikal g‘oyalar tarqalishiga qarshi kurashda diniy-ma’rifiy yondashuvlar,
ijobiy qadriyatlarni targ‘ib qilish samarali yo‘ldir.
Davlat axborot siyosatida proaktiv, zamonaviy, kreativ yondashuvlarni keng joriy etish
orqali sog‘lom mafkuraviy makon yaratish mumkin.
Mintaqaviy darajadagi axborot va mafkuraviy xavfsizlik bo‘yicha hamkorlikni
mustahkamlash, umumiy tahdidlarni birgalikda bartaraf etish mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish
lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
Huntington S. “The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order”. – New York:
Simon & Schuster, 1996.
3.
Qodirov A. “Markaziy Osiyo axborot xavfsizligi muammolari”. // “Xavfsizlik va barqarorlik”
ilmiy jurnali, 2023, №2.
4.
UNESCO Report: “Media and Information Literacy: Policy and Strategy Guidelines”. – Paris,
2020.
5.
Nazarov A., Yusupov Sh. “Zamonaviy mafkuraviy tahdidlar va ularning oldini olish
strategiyasi”. // “Ijtimoiy fanlar” jurnali, 2022, №4.
6.
OSCE Report: “Preventing Violent Extremism in Central Asia”. – Vienna, 2021.
7.
Internetda ekstremistik kontent tarqalishi bo‘yicha BMT ma’lumotlari. //
www.un.org/counterterrorism (murojaat: 2024-yil, dekabr).
8.
“Yoshlar siyosati va mafkuraviy barqarorlik: zamonaviy yondashuvlar”. // Toshkent:
Ijtimoiy fikr, 2023.
9.
Raxmatov, Sherqo‘Zi Olimovich. "masofaviy ta’lim dasturlarining ta’lim tizimida afzalliklari
va amaliy ahamiyati (moodle, scorm, tutor dasturlari misolida)." Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences 1.11 (2021): 1263-1270.
10.
Berdiyeva, Gulnoza. "O’ZBEKISTON ELEKTRON SAVDO TIZIMIDA MUAMMOLAR VA
TAKLIFLAR." Science and innovation in the education system 3 (2024): 16-22.
11.
Berdiyeva, Gulnoza. "RAQAMLI IQTISODIYOTNING MAQSAD VA VAZIFALARI VA UNING
O'ZBEKISTONDA RIVOJLANISHI." Педагогика и психология в современном мире:
124
теоретические и практические исследования 3 (2024): 11-14.
12.
Gulnoza Raxmatov Sherqo'zi Olimovich, Berdiyeva, Raimbek Muzaffarov. ELЕKTRON
TIJORATNING AN'ANAVIY SAVDO TURLARI BILAN XARAKTERLI XUSUSIYATLARI.
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. 2024/4/8. ст 14-
18
13.
Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov. Ta'lim jarayonida bulutli texnalogiyalardan
foydalanishning samaradorligi. Pedagogis Internatsianal researcg. 2023/5/15. ISSN:281-
4027_SJIF:4.995. ст-69
14.
Berdiqulov, Bektosh, and Shohboz Musirmanov. "WEB SAHIFA BO ‘LIMINI O ‘QITISH
METODIKASI." Молодые ученые 3.6 (2025): 42-45.
15.
Abdinazarov, Asadbek, and Shohboz Musirmanov. "EHTIMOLLAR NAZARIYASI VA
TASODIFIY HODISALAR." Молодые ученые 3.6 (2025): 29-31.
16.
Usmon o‘g‘li, Musirmanov Shohboz. "IJTIMOIY TARMOQLAR ORQALI TURISTIK JOYLARNI
REKLAMA QILISH VA MIJOZLAR BILAN SAMARALI ALOQA O ‘RNATISH." Scientific Journal of
Actuarial Finance and Accounting 4.10 (2024): 369-374.
17.
Jo’rayeva, Feruza, and Aziza Normataova. "KATTA MA’LUMOTLAR (BIG DATA) UCHUN
DBMS TIZIMLARI." Инновационные исследования в современном мире: теория и
практика 3.14 (2024): 31-35. Feruza Jo’rayeva. TA’LIM JARAYONIDA AQL XARITALARIDAN
FOYDALANISH VA ULARNING AHAMIYATI. Молодые ученые. 2024/4/8. ст-159-166
18.
Feruza Jo‘rayeva, Shahrizoda Pardayeva. KOMPYUTER O ‘YINLARI-MANQURTLIK
VOSITASI. Current approaches and new research in modern sciences. 2024/4/5. ст-12-18
19.
Feruza Jo‘rayeva, Gulhayo Hamdamova. MEDIA SAVODXONLIK TUSHUNCHASI VA UNING
JAMIYATIMIZ HAYOTIDAGI AHAMIYATI. Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования. 2024/3/31. ст-31-35
20.
Sevinch Maslaitdinova Jo'rayeva Feruza. VIRTUAL LABORATORIYALAR VA ULARNING O
‘QITISH JARAYONIDAGI AHAMIYATI. PEDAGOGS. Ст-196-200
21.
Tuxtanazarova N. A Davletov A. J. , Mavlanberdiyev S. F., Norqulova Z. N., Jurayeva F. B.,
Jurayeva D. Sh. STUDY RATIO OF MOISTURE AND BIOME FOR EXTREME SITUATION. ВЫСШАЯ
ШКОЛА• №23 / 2021. 2021/12/23. ст-34-36
22.
J.Toshpo‘lotova M.O‘ktamov, Sh.Aliqulov. Iqtidorli talabalarni fan, ta’lim va ishlab chiqarish
korxonalari bilan integratsiya qilishning zamonaviy usullari. Fan va texnika taraqqiyotida
intellektual yoshlarning o‘rn. 2024/4/29. ст-54-57
23.
J.Toshpo‘lotova M.O‘ktamov, Sh.Aliqulov. Hozirgi globallashuv jarayonida intellektual
yoshlarning ijtimoiy rivojlanish davridagi roli. Fan va texnika taraqqiyotida intellektual
yoshlarning o‘rn. 2024/4/29. ст-40-43
24.
Aliqulov Shukurullo Fayzullo o‘g‘li. TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO‘LLASH. PEDAGOGS. 2024/2/8. Ст-51-55
25.
Shukurullo Fayzullo o‘g‘li. Aliqulov.". TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA TEXNOLOGIYALARINI
QO‘LLASH." PEDAGOGS. 2024. ст-51-55
26.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "KLIENT-SERVER
ARXITEKTURALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 113-119.
27.
Shamsiddinov, G’iyosjon, Gulandom Raxmatova, and Zilola Rajapova. "VIRTUAL BORLIQ VA
UNING ASOSIY TUSHINCHALARI."
Наука и инновация
3.6 (2025): 52-58.
28.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva. "BOSHLANG ‘ICH
125
TA’LIMDA
AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN
FOYDALANISH
USULLARI
VA
AFZALLIKLARI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.10 (2024): 39-41.
29.
Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Gulandom Raxmatova. "O ‘ZBEKISTONDA AXBOROT
HAVFSIZLIGINI MA’NAVIY VA HUQUQIY ASOSLARI."
Решение социальных проблем в
управлении и экономике
3.4 (2024): 45-57.
