116
YOSHLAR MA`NAVIY TARBIYASIDA TA`LIMNING O`RNI
Zulfakova Azizabonu
Buxoro davlat pedagogika instituti xorijiy tillar yo`nalishi talabasi
Vafayeva Dilafruz Artikovna
Ilmiy rahbar: Buxoro davlat pedagogika instituti o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15533183
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yoshlar ma'naviy tarbiyasida ta'limning tutgan o‘rni va
ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada zamonaviy ta'lim tizimining yosh avlodning ma'naviy-axloqiy
kamolotiga ta'siri, o‘quv jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning singdirilishi, ta'lim
muassasalarining bu boradagi vazifalari yoritilgan. Shuningdek, pedagogik yondashuvlar, o‘quv
dasturlarining mazmuni va ma'naviyatni shakllantirishdagi metodikalar tahlil qilinadi.
Tadqiqotda yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirish, ongli qaror qabul qilish qobiliyatini
rivojlantirish va milliy g‘ururni shakllantirishda ta'limning o‘rni muhim omil sifatida ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
yoshlar, ma'naviy tarbiya, ta'lim, qadriyatlar, axloqiy kamolot, pedagogika,
o‘quv jarayoni, milliy g‘urur, tarbiyaviy tizim, ma'naviyat.
Kirish.
Yosh avlod tarbiyasi har bir jamiyatning istiqboli, taraqqiyoti va barqarorligining
muhim omillaridan biridir. Ayniqsa, globallashuv sharoitida axborot oqimi, madaniy ta'sirlar va
turli g‘oyaviy oqimlar kuchayib borayotgan bir paytda yoshlarning ongini, tafakkurini va
ma'naviyatini mustahkamlash dolzarb vazifaga aylangan. Shu nuqtai nazardan, yoshlar ma'naviy
tarbiyasini ta'minlashda ta'lim tizimi yetakchi rol o‘ynaydi.
Ta'lim nafaqat bilim beruvchi jarayon, balki shaxs kamolotini ta'minlovchi, uni mustaqil
fikrlashga, yuksak axloqiy fazilatlarni egallashga undovchi asosiy ijtimoiy institutdir. Maktab,
kollej, litsey va oliy ta'lim muassasalarida olib borilayotgan ma'naviy-ma'rifiy ishlar yoshlarning
dunyoqarashi, milliy o‘zligini anglash, ijtimoiy faolligi va vatanparvarlik tuyg‘ularini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Yoshlar ma'naviy tarbiyasiga oid ilmiy va metodik adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, bu masala doimo pedagogika, psixologiya, sotsiologiya hamda falsafa fanlari
doirasida chuqur o‘rganib kelinmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan ma'naviyatni yuksaltirish va
ma'rifat targ‘iboti bo‘yicha davlat siyosati konsepsiyasi (2020)da yoshlarning ongini zarur
ijtimoiy qadriyatlar bilan boyitish, ularni turli zararli g‘oyaviy ta’sirlardan himoya qilishda ta'lim
tizimining asosiy rol o‘ynashi qayd etilgan. Bu hujjat ta’lim va tarbiya jarayonining bir-biridan
ajralmasligini ta’kidlaydi.
A. Avloniyning "Turkiy guliston yoxud axloq" asarida ta’lim orqali ma’naviyat va axloqiy
tarbiyani uyg‘un holda shakllantirishning nazariy asoslari yoritilgan. Avloniy fikricha, haqiqiy
ma’naviyat bilim bilan uyg‘unlashgandagina samarali bo‘ladi.
Z. Turayev va S. A. Rasulov kabi zamonaviy pedagog olimlar yoshlar tarbiyasida milliy
qadriyatlarning o‘rni, ma'naviy yetuklik mezonlari, shuningdek, o‘quv dasturlariga ma'naviyatga
oid mazmunlarni singdirish usullarini chuqur tahlil qilganlar. Ularning tadqiqotlarida ma'naviy
tarbiya – bu muntazam va maqsadli ijtimoiy faoliyat ekanligi asoslab beriladi.
