24
O‘PKANING FUNKSIONAL BIRLIGI
Akbaraliyeva Sarvinoz
EMU university Davolash ishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636858
O‘pka inson organizmidagi asosiy nafas olish organi bo‘lib, hayot uchun zarur bo‘lgan
kislorodni tashqi muhitdan qabul qilish va karbonat angidrid gazini chiqarib yuborish
vazifasini bajaradi. Nafas olish tizimi orqali organizm ichki muhitining gaz tarkibi muvozanatda
saqlanadi, bu esa to‘qimalarda normal metabolik jarayonlar davom etishi uchun asos yaratadi.
O‘pka ikki bo‘lakdan iborat: o‘ng va chap o‘pka. O‘ng o‘pka uchta bo‘lakdan (yuqori, o‘rta,
pastki), chap o‘pka esa yurakning joylashuvi sababli faqat ikkita bo‘lakdan (yuqori va pastki)
iboratdir. O‘pkalar ko‘krak qafasida joylashgan bo‘lib, ularni plevra qavati o‘rab turadi.
O‘pkaning asosiy funksional birligi alveola hisoblanadi. Alveolalar — o‘pka ichida
joylashgan, havo bilan to‘lgan, nihoyatda mayda va nozik devorli pufakchalardir. Ular nafas
olish jarayonida havo bilan to‘ldiriladi va aynan shu joyda gaz almashinuvi sodir bo‘ladi. Har
bir o‘pkada taxminan 300–500 millionta alveola mavjud bo‘lib, ularning umumiy sirt maydoni
70–100 kvadrat metrni tashkil etadi. Bu sirt orqali kislorod qon tarkibiga so‘riladi, karbonat
angidrid esa chiqib ketadi.
Alveolalarning devorlari bir qatlam yassi epiteliy hujayralaridan tashkil topgan bo‘lib,
ular juda yupqa va kapillyarlar bilan zich o‘ralgan. Bu holat gazlarning diffuziya yo‘li bilan tez
va samarali almashinuviga imkon yaratadi. Alveola va qon orasida faqat ikkita nozik qatlam —
alveolyar epiteliy va kapillyar endoteliy mavjud bo‘lib, ularning o‘rtasida deyarli to‘siq yo‘q. Shu
sababli gazlar (kislorod va karbonat angidrid) osongina bir muhitdan ikkinchisiga o‘ta oladi.
Nafas olish jarayoni ikki asosiy bosqichdan iborat: inspirasiyа (nafas olish) va ekspirasiyа
(nafas chiqarish). Nafas olayotganda diafragma pastga tushadi, qovurg‘alar ko‘tariladi va
ko‘krak qafasi hajmi ortadi. Shu natijada o‘pka ichiga havo tortiladi. Nafas chiqarishda esa
diafragma va qovurg‘a mushaklari bo‘shashadi, o‘pka hajmi kichrayadi va karbonat angidrid
tashqi muhitga chiqariladi.
Alveolalar gaz almashinuvi jarayonining markazi bo‘lishi bilan birga, ba’zi muhim himoya
funksiyalarini ham bajaradi. Masalan, alveolyar yuzada surfaktant deb ataluvchi moddalar
bo‘ladi. Surfaktant alveola devorlarining yopishib qolishining oldini oladi va ularning
elastikligini saqlaydi. Bu modda yetarli darajada ishlab chiqarilmasa (masalan, muddatidan
oldin tug‘ilgan chaqaloqlarda), nafas olish qiyinlashadi va sun’iy nafas berish zarur bo‘ladi.
O‘pkaning sog‘lom faoliyati yurak-qon tomir tizimi bilan bevosita bog‘liq. Alveolalarda gaz
almashinuvi faqatgina yaxshi qon aylanishi mavjud bo‘lgandagina to‘laqonli bo‘ladi.
Shuningdek, o‘pka nafaqat gaz almashinuvi balki, organizmni begona zarrachalardan tozalash
(makrofaglar orqali), qon pH darajasini saqlash (karbonat kislotasi va vodorod ionlari orqali),
va ayrim moddalarni (masalan, angiotenzin I dan angiotenzin II ga aylanishi) biokimyoviy
o‘zgartirish kabi vazifalarni ham bajaradi.
O‘pka to‘qimalarining zararlanishi yoki alveolalarning yetarli faoliyat ko‘rsatmasligi turli
kasalliklarga olib keladi. Masalan, pnevmoniya (o‘pka yallig‘lanishi), emfizema (alveola
devorlarining yemirilishi), o‘pka fibrozlari va surunkali obstruktiv o‘pka kasalliklari (SO‘OK)
nafas olish funksiyasini izdan chiqaradi. Bunday holatlarda organizmda kislorod
yetishmovchiligi yuzaga keladi va bu butun tananing faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
25
O‘pka salomatligini saqlash uchun chekishdan voz kechish, ekologik ifloslanishlardan
saqlanish, jismoniy faollikni me’yorda ushlab turish va infeksiyalardan himoyalanish zarur.
Ayniqsa, havoning sifatli va kislorodga boy bo‘lishi o‘pka faoliyatida hal qiluvchi ahamiyatga
ega.
Xulosa qilib aytganda, o‘pkaning funksional birligi — alveola, organizmda gaz
almashinuvi jarayonining markazidir. Alveolalarning o‘ziga xos mikrostrukturasini va ularning
kapillyarlar bilan bog‘liqligini tushunish nafas olish fiziologiyasi va o‘pka kasalliklarining
mohiyatini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘pka sog‘lom bo‘lsa, butun tananing
hujayralari kislorod bilan ta’minlanadi va bu organizmning normal ishlashini ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov A.A., To‘laganov S.T. Odam anatomiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
2.
Qodirov A.Q., Mirzayev M.M. Odam fiziologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi nashriyoti, 2020.
3.
Hall J.E., Guyton A.C. Textbook of Medical Physiology. – 14th Edition. – Elsevier, 2021.
4.
Tortora G.J., Derrickson B.H. Principles of Anatomy and Physiology. – 15th Edition. –
Wiley, 2017.
5.
Пальцев М.Ю., Афанасьев В.В. Анатомия человека. – М.: Медицина, 2018.
6.
Shermatova M., Xudoyqulova G. Fiziologiya va gigiyena asoslari. – Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2022.
7.
World Health Organization (WHO). Air pollution and lung health. – www.who.int, 2023.
8.
American Lung Association. How Lungs Work. – www.lung.org, 2023.
