152
BALOG‘AT DAVRIDA SHAXSNING O‘ZLIKNI ANGLASH VA IDENTIFIKATSIYA
QILISH JARAYONLARI
Zuxurova D.A.
Shodmonova M.O.
Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15551770
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy maqolada balog‘at davrida shaxsning o‘zligini anglash va
identifikatsiya qilish jarayonlari tahlil qilinadi. O‘sib kelayotgan yosh organizm psixikasi
o‘zgarishga uchrab, shaxsiy va ijtimoiy identifikatsiya vositalari orqali o‘zligini shakllantirishga
intiladi. Tadqiqotda Erikson va boshqa psixologlarning nazariy yondashuvlari asosida o‘zlikni
anglash bosqichlari, ularning yosh xususiyatlari bilan bog‘liqligi, shuningdek, o‘zlik krizisi va uni
yengib o‘tish mexanizmlari yoritilgan. Amaliy jihatdan bu jarayonlar maktab, oila va tengdoshlar
muhiti bilan o‘zaro aloqada namoyon bo‘lishi ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit soʻzlar:
balog‘at davri, o‘zlikni anglash, identifikatsiya, o‘sish krizi, shaxsiy
rivojlanish, ijtimoiy muhit, Erikson, identitet.
Balog‘at yoshi inson hayotining eng muhim va murakkab bosqichlaridan biri hisoblanadi.
Bu davrda inson organizmi nafaqat jismoniy, balki ruhiy, emotsional va ijtimoiy jihatdan ham
keskin o‘zgarishlarga uchraydi. Ayniqsa, o‘smirlik yillari shaxsning o‘zini anglash, kimligini
aniqlash, o‘z “men”ini topishga bo‘lgan ehtiyoj keskin kuchayadigan davrdir. Psixologiya fanida
bu jarayonlar o‘zlikni anglash va identifikatsiya qilish kabi atamalar bilan ifodalanadi. Mazkur
ilmiy matnda aynan shu jarayonlarning mazmuni, kechish mexanizmlari va ularni tushuntiruvchi
psixologik yondashuvlar yoritib beriladi. Balog‘at davridagi o‘zlikni anglash jarayoni shaxs
rivojining markaziy elementi hisoblanadi. Bu jarayonda yoshlar hayotda o‘z o‘rnini topishga,
shaxsiy qadriyatlarini aniqlashga, kelajak kasbini tanlashga, shuningdek o‘zini jamiyat a’zosi
sifatida anglashga urinadi. Ular o‘zlariga nisbatan ko‘proq savollar bera boshlaydilar: “Men
kimman?”, “Men qanday insonman?”, “Atrofdagilar meni qanday ko‘radi?” Ushbu savollarga
javob izlash orqali o‘zlikni anglash jarayoni boshlanadi. Bunda yoshlar o‘z-o‘zini baholaydi, ichki
qarama-qarshiliklar bilan yuzlashadi, turli rollarni sinab ko‘radi va o‘z yo‘lini tanlashga intiladi.
Psixolog Erik Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlik davrida
shaxs asosiy psixologik vazifa sifatida identitet (ya’ni shaxsiy o‘zlik)ni shakllantirishi kerak. Agar
bu vazifa muvaffaqiyatli hal etilsa, shaxs kuchli identitetga ega bo‘ladi va hayotda qat’iy
pozitsiyani egallaydi. Aks holda esa rol chalkashligi, hayotiy yo‘nalishlar bo‘yicha noaniqlik, ichki
tushkunlik va ruhiy beqarorlik yuzaga keladi. Eriksonning fikricha, identitet — bu shaxsning
o‘zini ichki izchillikka ega, boshqalardan farqli va o‘ziga xos deb his qilishi, shuningdek, bu o‘ziga
xoslikni vaqt davomida va turli vaziyatlarda saqlab qolish qobiliyatidir. [1]
Bu nazariyani yanada chuqurlashtirgan amerikalik psixolog James Marchia identitet
shakllanishining to‘rt xil holatini ajratgan: erishilgan identitet (ya’ni shaxs o‘z hayotiy
yo‘nalishini mustaqil aniqlagan va bunga qat’iy ishongan holat), identitet krizisi (shaxs
izlanishda, lekin hali aniq tanlov qilmagan holat), erta qabul qilingan identitet (shaxs tanlov
qilgan, lekin bu qarorlar tashqi ta’sir ostida, masalan, ota-onaning bosimi bilan qabul qilingan
holat), va noaniq identitet (shaxs na izlanishda, na qaror qabul qilgan). Ushbu to‘rtta holat orqali
yoshlarning o‘zlikni anglash darajasini tahlil qilish va shaxsiy rivojlanishni baholash mumkin.
