4
TURK TILIDA OʻSIMLIK NOMLARINING OʻRGANILISHI
Sattorova Shahnoza Baxtiyor qizi
Qarshi Davlat Universiteti tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614665
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada turk tilida oʻsimlik nomlarining shakllanishi, rivojlanishi va semantik
xususiyatlari ilmiy-nazariy nuqtayi nazardan tahlil qilingan. Qadimgi turk yozma manbalaridan
boshlab zamonaviy davrgacha boʻlgan jarayonda oʻsimlik nomlarining tarixiy-etimologik
ildizlari, sinonimik va variantlik holatlari hamda turli dialektal shevalardagi fonetik
oʻzgarishlari koʻrib chiqiladi.
KALIT SOʻZLAR:
turk tili, oʻsimlik nomlari, sinonimiya, etimologiya, dialektologiya,
turkolog olimlar, etnolingvistika, terminologiya, folklor, madaniy meros.
Turk tilida oʻsimlik nomlarining oʻrganilishi – turkologiya, leksikologiya, etnolingvistika
hamda biologiya kesishgan nuqtada shakllangan keng qamrovli soha boʻlib, bu yoʻnalishda olib
borilayotgan ilmiy tadqiqotlar nafaqat til tarixi va taraqqiyotini chuqur anglashga, balki turk
xalqlarining madaniy merosini, ekoetnolingvistik xususiyatlarini va milliy dunyoqarashini
ochib berishga xizmat qiladi. Ushbu mavzu boʻyicha olib borilgan izlanishlar turli davrlarda
mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan amalga oshirilgan: jumladan, Mahmud Qoshgʻariy, V. V.
Radlov, A. Samoylovich, E. V. Sevortyan, Ahmet Caferoğlu, Osman Nedim Tuna[1,2,3,4,5,6]kabi
mutaxassislarning asarlarida turk tillaridagi oʻsimlik nomlarining kelib chiqishi, ularning
lugʻaviy tarkibi va semantik xususiyatlari qisman yoki toʻliq tahlil etilgan.
Mazkur tadqiqotlarning ildizi qadimgi turk yozma manbalariga borib taqaladi. Xususan,
Orxun-Enasoy bitiklarida ham ayrim oʻsimlik nomlari uchrashini V. V. Radlov oʻzining
tadqiqotlarida qayd etgan. Biroq bu davrda yozma manbalarda saqlanib qolgan soʻzlar soni
nisbatan cheklangani uchun oʻsha paytdagi oʻsimliklar leksikasi haqida toʻliq xulosa qilish qiyin.
Keyinchalik Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk” asarida oʻsimlik nomlari aniqroq
qayd etila boshlaydi, u еrda turli turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan soʻzlarning maʼnosi,
sinonimlari va shevalardagi fonetik farqlari haqida qimmatli maʼlumotlar toʻplangan. Mahmud
Qoshgʻariy koʻp hollarda birgina oʻsimlikning bir necha hududda boshqa-boshqa nomlanishini
taʼkidlarkan, bu holatni geografik, ijtimoiy va madaniy omillar bilan bogʻlaydi.
Oʻrta asrlardan boshlab turk xalqlari turli hududlarga keng yoyilib, alohida davlat va
madaniy markazlar shakllantirgani bois, dialektlar va shevalar orasidagi tafovutlar yanada
chuqurlashdi. Natijada birgina oʻsimlikning nomlanishida ikki-uchta, baʼzan undan ham ortiq
sinonimlarning yuzaga kelishi tabiiy jarayon edi. Ana shu jarayonni oʻrganishga bagʻishlangan
tadqiqotlarda A. Samoylovich kabi olimlar turk lahjalari va shevalari kesimidagi lugʻaviy
oʻzgarishlarni tahlil qilarkan, oʻsimlik nomlari misolida ham lingvistik, ham tarixiy-etnografik
omillar bir paytning oʻzida namoyon boʻlishini taʼkidlashadi. Zero, oʻsha davrda turk
xalqlarining turmush tarzi koʻproq chorvachilik va dehqonchilik bilan bogʻliq boʻlgan, bu esa
oʻsimliklar haqida atroflicha bilim va terminlar tizimini shakllanishiga turtki bergan.
