147
INTELLEKT TUSHUNCHASI HAMDA UNING RIVOJLANISHI
Zuxurova D.A.
Keldiyorova B.K.
Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15551671
Annotatsiya.
Ushbu maqolada intellekt tushunchasining psixologik mohiyati, uning
rivojlanish bosqichlari va asosiy nazariy yondashuvlar yoritib berilgan. Intellektning tabiati,
biologik va ijtimoiy omillar ta’siri, Piaget, Gardner hamda Sternberg nazariyalari asosida
intellektning shakllanishi, ko‘p turlari va rivojlanish mexanizmlari haqida ilmiy tahlil keltirilgan.
Maqola zamonaviy ta’limda intellektni rivojlantirishning ahamiyatini ham yoritadi..
Kalit soʻzlar:
intellekt, aqliy salohiyat, intellektual rivojlanish, kognitiv jarayonlar, Piaget,
Gardner, Sternberg, kreativlik, ko‘p intellektlar nazariyasi.
Intellekt inson psixikasining eng muhim va murakkab tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib,
atrof-muhitdagi hodisalarni anglash, bilimlarni egallash, muammolarni hal etish, qaror qabul
qilish va hayotiy tajribalardan samarali foydalanish imkonini beradi. Bu tushuncha qadimdan
falsafa, psixologiya va pedagogika sohalarida chuqur o‘rganib kelinmoqda. Intellektni faqat bilim
va aql darajasi bilan emas, balki insonning moslashuvchanligi, ijtimoiy muomala madaniyati,
muammolarga kreativ yondasha olish salohiyati bilan ham baholash lozim. Shu bois, intellekt —
inson shaxsiyatining markaziy komponenti, uning muvaffaqiyatga erishishidagi asosiy vositadir.
Ilmiy manbalarda intellekt turlicha talqin qilinadi. Umumiy ta’rifga ko‘ra, intellekt bu —
shaxsning idrok, tafakkur, xotira, diqqat, tasavvur kabi kognitiv jarayonlari asosida murakkab
axborotlarni qayta ishlash, tahlil qilish va yangi bilimlar yaratish qobiliyatidir. Boshqacha
aytganda, intellekt — bu insonning bilimlar asosida harakat qilish, mantiqiy fikrlash,
o‘rganilganlarni yangi vaziyatlarga tatbiq etish layoqatidir. Klassik psixologiyada bu tushuncha
ko‘proq aqliy salohiyat, ya’ni IQ bilan bog‘lab talqin etilgan. Biroq zamonaviy psixologiyada
intellekt ko‘p qirrali, murakkab tizimli jarayon sifatida qaraladi.
Intellektning rivojlanishi ko‘plab omillar bilan bog‘liq. Bu omillar orasida biologik (irsi),
psixologik (individning ichki dunyosi), sotsial (ijtimoiy muhit), madaniy va pedagogik omillar
ajralib turadi. Biologik omillar intellektual rivojlanish uchun asos bo‘lib xizmat qilsa-da, bu
salohiyatning ochilishi va rivojlanishi ko‘proq psixologik va ijtimoiy sharoitlarga bog‘liq. Bola
hayotining ilk yillarida atrof-muhit, oilaviy tarbiya, nutq rivoji, ta’lim-tarbiya jarayonlari
intellektual o‘sishning poydevorini tashkil qiladi. Ayniqsa, maktabgacha va boshlang‘ich maktab
yoshi — tafakkur, xotira, e’tibor va til rivojining intensiv bosqichidir. [4]
Psixologik yondashuvlarda intellektning rivojlanishi haqida bir qator nazariyalar ilgari
surilgan. Shu jumladan, shveysariyalik olim Jan Piajening intellektual rivojlanish nazariyasi
alohida ahamiyatga ega. Piagetga ko‘ra, intellekt — bu bola faoliyatining natijasi bo‘lib, u
bosqichma-bosqich rivojlanadi. U intellektual rivojlanishni sensomotor, preoperatsional, konkret
operatsiyalar va formal operatsiyalar bosqichlariga ajratgan. Har bir bosqichda bola dunyoni
turlicha anglaydi, o‘ziga xos tafakkur shakllari rivojlanadi. Bu bosqichlar universal bo‘lib,
bolaning muhit bilan o‘zaro aloqalari orqali amalga oshadi. Piagetning fikricha, bola — faol
sub’ekt, ya’ni u atrof-muhitni passiv qabul qilmaydi, balki o‘z aqliy faoliyati orqali uni qayta
ishlaydi. [1]
148
Zamonaviy psixologiyada esa intellektni bir necha turlarga ajratish tendensiyasi kuzatiladi.
Amerikalik psixolog G. Gardner tomonidan ishlab chiqilgan “Ko‘p intellektlar nazariyasi”da inson
intellekti bir nechta alohida turlarga ega ekani ta’kidlanadi. Bu turlar orasida lingvistik,
mantiqiy-matematik, musiqiy, fazoviy, tana-kinestetik, shaxsiy (intrapersonal), ijtimoiy
(interpersonal) va tabiiy intellektlar mavjud. Bu yondashuv har bir inson o‘ziga xos intellektual
qobiliyatlar to‘plamiga ega ekanini ko‘rsatadi. Gardner nazariyasi ta’lim sohasida katta ahamiyat
kasb etadi, chunki har bir bola yoki talaba yagona “aqlli” bo‘lish modeliga mos emas, ularning har
biri o‘z kuchli tomonlari orqali intellektual rivojlanadi. [2]
Bundan tashqari, amerikalik psixolog R. Sternberg intellektni analitik, kreativ va amaliy
tarkibiy qismlarga ajratadi. Unga ko‘ra, haqiqiy aql — bu faqatgina testdagi savollarga to‘g‘ri
javob bera olish emas, balki real hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l topish, muammoga innovatsion
yondashish va ijtimoiy muhitga moslasha olishdir. Bu yondashuv intellektga yanada amaliy va
funksional yondashishni ta’minlaydi. Intellektni rivojlantirish uchun qulay psixopedagogik
sharoit yaratish zarur. Ta’lim tizimida analitik fikrlash, tanqidiy tahlil, kreativ yondashuv,
muloqot madaniyatini shakllantirish orqali intellektual rivojlanishga erishish mumkin. Bundan
tashqari, bolalarda va yoshlar orasida o‘yinlar, mantiqiy mashqlar, debatlar, loyihaviy faoliyatlar,
muammoli vazifalar orqali fikrlash jarayonlarini faollashtirish — intellektual salohiyatni
kuchaytiradiIntellekt nafaqat bilim olishda, balki ijtimoiy muhitga moslashishda, shaxslararo
munosabatlarni yo‘lga qo‘yishda, emotsional muvozanatni saqlashda, hayotiy tanlovlarni amalga
oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Insonning ichki imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarish
uchun intellektual rivojlanishga e’tibor qaratish zarur. Intellektual salohiyatning ochilishi — bu
hayot davomida amalga oshadigan jarayon bo‘lib, uni yosh bilan cheklab bo‘lmaydi. Har bir shaxs
o‘z bilim va tajribalari, faoliyati, o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan intilishi orqali o‘z intellektini
takomillashtirib boradi. [3]
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Piaget, J. (1970). The Science of Education and the Psychology of the Child. New York:
Viking Press.
2.
Gardner, H. (1983). Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. New York: Basic
Books.
3.
Sternberg, R. J. (1985). Beyond IQ: A Triarchic Theory of Human Intelligence. Cambridge
University Press.
4.
Woolfolk, A. (2010). Educational Psychology (11th ed.). Pearson Education.