UNESCO hamda boshqa xalqaro tashkilotlarning ta'lim va ma'naviyat masalalariga oid
hisobotlarida esa yoshlarning ijtimoiy ongini shakllantirishda ta’lim muassasalarining madaniy
va g‘oyaviy vosita sifatidagi o‘rni alohida e’tirof etilgan.
117
Ko‘rinib turibdiki, ta’lim nafaqat bilim berish, balki yoshlarni ma’naviy-axloqiy jihatdan
komil inson etib tarbiyalashning asosiy vositasidir. Ilmiy adabiyotlar bu boradagi nazariy
qarashlarni boyitibgina qolmay, amaliy metodik yo‘nalishlarni ham taklif qiladi.
Metod va metodologiya.
Mazkur ilmiy tadqiqotda yoshlar ma’naviy tarbiyasida ta’limning
o‘rnini o‘rganish, mavjud holatni tahlil qilish va takliflar ishlab chiqish maqsadida bir nechta
ilmiy yondashuv va metodlardan foydalanildi.
Metodologik asoslar
. Tadqiqot pedagogika, psixologiya, sotsiologiya va falsafa fanlarining
umumiy nazariy asoslariga tayanadi. Ayniqsa, A. Avloniy, V. A. Suxomlinskiy, I. Karimov, va
zamonaviy o‘zbek pedagoglarining ma'naviy tarbiya haqidagi qarashlari metodologik poydevor
sifatida xizmat qildi.
Tadqiqot quyidagi tamoyillar asosida olib borildi:
Ilmiylik – mavjud ilmiy manbalar va nazariyalarga tayanish;
Tizimlilik – ma'naviy tarbiyani ta’lim tizimining barcha bosqichlari bilan uzviy bog‘liq holda
tahlil qilish;
Tarixiylik – ma'naviy tarbiyaning rivojlanish bosqichlarini hisobga olish;
Milliylik va umuminsoniylik – tadqiqotda milliy qadriyatlar va umuminsoniy g‘oyalarning
uyg‘unligini ko‘rsatish.
Tadqiqot metodlari
1.
Tahlil va sintez – mavzuga oid ilmiy manbalar, qonun hujjatlari va dasturlar tahlil qilindi,
mavjud yondashuvlar umumlashtirildi.
2.
Sotsiologik so‘rov – o‘quvchilar, talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida so‘rovnomalar
o‘tkazilib, ta’limning ma’naviy tarbiyadagi real ta’siri o‘rganildi.
3.
Kuzatuv – ta’lim muassasalarida olib borilayotgan ma'naviy-ma'rifiy ishlar bevosita
kuzatildi.
4.
Taqqoslash – xorijiy tajriba va milliy ta’lim tizimi o‘rtasida qiyosiy tahlil olib borildi.
5.
Ekspert suhbatlari – soha mutaxassislari bilan suhbatlar tashkil etilib, amaliy tavsiyalar
shakllantirildi.
Ushbu metod va yondashuvlar asosida olingan ma’lumotlar orqali yoshlar ma’naviy
tarbiyasida ta’limning tutgan o‘rni chuqur va kompleks tarzda yoritildi.
Tadqiqot natijalari.
O‘tkazilgan tadqiqotlar, tahlillar va sotsiologik so‘rovlar quyidagi
asosiy natijalarni ko‘rsatdi:
Ta’lim – asosiy ma’naviy tarbiya maydoni
. So‘rovnomada qatnashgan o‘quvchilar va
talabalarining 78 foizi maktab yoki oliy ta’lim muassasalarida o‘tkaziladigan ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlar ularning shaxsiy qarashlari, vatanparvarlik tuyg‘ulari va axloqiy qadriyatlariga ijobiy
ta’sir ko‘rsatganini ta’kidladilar.