Zamonaviy bosqichga kelib, turk tilida oʻsimlik nomlarini oʻrganish masalalari yanada
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Olimlar eʼtiborini ikki asosiy yoʻnalish oʻziga jalb qiladi: biri –
tarixiy-etimologik izlanishlar, ikkinchisi – zamonaviy adabiy til leksikasini standarlashtirish va
unifikatsiya qilish bilan bogʻliq amaliy tadqiqotlar. Tarixiy-etimologik izlanishlarda, xususan, E.
5
V. Sevortyanning “Etimologik lugʻat” lari, Ahmet Caferoʻgʻluning turk tilining tarixiy rivojlanishi
haqidagi maqolalari, shuningdek, Osman Nedim Tunaning turkiy tillar qiyosiy tahliliga oid
ishlari katta ahamiyatga ega. Ular turk tillari lugʻaviy tarkibining genetik bogʻliqligini koʻrsatish
bilan birga, turli mintaqaviy soʻz qatlamlarini qiyosiy metod asosida tahlil qilishda zamonaviy
tadqiqotchilarga asos yaratib bergan.
Oʻsimlik nomlari, tabiiyki, tabiatshunoslik va lingvistik tadqiqotlar oʻrtasida koʻprik
vazifasini bajaradi. Olimlar bu nomlarning shakllanishida metaforik nomlash, taxminiy soʻz
yasash modellari, qoʻshma soʻzlar va qoʻshimchalar orqali yangi maʼno hosil qilish usullari keng
qoʻllanganini taʼkidlashadi. Metaforik nomlashda oʻsimlikning rang, shakl yoki xushboʻylik
xususiyatiga urgʻu berilishi kuzatiladi. Masalan, bir xil qizil gullarni xalq turli shevalarda “qon
gullar”, “ol gulli” yoki “alvon gulli” deb atashi mumkin. Taxminiy soʻz yasash modellari esa turk
tili agglyutinativ tuzilishi bilan bevosita bogʻliq: soʻz negiziga bir yoki bir necha qoʻshimchalar
qoʻshish orqali oʻsimlikning vazifasi, hajmi yoki xususiyati koʻproq aniq ifodalanadi.
Shuningdek, Ahmet Caferoğlu va Osman Nedim Tunalar oʻsimlik nomlari tahlilida
sinonimiya masalasiga alohida eʼtibor qaratishadi. Ularning fikriga koʻra, turk lahjalari va
shevalarida sinonimlarning mavjudligi, avvalo, oʻsha hududda oʻsimlikning hayotiy ahamiyati
bilan bogʻliq. Bir joyda dorivor xususiyati kuchli boʻlgan oʻsimlikka turli maʼnoni bildiruvchi
poetik nomlar berilsa, boshqa mintaqada shu oʻsimlikning tashqi koʻrinishiga ishora qiluvchi
butunlay boshqa soʻz qoʻllangan boʻlishi mumkin. Shuningdek, tarixiy migratsiya va madaniy
aloqalar tufayli bir mintaqadan boshqasiga tarqalgan turk xalqlari oʻzlari bilan birga mahalliy
nomlash anʼanalarini ham koʻchirib kelishgan. Bu jarayon asrlar davomida uygʻunlashib,
bugungi boy va rang-barang sinonimlar qatlamini yaratgan.
Oʻsimlik nomlarini oʻrganishda etnolingvistika va folklorshunoslik sohalarining ham
hissasi beqiyos. Turkiy xalqlarning qadimiy eʼtiqodlari, mifologik qarashlari, anʼanaviy
marosimlari va xalq tabobati toʻgʻrisidagi bilimlar koʻpincha aynan oʻsimlik nomlarida aks etadi.
Masalan, turk xalqlarida tugʻilish, nikoh yoki dafn marosimlarida muayyan gullar yoki giyohlar
albatta ishlatilgan va shu jarayonda oʻsha oʻsimlik jismoniy yoxud maʼnaviy poklanish ramzi
sifatida namoyon boʻlgan. Bunday tasavvurlar, tabiiyki, oʻsimlik nomlarining poetik yoki ramziy
xususiyatlarini shakllantirgan. Oʻz navbatida, xalq tabobati mashhur boʻlgan hududlarda ayrim
giyohlarning taniqli shifobaxsh xususiyatlari tufayli ularning nomlari ham alohida hurmat bilan
tilga olinib, qoʻshimcha maʼnoli epitet yoki laqablar bilan boyitilgan.
