93
INGLIZ TILINI O‘QITISHDA MAQOLLAR ORQALI O‘QUVCHILARNING
MADANIYATLARARO XABARDORLIKLARINI OSHIRISH
Samadi Nooria
Termiz davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz tilini oʻqitishda o‘quvchilarning madaniyatlararo
muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda maqollarning oʻrni va ahamiyatini oʻrganilib,
oʻrganilayotgan tilde mavjud maqollar, frazeologik birikmalar va muloqot qilish qoidalarini
oʻrgatish orqali talabalarda madaniyatlararo xabardorlikni oshirishga qaratilgan metodlar
tahlil qilingan. Maqolada o‘quvchilarning madaniyatga oid maqollarni oʻzlashtirishda duch
keladigan muammolar va ularni bartaraf etish yoʻllari, shuningdek, dars jarayonida maqollardan
foydalanishning samaradorligi dalillangan. Natijalar til va madaniyatning oʻzaro bogʻliqligini
hisobga olgan holda oʻqitishning o‘quvchilarda madaniyatlararo muloqotni rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatgan.
Kalit soʻzlar:
maqollar, madaniyatlararo muloqot kompetensiyasi, frazeologik birikmalar,
ingliz tilini oʻqitish, madaniy xabardorlik, til va madaniyat integratsiyasi.
KIRISH
Jamiyatdagi insonlar orasidagi muloqot madaniyati nafaqat o‘z tilida, balki xorijiy tillarda
kommunikatsiya qilish jarayonini ifodalaydi. Xorijiy tillarda muloqot qilishga odatlanish chet
tillarni o‘qitishning nazariyasi va amaliyotining keskin rivojlanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Bu shuni
anglatadi-ki, chet tillarni nafaqat egallash va gapirish, balki kommunikativ muloqot jarayonida
nutqiy muloqotning madaniy va didaktik ahamiyatini aks ettirilishini talab qiladi. Bunday
yondashuv har qanday metodik tizimning ilmiy asoslangan negizga qurilish zaruratini ko‘rsatadi.
Shu bilan bir qatorda mamlakatda qabul qilingan qator huquqiy-me’yoriy hujjatlar xorijiy tillarni
o‘qitilishi hamda nutq kompetensiyalarini egallashda takomillashuvga erishishning sezilarli
darajada o‘zgarishi ya’ni bunda reseptiv va reproduktiv nutqning ma’no teranligi va ta’sirchanligi
oshishi bilan belgilanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLOLOGIYA
Chet tili darslarida o‘quvchilarning madaniyatlararo va ijtimoiy-madaniy bilimlarini
oshirishda maqollardan foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda; ularni o‘rganilayotgan til
madaniyati bilan tanishtirish; o‘quvchilarning chet tilidagi kommunikativ qobiliyatlari va
odatlarini rivojlantirish, ularning o‘rganilayotgan chet tilining ona tilida so‘zlashuvchilari bilan
madaniyatlararo muloqot qilishlari uchun muhim ahamiyatga ega.
Krupchinko va Kuznetsovlarning fikricha, ideal ta’lim jarayoni nutq qobiliyatlarining barcha
turlarini o‘zaro bog‘liq holda o‘qitish ta’minlashi kerak. Tinglash, gapirish, o‘qish va yozishda
kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish nutq faoliyati turlari bo‘yicha o‘qitish mazmuniga
va ko‘nikmalarni rivojlantirish mashqlari tizimiga bevosita bog‘liqdir
[1;190-b].
Til va madaniyatni birgalikda oʻrgatish nafaqat til bilimlarini oshiradi, balki talabalarning
boshqa madaniyat vakillari bilan oʻzaro aloqalarida koʻproq tushunuvchanlik va ochiqlikni
shakllantiradi. Shu sababli, oʻqituvchilar keltirilgan metodlarni qoʻllash orqali talabalarni
xalqaro muloqotda muvaffaqiyatli ishtirokchi sifatida tayyorlashlari mumkin, deb hisoblaymiz.
Y.Babazada o‘zining “Proverbs in Pedagogy: Their Role in Language Teaching and Culture
Trnsmission” nomli ilmiy maqolasida, “maqollar jamiyatning qadriyatlari, e’tiqodlari va axloqiy
tamoyillarini yetkazish orqali madaniy uzatishda muhim rol o‘ynaydi. Maqollar orqali o ‘quvchilar
o‘rganilayotgan til jamoasining madaniy munosabati va dunyoqarashi haqida tushunchaga ega bo
94
‘lishlari mumkin. Ushbu madaniy bilimlar madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish uchun
zarurdir, ya’ni turli xil madaniy kelib chiqishi bo‘lgan insonlar bilan samarali va mos ravishda
muloqot qilish qobiliyatiga ega bo‘lish uchun qulay sharoit yaratadi. Maqollarni o‘rganish orqali
o‘quvchilar nafaqat til bilimlarini oshiradi, balki madaniy tushunchalari va qadrlashlarini ham
chuqurlashtiradilar” deb ta’kidlaydi [2;72-b.].
Maqollar millatga oid tillar madaniy stereotiplarda va an’analarida chuqur ildiz otgan.
Maqollar bilan tanishtirish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga ingliz tilida so‘zlashuvchi
jamoalarning madaniyati, qadriyatlari va e’tiqodlari haqida tushuncha berishi mumkin. Bu
o‘quvchilarning madaniy tushunchalarini rivojlantirishga yordam beradi va ularning kreativ
malakalarini oshiradi. Maqollar ko‘p til va madaniyatlarda mavjud. Turli tillardagi maqollarni
solishtirish o‘quvchilarga madaniy ifodalardagi o‘xshashlik va farqlarni o‘rganish imkonini beradi.
Bu madaniyatlararo xabardorlikni rivojlantiradi va o‘quvchilarni o‘z tillari va ingliz tili o‘rtasida
aloqa o‘rnatishga undaydi.
XULOSA
O’quvchilarda madaniyatlararo muloqot kompetensiyasini rivojlantirishda maqollarning
oʻrni va ularning madaniy kontekstda oʻqitilishining samaradorligi tahlil qilindi. Ingliz tilini
o‘qitish jarayonida maqollarni qoʻllash o‘quvchilarning xalqaro aloqalarga moslashuvchanligini
oshirib, ularning madaniy sezgirligini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Maqollar
o‘quvchilarga tili o‘rganilayotgan mamlakat madaniyatining turli qirralarini tushunish imkonini
berdi va ularni xalqaro muloqotda muvaffaqiyatli ishtirok etishga tayyorladi. Natijada tilni uning
madaniyati bilan integratsiyalashgan holda oʻrgatish madaniyatlararo kompetensiyani
rivojlantirishiga imkoniyat yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Крупченко А. К., Кузнецов А. Н. Основы профессиональной лингводидактики:
Монография.–М.: АПКиППРО, 2015.– 232 с.
2.
Babazade Y. Proverbs in Pedagogy: Their Role in Language Teaching and Cultural
Transmission //Global Spectrum of Research and Humanities. – 2024. – Т. 1. – №. 1. – С. 69-82.