153
O‘zlikni anglash jarayoni faqat ichki izlanish bilan cheklanmaydi. U ko‘p hollarda ijtimoiy
identifikatsiya orqali namoyon bo‘ladi. Yoshlar o‘zlarini atrofdagilar bilan solishtiradi, ayrim
shaxslar bilan o‘zini tenglashtiradi, ayrimlarini esa inkor etadi. Bu jarayon identifikatsiya deb
ataladi. [2]
Identifikatsiya qilishda oila, maktab, tengdoshlar guruhi, ommaviy axborot vositalari va
madaniy qadriyatlar muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar, ayniqsa otaning yoki onaning shaxsiy
fazilatlari, kasbi va munosabatlari yoshlar uchun muhim identifikatsiya obyekti hisoblanadi.
Agar oilada sog‘lom muhit mavjud bo‘lsa, yosh shaxs o‘zini ishonchli, qadrlangan, kerakli inson
sifatida his qiladi va bu uning identitetini shakllantirishiga ijobiy ta’sir qiladi.
Maktab ham o‘zlikni anglashda muhim sotsial maydon bo‘lib xizmat qiladi. Bu yerda
yoshlar o‘zini sinfdoshlar, o‘qituvchilar, baholar va maktabda tutgan o‘rni orqali baholaydi.
Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar, mashhurlar, kinofilmlar va boshqa madaniy manbalar orqali
yoshlar turli ideal obrazlarni o‘zlashtirib, o‘zini ular bilan solishtiradi. Ba’zan bu jarayon
konstruktiv bo‘lishi mumkin, ya’ni ijobiy namunalarni o‘zlashtirishga olib keladi, ba’zida esa
noto‘g‘ri identifikatsiya — ya’ni salbiy obrazlarga ergashish bilan yakunlanadi. [3]
Balog‘at yoshidagi o‘zlik krizisi — bu muhim psixologik bosqich bo‘lib, unda shaxs hayotiy
maqsadlar, qadriyatlar, kasb tanlovi va ijtimoiy rollar o‘rtasida ikkilanish holatiga tushadi.
Bunday vaziyatlarda o‘z-o‘zini anglash, shaxsiy tanlovga asoslangan qarorlar qabul qilish,
mustaqil fikrlash va hayotiy tajriba yig‘ish imkoniyatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Agar bu
jarayonni ijobiy yo‘nalishda olib borish uchun tegishli sharoitlar yaratilsa, yoshlar sog‘lom
identitetga ega bo‘ladilar, o‘zlariga ishonch hosil qiladilar va ijtimoiy jihatdan faol shaxslarga
aylanishadi. Aksincha, agar bu davrda doimiy tanqid, bosim, befarqlik yoki e’tiborsizlik mavjud
bo‘lsa, yoshlar beqaror, ziddiyatli yoki boshqalarga tobelik asosidagi identitetga ega bo‘lishi
mumkin. Bu esa ruhiy salomatlikka, ijtimoiy moslashuvchanlikka va hayotdagi muvaffaqiyatga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. [4]
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.
2.
Marcia, J. E. (1980). Identity in Adolescence. In: Adelson, J. (Ed.), Handbook of Adolescent
Psychology. Wiley.
3.
Santrock, J. W. (2016). Adolescence (16th ed.). McGraw-Hill Education.
4.
Feldman, R. S. (2011). Development Across the Life Span. Pearson Education.