Bugungi kunda turk tilida oʻsimlik nomlarining standarlashtirilishi masalasi ilmiy-texnik
taraqqiyot bilan bevosita bogʻliq. Xalqaro ilm-fan aloqalarining rivojlanishi, selektsiya va
biologiya sohasida erishilayotgan yangiliklar natijasida yuzaga kelgan ilmiy ehtiyoj, rasmiy
atamalarni yagona tartibga solish zaruratini tugʻdirmoqda. Masalan, botanikada lotincha
nomlar butun dunyo olimlari uchun yagona meʼyor sanalsa ham, mahalliy adabiyot va ilmiy-
ommabop nashrlarda turkcha oʻxshash terminlarni ham ishlatish amaliyoti mavjud[2]. Bu
borada E. V. Sevortyan yoki Zamonaviy Turk Tili Institutining terminologiya boʻyicha olib
borgan loyihalari orqali yaratilgan meʼyoriy hujjatlar isteʼmolga kiritilmoqda. Shu bilan birga,
ayrim lugʻaviy birliklarni “xalq orasida keng tarqalgan shakli” yoki “rasmiy ilmiy shakl” sifatida
ajratish, sinonimlarni tartibga solish va malakali termin muhitini vujudga keltirish bo‘yicha
ham tadqiqotlar izchil davom etmoqda[3].
Oʻsimlik nomlari orqali turk tilining tarixiy taraqqiyot yoʻlini, madaniy merosini va tabiat
bilan uzviy aloqasini chuqurroq anglash mumkinligi tufayli, bugungi kunda koʻplab olimlar
6
korpus lingvistikasi, kompyuter lingvistikasi va leksikografiya imkoniyatlaridan foydalanib,
keng qamrovli ilmiy loyihalarni amalga oshirishga eʼtibor qaratishmoqda. Bunday
tadqiqotlarda katta hajmdagi matnlar – adabiy asarlar, folklor namunalari, tarixiy hujjatlar,
ilmiy nashrlar – raqamlashtiriladi va elektron bazalarga kiritiladi. Natijada, oʻsimlik
nomlarining qoʻllanish chastotasi, kontekstual maʼnosi, sinonimik va variant shakllari tezkorlik
bilan tahlil qilinishi mumkin[4]. Tadqiqotchilar oldida til rivojida yuz bergan leksik-semantik
jarayonlarni toʻlaroq koʻrish, turli dialektal farqlarni aniqlash, eski davr va zamonaviy adabiy
til oʻrtasidagi uzviylikni tushunish uchun keng imkoniyatlar paydo boʻlmoqda.
Zamonaviy turk tilida oʻsimlik nomlarining moʻl-koʻlligi, ularning murakkab leksik
shakllari va uzoq tarixga borib taqaladigan semantik qatlamlari tilshunoslar oldida hamon turli
savollarni keltirib chiqaradi[5]. Jumladan, qaysi nomlar asl milliy asosga ega, qaysilari boshqa
tillardan olingan? Turli davrlarda arabcha, forscha, ruscha yoki еvropa tillaridan kirib kelgan
soʻzlar turk tilidagi oʻsimlik nomlari tizimiga qanday taʼsir koʻrsatgan? Qanday omillar tufayli
baʼzi nomlar dialektal darajada saklanib qolgan, boshqalari esa adabiy tilda faol qoʻllanishdan
chetga chiqqan? Olimlar bu savollarga javob berish uchun tarixiy-lingvistik metod, qiyosiy-
typologik tahlil, etnografik maʼlumotlarni koʻrib chiqish, shuningdek, soʻzning semantik
inshootini puxta tadqiq qilish usullaridan foydalashadi.