O‘qituvchilarning roli muhim omil sifatida baholandi
. Tadqiqot davomida aniqlanishicha,
yoshlar orasida o‘z shaxsiy hayotiy qadriyatlarini shakllantirishda eng katta ta’sir qiluvchi
omillardan biri bu – o‘qituvchi shaxsidir. Intervyu va suhbatlarda talabalar ustozlarining shaxsiy
namunasi ularni ko‘proq ruhlantirishi, fikrlash doirasini kengaytirishini bildirishgan.
O‘quv dasturlaridagi ma’naviy komponent yetarli emas
. Tahlil qilingan o‘quv dasturlarida
ma'naviyatga oid mavzular asosan nazariy ko‘rinishda, alohida fanlar doirasida keltirilgani,
amaliy hayotga bog‘lanmaganligi bois, ularning ta’siri chegaralanganligi kuzatildi. Shu bois,
amaliy va interaktiv yondashuvlar asosida darslar tashkil etish zarurati aniqlangan.
118
Milliy qadriyatlar yoshlar ongida yetarlicha aks etmoqda, ammo mustahkamlash lozim
.
So‘rov natijalariga ko‘ra, yoshlarning 65 foizi o‘zini milliy qadriyatlarga sodiq deb hisoblaydi,
biroq ular bu qadriyatlarni hayotga tatbiq etishda ba’zan ikkilanib qolishini bildirgan. Bu esa
ularga doimiy metodik va motivatsion ko‘mak zarurligini ko‘rsatadi.
Axborot texnologiyalari – ikki yoqlama ta’sir omili
. Tadqiqotda qatnashganlarning aksariyati
(85%) ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanadi. Bu esa yoshlar ongiga ijobiy ma’lumotlar bilan
birga zararli g‘oyalar ham kirib kelayotganini anglatadi. Shuning uchun ta’lim jarayonida raqamli
savodxonlik va axborot tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish alohida ahamiyatga ega.
Muhokama.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy ta’lim tizimi yoshlar ma’naviy
tarbiyasida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Biroq bu ta’sir biryoqlama emas – u ko‘p jihatdan ta’lim
muassasasining tashkiliy-madaniy muhiti, o‘qituvchilarning kasbiy va axloqiy saviyasi, hamda
o‘quv dasturlarining mazmuniga bog‘liq.
Avvalo, o‘qituvchining shaxsiy namunasining yoshlar ongiga ta’siri juda kuchli.
So‘rovnomalar natijasi shuni ko‘rsatadiki, yoshlar ko‘pincha bilimdan ko‘ra ustozlarining
munosabati, hayotiy qadriyatlari va o‘zini tutishidan ilhomlanadi. Bu esa ta’lim jarayonida faqat
bilim emas, balki shaxsiy namunaviylik orqali tarbiya berish zarurligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, o‘quv dasturlarining nazariy yo‘nalganligi, amaliy va hayotiy kontekstda
ma’naviyatni yetkazishning zaifligi ma’naviy tarbiyaning real ta’sirini pasaytiradi. Dars
jarayonida interfaol metodlar, hayotiy misollar va yoshlarning ishtirokiga asoslangan
yondashuvlar kengroq qo‘llanilsa, natijadorlik oshadi.
Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat – axborot texnologiyalarining ikki tomonlama
ta’siri aniqlandi. Bir tomondan, zamonaviy texnologiyalar ta’limni yengillashtiradi, turli
manbalarga tezkor kirish imkonini beradi. Ammo boshqa tomondan, yoshlar zararli g‘oyalar,
madaniyatsizlik va ma’naviy inqirozga sabab bo‘ladigan kontentlar bilan ham tez to‘qnash
kelmoqda. Bu esa ta’lim tizimida axborot madaniyati va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish zarurligini taqozo etadi.
Shuningdek, yoshlar orasida milliy qadriyatlarga bo‘lgan munosabat umumiy jihatdan
ijobiy bo‘lsa-da, ularni amaliy hayotda qo‘llash ko‘nikmalari hali ham sust. Demak, ma’naviy
tarbiyada faqat og‘zaki targ‘ibot emas, balki faoliyat orqali qadriyatlarni singdirish yondashuvi
ustuvor bo‘lishi kerak.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yoshlar ma’naviy tarbiyasini samarali amalga
oshirishda ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlari ishtirok etishi, pedagogik yondashuvlar esa
yangilanishi, zamonaviy psixologik va sotsiologik tamoyillar bilan boyitilishi kerak.
