55
SUVO’TLARNING TABIATDA VA INSON HAYOTIDAGI AHAMIYATI
Karimov Muhammadziyo
Andijon davlat pedagogika instituti
Biologiya yo’nalishi(kechki) 201- guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583911
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Suvo’tlar bo’limining tabiatda va inson hayotidagi o’rni va
ahamiyati, suvo’tlarning kelib chiqishi va sistematikasi haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
fotosintez, biosfera , ko’k-yashil suvo’tlar, yashil suvo’tlar, qizil suvo’tlar,
qo’ng’ir suvo’tlar, insektitsid, fungitsid.
Suv oʻtlari – bu asosan suv muhitida yashovchi, fotosintezga qodir boʻlgan tuban
oʻsimliklar hisoblanadi. Ular oddiy tuzilgan boʻlib, ildiz, poya va bargdan iborat emas. Suv oʻtlari
tarkibiga ko‘k-yashil, yashil, qizil, jigarrang kabi turli xil rangdagi suvo‘tlar kiradi. Ular butun
dunyo boʻyicha daryo, ko‘l, dengiz va okeanlarda tarqalgan. Suv oʻtlari biosferaning ajralmas
qismi boʻlib, tabiatda juda muhim vazifalarni bajaradi. Birinchi navbatda, ular fotosintez
jarayonida kislorod ishlab chiqaradi. Yer yuzidagi kislorodning qariyb 70 foizi aynan suvoʻtlar
tomonidan ishlab chiqariladi. Bu esa nafaqat suv muhitidagi hayvonlar, balki quruqlikdagi
barcha tirik organizmlar uchun ham muhimdir. Ikkinchidan, suvoʻtlar karbonat angidridni
oʻzlashtiradi va global isish jarayonini sekinlashtiradi. Ular atmosferadagi ortiqcha karbonat
gazini oʻzlashtirib, iqlim muvozanatini saqlashga yordam beradi. Bu jihatdan suvoʻtlar global
ekologik barqarorlikni taʼminlashda muhim oʻrin tutadi. Suv oʻtlari oziq zanjirining
boshlangʻich boʻgʻinidir. Ular plankton hayvonlari, baliqlar, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar
va boshqa suv hayvonlari uchun oziq manbai hisoblanadi. Shu bois suvoʻtlar mavjud boʻlmagan
joylarda suv ekotizimi rivojlana olmaydi. Suv oʻtlari yer osti va suv osti ekotizimlarida biologik
xilma-xillikni saqlab turadi. Ular baliqlar va boshqa jonzotlar uchun yashirin joy, uya va
ko‘payish muhitini taʼminlaydi. Ayniqsa dengiz suvoʻtlaridan boʻlgan laminariyalar va
sargassumlar juda koʻp hayvonlaruchun yashash manzilidir. Inson hayotida ham suvoʻtlarning
oʻrni katta. Ular oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llaniladi. Masalan, qizil suvoʻtlardan olinadigan
agarda va karaginan moddasi shirinliklar, qandolat mahsulotlari, konserva ishlab chiqarishda
qoʻllaniladi. Yashil va jigarrang suvoʻtlar esa turli xil vitamin, minerallar, oqsillar va yod
moddasiga boy bo‘lib, sog‘liq uchun foydalidir. Dengiz suvoʻtlari parhezbop oziq sifatida yapon,
koreys va xitoy milliy taomlarida kengisteʼmol qilinadi. Ular yurak-qon tomir, qalqonsimon bez,
immunitet bilan bogʻliq kasalliklarning oldini olishda foydalidir. Suvoʻtlardan tayyorlangan
biologik faol qoʻshimchalar dorixonalarda keng tarqalgan. Suv oʻtlari qishloq xoʻjaligida ham
foydalaniladi. Ayrim turlari biooʻgʻit sifatida ishlatiladi. Ular tuproqni boyitadi, hosildorlikni
oshiradi. Suvoʻtlardan olingan moddalar insektitsid va fungitsid sifatida ham ishlatilmoqda.
Farmatsevtika sohasida suvoʻtlardan dori vositalarini tayyorlashda foydalaniladi. Masalan,
yallig‘lanishga qarshi, viruslarga qarshi, antibakterial taʼsir ko‘rsatuvchi preparatlar ishlab
chiqariladi. Suvoʻtlar tarkibidagi polisaxaridlar, antioksidantlar, bioaktiv moddalarning
tibbiyotda ahamiyati ortib bormoqda. Suv oʻtlari sanoat va texnologiyada ham
foydalanilmoqda. Ular asosida biologic tozalovchi moddalar, ekologik qadoqlash materiallari,
bioyoqilg‘i, shuningdek qogʻoz, bo‘yoq, plastmassa, yopishtiruvchi moddalarning alternativ
manbai sifatida ishlatilmoqda. Suv muhitining ifloslanishini aniqlashda bioindikator sifatida
ham suvoʻtlar muhim ahamiyatga ega. Ularning holati, rangi va o‘sish darajasi orqali suvning
tozaligi haqida xulosa chiqarish mumkin. Masalan, ko‘k-yashil suvoʻtlarning haddan ortiq
56
koʻpayib ketishi suvning azot va fosfor bilan ifloslanganidan dalolat beradi. Suv oʻtlari ekologik
muammolarni bartaraf etishda ham foydalaniladi. Ular neft to‘kilishidan keyingi suvlarni
tozalash, ogʻir metallarni yutish va filtratsiya qilishda tabiiy filtr sifatida xizmat qiladi. Suv
oʻtlari madaniyat va iqtisodiyotda ham oʻz oʻrniga ega. Suvoʻtlarga asoslangan sanoatlar koʻplab
ish oʻrinlarini yaratadi, dengiz iqtisodiyotining muhim tarmogʻidir. Shu bilan birga, ularning
estetik go‘zalligi ekoturizm va ilmiy tadqiqotlar uchun ham jozibador hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, suvoʻtlar nafaqat suv muhitining hayotiy zanjiri, balki butun
insoniyat uchun ham hayotiy ahamiyatga ega. Ular kislorod ishlab chiqaradi, global iqlimni
tartibga soladi, oziq-ovqat, dori, sanoat va ekologik sohalarda keng qo‘llaniladi. Suvoʻtlarni
muhofaza qilish, ularni to‘g‘ri o‘rganish va ilmiy asosda foydalanish insoniyatning ekologik va
iqtisodiy barqarorligini taʼminlashda muhim rol o‘ynaydi.
