7
ELEKTR O‘TKAZUVCHAN POLIMERLAR
Poziljonova Gulshoda Jaxongir qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti 1-kurs tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12261391
Annotatsiya:
Mazkur tezisda elektr o‘tkazuvchan polimerlar haqida ilmiy-tahliliy fikr-
mulohazalar yuritilinadi.
Kalit so‘zlar:
Elektr o‘tkazish, polimer, elektronika, supero‘tkazuvchilar, polimerlar sinfiga,
PPy va PANI.
Kirish:
Supero‘tkazuvchan polimerlar XXI asr elektronikasining asosidir. Hozirgi kunda bunday
polimerlarga bo‘lgan qiziqish tobora ortib bormoqda. O‘tkazuvchan polimerlar 30 yildan ortiq
vaqt davomida tadqiqotchilarning iqtisodiy ahamiyati, yuqori barqarorligi, yengil vazni, yaxshi
ishlov berish qobilyati, korroziyaga chidamliligi va qoniqarli elektr o‘tkazuvchanligi tufayli
katta qiziqish uyg‘otdi.
Bizga ma’lumki, ko‘pgina polimerlar yaxshi izolyatsion materiallardir. Shunga qaramay,
supero‘tkazuvchilar bilan to‘ldirilgan polimerlar birinchi marta 1930 yilda toj chiqishining
oldini olish uchun ishlab chiqarilgan. Ajoyib xususiyatlarga ega bo‘lgan yangi moddalarning
ixtirosi ko‘pincha eng yangi texnologiyalarga olib keladi. O‘tkazuvchi polimerlarning o‘sishidagi
asosiy ixtiro 1960 yilda noorganik polimer polisulfat nitridining metall ekanligini kashf qilinishi
edi [1].
1976-yilda supero‘tkazuvchi polimerlarning paydo bo‘lishi o‘ziga xos xususiyatlarga ega
bo‘lgan polimerlarni ishlab chiqish uchun juda katta imkoniyatlar eshigini ochdi. 1977 yilda
poliasetilenning yuqori o‘tkazuvchanligining kashf qilinishi turli xil konyugatsiyalangan
polimerlarni sintez qilish va o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlarni rag‘batlantirdi. O‘tkazuvchan
polimerlar an’anaviy polimerlarning fizik va mehanik xususiyatlariga va metallarning o‘ziga xos
elektr xususiyatlariga ega bo‘lgan organik materiallardir. Supero‘tkazuvchan polimerlar
polimerlar sinfiga tegishli bo‘lib, ulardagi elektr o‘tkazuvchanlik xossasi polimerlarning
kimyoviy tuzilishi bilan tavsiflanadi. Bunga misol keltirib o‘tsak, polietilen polimerining asosiy
zanjirida kimyoviy bog‘lar (sp3 gibridlangan) sigma bog‘lar bilan bog‘langan. Bunday
bog‘lanishga ega bo‘lgan polimerlardagi elektronlar kam harakatchanlikka ega bo‘ladi va
materialning elektr o‘tkazuvchanligiga hissa qo‘shmaydi. Konyugirlangan polimer
materiallarida esa butunlay boshqacha. Elektr o‘tkazuvchan polimerlar sp2 gibridlangan
ugleroddan tayyorlangan doimiy hujayralar zanjiriga ega. Supero‘tkazuvchan polimerlar
energiya to‘plovchilar uchun istiqbolli elektrod materiallar (elektrokimyoviy batareyalar va
kondensatorlar), ular asosidagi elektrokatalizatorlar va biosensorlar, fotolyuminessent va
elektrlyuminessent materiallar, gaz ajratuvchi membranalar, antikorrozion qoplamalar,
elektromagnit ekranlar, mikrolitografiya uchun materiallar, elektrofotografiya va boshqalar
sifatida ilm-fan va texnologiyaning turli sohalaridagi tadqiqotchilar va muhandislarning
e’tiborini o‘ziga tortib kelmoqda.
Bunday polimer sinflarining oddiy vakillariga poliatsetilen, polipirrol, polianilin, politiofen,
poliparafenilen va bir necha ularning hosilalari kiradi (1-rasm). [2] Nisbatan oddiy usullarda
olish mumkinligidan (elektrokimyoviy va kimyoviy sintez usullarida) ko‘p sonli tadqiqotlar PPy
va PANI ga bag‘ishlangan. Bunda kimyoviy sintez elektrokimyoviy sintezga qaraganda samarali
hamda universal usuldir, chunki kimyoviy sintez usuli katta miqdorda polimer olish imkonini
8
beradi. Shuningdek, turli materiallarni o‘tkazuvchan kompozit sistemaning butun tuzilishida
qoplanishini ta’minlaydi.
1-rasm. Elektr o'tkazuvchan polimerlar.
O‘tkazuvchi polimerlar elektrostatik zaryadsizlanish (ESD), elektromagnit parazit (EMI)
ekranlash, o‘zaro bog‘lanish texnologiyalari, metallarni korroziyadan himoya qilish kabi
mikroelektronikaning barcha darajalarida va diodlar, tranzistorlar, sensorlar, biosensorlar va
aktuatorlar kabi qurilmalarda potensial qo‘llanilishi mumkin. Bundan tashqari, polimer
materiallar yengil, egiluvchan va oson qayta ishlanishi mumkin bo‘lib, ular mikro va nano
o‘lchamdagi molekulyar elektron qurilmalar uchun mos keladi. Bundan tashqari, ular yuqori
sezgirlikdagi sensorlar va biosensorlar uchun kelajakdagi imkoniyatlarni yaratib, bitta
molekulani aniqlashda qo‘llashni topdilar [3-4].
References:
1.
Kumar R., Singh S., Yadav B. C. Conducting polymers: synthesis, properties and
applications //International Advanced Research Journal in Science, Engineering and
Technology. – 2015. – Т. 2. – №. 11. – С. 110-124.
2.
Upadhyay A., Karpagam S. Movement of new direction from conjugated polymer to
semiconductor composite polymer nanofiber //Reviews in Chemical Engineering. – 2019. – Т.
35. – №. 3. – С. 351-375.
3.
Arshak K. et al. Conducting polymers and their applications to biosensors: emphasizing
on foodborne pathogen detection //IEEE Sensors journal. – 2009. – Т. 9. – №. 12. – С. 1942-
1951.
4.
F.F.Fang,H.J.Choi,andJ.Joo,“Conductingpolymer/claynanocomposites
and
their
applications,”// J. Nanosci. Nanotechnol., vol. 8, no. 4, pp. 1559–1581, 2008.