Xulosa.
Yoshlar ma’naviy tarbiyasida ta’limning roli beqiyosdir. Olib borilgan tadqiqotlar
shuni ko‘rsatadiki, ta’lim muassasalari nafaqat bilim berish, balki shaxsni har tomonlama
barkamol inson sifatida shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi. Ma’naviy tarbiyaning
samaradorligi ko‘p jihatdan pedagogik yondashuvlar, o‘qituvchining shaxsiy namunasi, o‘quv
dasturlarining mazmuni va dars jarayonidagi faoliyatga bog‘liq.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
Yoshlarning ma’naviy kamoloti o‘qituvchining tarbiyaviy faoliyatiga bevosita bog‘liq;
Ta’lim jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unligi muhim omil
hisoblanadi;
O‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, ijtimoiy mas’uliyat va ongli hayotiy pozitsiyani
shakllantirish ta’limning dolzarb vazifasidir;
119
Axborot texnologiyalarining ta’siri ijobiy bo‘lishi uchun maqsadli yo‘naltirilgan axborot
madaniyati shakllantirilishi zarur.
Takliflar
O‘quv dasturlarini takomillashtirish:
Ma’naviy tarbiyani mustahkamlashga xizmat qiladigan
fanlar va mavzularni o‘quv dasturlariga tizimli ravishda integratsiya qilish zarur. Bu mavzular
amaliy mashg‘ulotlar, muhokamalar va hayotiy vaziyatlar asosida olib borilishi lozim.
O‘qituvchilarning ma’naviy kompetensiyasini oshirish:
Pedagoglar uchun doimiy malaka
oshirish kurslarida ma’naviy tarbiya metodikalari, shaxsiy namunaviylik, psixologik
yondashuvlar bo‘yicha maxsus modullar joriy etilishi lozim.
Ta’limda interaktiv va ijodiy yondashuvlarni kengaytirish:
Talabalar va o‘quvchilarni faol
ishtirok ettiradigan loyihalar, rolli o‘yinlar, debatlar, teatr mashg‘ulotlari orqali ma’naviy
qadriyatlarni chuqur anglashga erishish mumkin.
Axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish:
Ma’naviy-ma’rifiy kontentlar asosida
multimedia darslar, video bloglar, elektron darsliklar yaratilib, yoshlar orasida tarqatilishi kerak.
Shu bilan birga, zararli axborotdan himoya qilish bo‘yicha profilaktik ishlar kuchaytirilishi zarur.
Mahalla, ota-ona va ta’lim muassasasi hamkorligini kuchaytirish:
Ma’naviy tarbiya
jarayonini faqat maktab yoki oliy ta’limga yuklatmasdan, jamiyatning barcha bo‘g‘inlari –
xususan, oilalar, mahalla faollari va diniy-ma’rifiy tashkilotlar bilan hamkorlikda olib borish
lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. “Yangi O‘zbekiston – ma’naviy
yuksalish va milliy tiklanish yo‘lida” asari. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021.
2.
Avloniy, A. “Turkiy guliston yoxud axloq”. – Toshkent: Fan, 1992.
3.
Karimov, I. A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Rasulov, S. A., Turayev, Z. “Yoshlar ma’naviy tarbiyasi asoslari”. – Toshkent: O‘zDJTU, 2019.
5.
V.A. Suxomlinskiy. “Yurakdan yurakka”. – Toshkent: O‘qituvchi, 1981.
6.
G‘ulomov, I., Jo‘rayev, N. “Pedagogik texnologiyalar va innovatsion ta’lim”. – Toshkent:
TDPU, 2020.
7.
Xasanboyeva, N. “Ma’naviyat va axloqiy tarbiyaning zamonaviy yondashuvlari”. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2018.
