76
“IJTIMOIY FAOLLIK” TUSHUNCHASINING MAZMUNI
Abdullaeva Sohibaxon Axmadalievna
Toshkent davlat agrar universiteti. Universitet psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15518686
Davlat va jamiyat o‘sib kelayotgan yosh avlodda atrofdagilarga beg‘araz yordam berishga,
turli tadbirlar, aksiyalar va ijtimoiy foydali faoliyatda muntazam ishtirok etishga intilishni
shakllantirish va rivojlantirishga harakat qilmoqda. Yoshlarda ijtimoiy faol hayot ko‘nikmalarini
shakllantirish bo‘yicha ko‘plab dasturlar, loyihalar mavjud. Ijtimoiy faollik muammosi bugungi
kunda dolzarb hisoblanadi. Hozir pessimist, sarosimaga tushgan, kelajakka ishonmaydigan, o‘z
hayotida biror narsani o‘zgartirishni istamaydigan yoshlar ko‘p. Agar bunday insonlar soni ortib
borsa, bu shaxsning tanazzuliga olib kelishi va umuman jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Yoshlar muammolarining zamonaviy tadqiqotchilari V.I.Chuprov va
Yu.A.Zubok ta’kidlaganidek:... “u xavf-xatar sharoitida, noaniqlik sharoitida rivojlanadi”.
Har qanday inson sotsiumning bir qismi sifatida mazkur tizimda muayyan o‘rin egallash va
o‘z ehtiyojlarini qondirish maqsadida o‘zini namoyon etishi, ya’ni o‘ziga xos faollik ko‘rsatishiga
to‘g‘ri keladi. Ushbu masala ko‘plab olimlarning diqqat markazida bo‘lib, ijtimoiy faollikning
shakllanishi va namoyon bo‘lishi jarayonini tushunish davlat tomonidan ijtimoiy jarayonlarni
boshqarishning yanada samarali konsepsiyalarini ishlab chiqishga yordam beradi. Fuqarolik
jamiyatini barpo etish muammosi, ehtimol, masalaning nazariy jihatdan yetarlicha ishlab
chiqilmaganligi va fuqarolarning ijtimoiy faolligi jarayonini boshqarish mexanizmining yo‘qligi
natijasida hanuzgacha hal etilmagan.
Faollik tushunchasi (lotincha “aktivus” so‘zidan) - harakat, xatti-harakat, rus tilida - faol,
jo‘shqin, rivojlanayotgan hodisa ma’nolarini anglatadi. Shaxs faolligining eng keng tarqalgan
shakllaridan biri uning ijtimoiy faolligi, ya’ni shaxsning ijtimoiy hayot sub’yekti sifatida mavjud
bo‘lish va rivojlanish usuli bo‘lib, uning ijtimoiy sharoitlarni o‘zgartirishga va o‘z fazilatlarini
(qobiliyatlari, munosabatlari, qadriyat yo‘nalishlari) shakllantirishga ongli va ongsiz intilishiga
asoslanadi.
Umumiy faollik temperamentning namoyon bo‘lish xususiyatidir. Insonlar tabiatan passiv,
inert bo‘lishi mumkin. Demak, ular u yoki bu faoliyatda faol va tashabbuskor bo‘lishlari uchun
katta kuch-g‘ayrat sarflashlari lozim. Boshqa faol va shiddatli kishilar esa o‘zlarining g‘ayrat va
shijoatlari qo‘yilgan maqsadlarga erishishda yordam berishi uchun qaysi yo‘nalishda harakat
qilish kerakligini aniqlab olishlari kerak.
Izlanuvchanlik faoliyati deganda, mavjud vaziyatni yoki unga bo‘lgan munosabatni
o‘zgartirishga qaratilgan xulq-atvorlar tushuniladi. Bunda uning natijalari uchun ma’lum bir
bashorat mavjud bo‘lmasa-da, ammo uning samaradorlik darajasi doimiy ravishda hisobga
olinadi. Izlanuvchilik faoliyati ko‘plab xulq-atvor turlarining majburiy tarkibiy qismidir. Jumladan,
izlanuvchanlik faolligining namoyon bo‘lishi rejalashtirish, mustaqil ta’lim faoliyati natijalarini
bashorat qilish jarayonining muhim tarkibiy qismidir.
Pedagogikada faollik shaxsning eng muhim xususiyati sifatida ochib beriladi. U o‘z
ehtiyojlari, qarashlari, maqsadlariga muvofiq ravishda atrofdagi voqelikni o‘zgartirish
qobiliyatidan iborat bo‘lib, mehnat, o‘qish, ijod va shu kabilardagi jadal faoliyatda namoyon
bo‘ladi.