Shuningdek, oʻsimlik nomlarini oʻrganish turk xalqlari oʻrtasidagi madaniy va lingvistik
aloqalarni chuqurroq aniqlashga yordam beradi[6]. Masalan, bir oʻsimlikning nomi turli turk
tillarida qaysi fonetik yoki leksik oʻzgarishlarga uchragani, undagi ildiz soʻzning asl shakli qay
yoʻsinda namoyon boʻlgani kabi jihatlar umumturkiy soʻz boyligining genetik birdamlik
darajasini tasdiqlaydi. Ayni paytda ayrim oʻsimlik nomlarining muayyan tilda uncha
rivojlanmay, boshqasida turli maʼno tovlanishlari bilan boyiganini kuzatish ham mumkin.
Ahmet Caferoğlu turlicha sheva va lahjalardagi shakllar oʻrtasida farqlar asosida turk tillarining
tarixiy taraqqiyoti haqida xulosa qilishning samara berishini urgʻulaydi. Ushbu tadqiqotlar bir
tomondan umumiy turk merosiga mansub leksik qatlamni aniqlash, boshqa tomondan har bir
xalqning mahalliy ijtimoiy-madaniy xususiyatlarini hisobga olish zarurligini koʻrsatadi.
Xulosa qilib aytganda, turk tilida oʻsimlik nomlarining oʻrganilishi bir paytning oʻzida tarx,
lingvistika, folklor, etnolingvistika va terminologiya kabi turli ilmiy yoʻnalishlar oʻrtasida oʻzaro
boyituvchi muloqot maydoni yaratadi. Uzoq tarixiy jarayonlar mobaynida shakllangan va turli
madaniy taʼsirlar ostida boyigan ushbu leksik qatlam turk xalqlarining tabiatga munosabati,
turmush tarziga xos ramzlar, mifologik va marosimiy qadriyatlar, shuningdek, xalq
tabobatining asosiy izlari hamda selektsiya jarayonida yuzaga kelgan yangi nomlar bilan
chambarchas bogʻliqdir. Qadimdan beri turkiy tillar tasnifi, etimologiyasi va leksikologiyasiga
eʼtibor qaratgan Mahmud Qoshgʻariy, V. V. Radlov, A. Samoylovich, E. V. Sevortyan, Ahmet
Caferoğlu, Osman Nedim Tuna singari olimlarning izlanishlari bugungi kun tadqiqotchilariga
mustahkam poydevor boʻlib, hozirgi zamon korpus lingvistikasi, raqamli leksikografiya va
qiyosiy metod bilan yondashish usullarini takomillashtirishga asos boʻlib xizmat qilmoqda.
Natijada, turk tilidagi oʻsimlik nomlarining kelib chiqishi, maʼnoviy rivoji, dialektal va sinonimik
shakllari haqida yanada puxta, ishonchli ilmiy xulosalar berish imkoni paydo boʻlmoqda. Bu
jarayon, shuningdek, turk xalqlarining umumiy maʼnaviy-merosiy bogʻliqligini yoritish, milliy
anʼanalarni asrab-avaylash va rivojlantirish, ekoetnolingvistik tadqiqotlarni kengaytirish
yoʻlida ulkan ahamiyat kasb etadi.
7
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mahmud Qoshgʻariy.Devonu lugʻotit turk : 3 jildli nashr / nashrga tayyorlovchi va izohlar
muallifi … – Toshkent : Fan, 1960–1963. – 520 b.
2.
В. В. Радлов.Опыт словаря тюркских наречий: v 4 t. – Санкт-Петербург: Тип.
Императорской Академии наук, 1893–1911. – Т. 1–4.
3.
САМОИЛОВИЧ, А. Н.Труды по тюркологии и лингвистике / отв. ред. С. Э. Малов. –
Москва: Наука, 1977. – 432 с.
4.
СЕВОРТЯН, É. В. (Севортян, Э. В.). Этимологический словарь тюркских языков: в 7 т.
– Москва: Наука, 1974–2000. – Т. 1–7.
5.
CAFEROĞLU, A. (Ahmet Caferoğlu). Türk dili tarihi: monografiya – İstanbul: Enderun
Kitabevi, 1970. – 316 s.
6.
TUNA, O. N. (Osman Nedim Tuna). Altay Dilleri Araştırmaları: maqolalar toʻplami –
Ankara: Türk Dil Kurumu (TDK), 1952. – 201 s.