Shaxsning ijtimoiy hayotda ishtirok etish imkoniyatlarini ongli ravishda tanlashi ongli
ijtimoiy faollikning sharti hisoblanadi. Har bir shaxs dastlab o‘zining ijtimoiy hayotdagi ishtiroki
77
xarakterini, o‘z faoliyati intensivligi o‘lchovi (darajasi) ni belgilaydi. Shundan keyingina u yoki bu
ijtimoiy pozisiyani egallaydi. Shaxsning faol hayotiy pozisiyani tanlashi ham ob’yektiv, ham
sub’yektiv xarakterdagi sabablar bilan shartlanadi. Ba’zan u atrof-muhit bilan muvozanatni
saqlash uchun o‘zini faol tutishga majbur bo‘ladi.
Bir tomondan, o‘smirlar va yoshlar ijtimoiy va siyosiy faoliyatga eng kam qiziqadigan aholi
guruhlaridan biri bo‘lsa, ikkinchi tomondan, yoshlar jamiyat hayotiga befarq qolishni istamaydi va
o‘zlarining ijtimoiy faolligini ko‘rsatishga intiladi.
Shunga muvofiq ravishda ijtimoiy faollikning quyidagi turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin:
-siyosiy faollik - siyosiy faoliyat sohasida amalga oshiriladigan shakl;
-fuqarolik faolligi - maqsadi ijtimoiy muammolarni hal qilish, hokimiyatni o‘zgartirish,
fuqarolik fazilatlarini namoyon etish bo‘lgan harakatlar (faollik shakli);
-madaniy faollik - ma’naviy va moddiy boyliklarni yaratish, o‘zlashtirish, saqlash, tarqatish
va yanada rivojlantirishni ta’minlovchi shakl;
-ijodiy faollik - sifat jihatidan yangilikni yuzaga keltiradigan va o‘ziga xosligi, betakrorligi va
ahamiyatliligi bilan ajralib turadigan shakl;
-mehnat faolligi - mehnat faoliyati jarayonida ishchi kuchining intellektual va jismoniy
salohiyatini ro‘yobga chiqarishda namoyon bo‘ladigan shakl;
-kommunikativ faollik - faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan aloqalar va
kontaktlarni izlashga qaratilgan shakl;
-ishbilarmonlik faolligi - kasb va lavozim sohasidagi intensiv faoliyat. “Ishbilarmonlik
faolligi” atamasi ko‘pincha boshqaruv, xo‘jalik va iqtisodiy faoliyat sohalariga nisbatan qo‘llaniladi.
Korxonaning muvaffaqiyati, tadbirning tashkil etilishi, ishbilarmonlik faolligiga ega bo‘lgan
insonlarning ishtirokiga bog‘liq.
Ijtimoiy faollik mezoni odatda intensiv faoliyat hisoblanadi. Odatda, faoliyatning uch jihati
baholanadi:
-sub’yektning turli faoliyatlarda ishtirok etishi va maqsadga erishishga yuqori darajada
tayyorligi;
-shaxsiy sifatlarning faoliyatda namoyon bo‘lishi;
-faoliyat natijasida olingan moddiy yoki ma’naviy mahsulotning ijtimoiy ahamiyati.
Ta’lim jarayonida shaxs ijtimoiy faolligini rivojlantirishning pedagogik asoslari sifatida
quyidagi qoidalar namoyon bo‘ladi:
-shaxsning ijtimoiy faolligi ijtimoiy-pedagogik munosabatlar jarayonida shakllanadi va
ta’lim oluvchilarning hayotiy pozisiyasida namoyon bo‘ladi;
-intellektual va ma’naviy salohiyat shakllanganligining muhim ko‘rsatkichi shaxsning
jamoatchilik talablariga muvofiq tashkil etilgan faoliyatidir;
-ta’lim jarayonida shaxs ijtimoiy faolligining rivojlanishi tarbiyaviy, tashkiliy ishlarning
yuqori sifat darajasida bajarilishi bilan bog‘liq;
-shaxs ijtimoiy faolligining rivojlanishi ijtimoiy taraqqiyot istiqbollarini bashorat qilish bilan
rag‘batlantiriladi.
Shaxsning ijtimoiy faolligini rivojlantirish bo‘yicha vazifalarni hal qilishning uchta yo‘nalishi
mavjud:
-ijtimoiy faollik tushunchasini shaxs ongiga yetkazish;
-bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish;
-shaxsni tashqaridan har qanday tashabbus ko‘rsatishga yo‘naltirish va qo‘llab-quvvatlash.
78
Ijtimoiy faollik sub’yektning boshqa individlar (jamoalar, guruhlar) bilan o‘zaro ta’sir
jarayonidagi holatini tavsiflovchi integral ijtimoiy xususiyat bo‘lib, uning zarurligi ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan qiziqish va maqsadlar bilan belgilanadi.
Ijtimoiy faollik turli darajada namoyon bo‘lishi mumkin. Bu shaxsning faoliyat va muloqotga
bo‘lgan munosabatlariga va ushbu aloqalarni amalga oshirishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy makonga
bog‘liq.
Ijtimoiy faollikni shakllantirishda hozirgi kunda muayyan muammolar mavjud:
shaxsiy xarakterga ega: ijtimoiy faollik, afsuski, yoshlar tomonidan kelajakdagi
muvaffaqiyatlar va yutuqlarni ta’minlovchi resurs sifatida qaralmaydi;
tashkiliy muammolar: faol jamoatchilik faoliyati ta’lim muassasasi tomonidan
rag‘batlantirishning biron-bir usuli bilan qo‘llab-quvvatlanmaydi (maktab o‘quvchisi ko‘pincha
o‘qishga kam vaqt ajratadi deb hisoblanib, uning faolligi uchun tanqid qilinadi); o‘qituvchilar va
maktab ma’muriyatining tushunmasligi va ishonchsizligi, ba’zan o‘quvchilarning ijtimoiy
faolligiga ochiqdan-ochiq qarshi chiqib, ularning jamoatchilik faoliyatida ishtirok etishini
taqiqlaydi;
kadrlar bilan bog‘liq muammolar: jamoat birlashmalari koordinatorlari, rahbarlari
kadrlarining qo‘nimsizligi; yosh mutaxassislar oqimining zaifligi; jamoat birlashmalari
koordinatorlari, rahbarlarini o‘qitish dasturlari sonining yetarli emasligi.
Biroq, ma’lum muammolarga qaramay, ijtimoiy faollik jozibador hisoblanadi, chunki:
-u hamfikrlarni birlashtiradi;
-u bunday xulq-atvor jamiyat a’zolarining aksariyati uchun foydali ekanligini ko‘rsatadi;
-u ixtiyoriydir, chunki siz o‘zingizga qiziq bo‘lmagan ish bilan shug‘ullanishga majbur qila
olmaysiz;
bu faoliyat ongli bo‘lib, shaxsning o‘z xulq-atvorlari uchun javobgarligini nazarda tutadi.
Shunday qilib, ijtimoiy faollik tushunchasining ko‘plab ta’riflari mavjud, ammo barcha
mualliflar unda shaxs va sotsiumning anglangan, maqsadli o‘zaro ta’sirini, ya’ni ijtimoiy faollik
o‘ziga xos tarzda motivlashtirilganligini ta’kidlaydilar. Shuni ta’kidlash kerakki, ijtimoiy
faollikning motivatsion tuzilishi uning mohiyatining organik tarkibiy qismidir.
Ijtimoiy faollik motivlari esa insonlarning bir-biri bilan o‘zaro munosabatga kirishishi, bir-
biriga ta’sir ko‘rsatishi va turli xil ijtimoiy ahamiyatga ega faoliyatni amalga oshirishining ongli
sabablaridir. Taraqqiyotning yangi sharoitlarida jamiyat insonning ijtimoiy qadriyatli faolligi
rolining o‘sib borishini belgilab beradi.
Jamiyat shaxsning ijtimoiy faolligini yo‘naltirilgan tarzda shakllantirishdan manfaatdor,
chunki uning ijtimoiy funksiyalari va rollarini samarali amalga oshirish shunga bog‘liq bo‘lib, bu
shaxsning ijtimoiy qadriyatlar va ideallarni o‘zlashtirishi va qabul qilishini, ularni xulq-atvorda,
mehnatda, turmush tarzida amalga oshirish shakllari va usullarini rivojlantirishni ta’minlaydi.
Zamonaviy hayot yoshlar oldiga ijtimoiy munosabatlarga, insonlar va ijtimoiy institutlar
bilan iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy sohalardagi o‘zaro munosabatlarga faol qo‘shilishni talab
qiladigan vazifalarni qo‘ymoqda. Yoshlar tashabbusi, jamiyat va davlat hayotida mustaqil ishtirok
etishga, turli ijtimoiy ehtiyojlar va manfaatlarni qondirish va amalga oshirishga intilish
yetakchilik, ko‘ngillilik va ijtimoiy faollikning boshqa shakllari paydo bo‘lishiga olib keladi.
References:
79
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Зубок, Ю. А. Социальная регуляция в условиях неопределенности. Теоретические и
прикладные проблемы в исследовании молодежи [Текст] / Ю. А. Зубок, В. И. Чупров. - М.:
Academia, 2008г.
2.
Иванов, А.В. Методика формирования социальной активности учащегося: Учебное
пособие для студ. высш. пед. учеб. Заведений [Текст] / А.В. Иванов. - М., 2013.
3.
Кострикин, А.В. Социальная работа с молодежью и повышение социальной
активности молодежи // Второй международный психолого-социальный Конгресс:
Материалы. 14-15 мая 2009 года, СПб.: СПбГИПСР, 2010г., С. 10-13.
4.
Купрейченко, А.Б. Проблема определения и оценки социальной активности //
Психология индивидуальности. Материалы IV Всероссийской научной конференции
[Текст] / А.Б. Купрейченко. - М.: Логос, 2012.
5.
Мальковская, Т. Н. Социальная активность школьников [Текст] / Т. Н. Мальковская. –
М.: Педагогика, 2002.
