36
BIR VA IKKI URUGʻ PALLALI OʻSIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK
TUZILISHI
Xalimjonova Muqaddasxon Kamoliddin qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14274563
Annotatsiya:
Ushbu Maqola bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklarning poyasi anatomiyasi
haqida. Unda ularning tuzilishidagi asosiy farqlar (kambiy mavjudligi, tomir to‘plamlarining
joylashuvi, ikkilamchi qalinlashuv) va o‘xshashliklar, shuningdek, ekologik va evolyutsion
ahamiyati yoritilgan.
Abstract
: The article is about the anatomy of the stems of monocotyledonous and
dicotyledonous plants. It discusses their key structural differences (presence of cambium,
arrangement of vascular bundles, secondary thickening), similarities, and their ecological and
evolutionary significance.
Аннотация:
B Статья посвящена анатомии стеблей однодольных и двудольных
растений. В ней рассматриваются их основные структурные различия (наличие камбия,
расположение сосудистых пучков, вторичное утолщение), сходства, а также
экологическое и эволюционное значение.
Kalit so’zlar:
Bir urugʻpallali o‘simliklar, Ikki urugʻpallali o‘simliklar, Poya anatomiyasi,
Ksilema va floema, Kambiy, Ikkilamchi qalinlashuv, Tomir to‘plamlari, Mexanik to‘qima, Yillik
halqalar, Ekologik ahamiyat.
Key words:
Monocotyledonous plants, Dicotyledonous plants, Stem anatomy, Xylem and
phloem, Cambium, Secondary thickening, Vascular bundles, Mechanical tissue, Annual rings,
Ecological significance.
Ключевые слова:
Однодольные растения, Двудольные растения, Анатомия
стебля, Ксилема и флоэма, Камбий, Вторичное утолщение, Сосудистые пучки,
Механическая ткань, Годовые кольца, Экологическое значение.
Bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklar poyalarining anatomik tuzilishi ularning evolyutsion
farqlari va hayotiy shakllariga bog’liq. Bir urugʻpallali oʻsimliklar, odatda, gulli o‘simliklarning
yirik guruhlaridan biri bo‘lib, birgina urugʻpallaga ega bo‘ladi. Ularning poyasining anatomik
tuzilishi quyidagicha tavsiflanadi: Poyaning tashqi qavati, bir qavatli hujayralardan iborat.
Epidermis qavati kutikula bilan qoplangan bo‘lib, namlikning bug‘lanishini kamaytiradi. Bark
qavati uncha rivojlanmagan. Ko‘pincha parenxima hujayralaridan iborat bo‘ladi. Sklerenxima
yoki kollenxima kabi mexanik to‘qimalar kam uchraydi. Tomir to‘plamlari (vaskulyar to‘qima):
Tomir to‘plamlari poyaning markaziy qismida tartibsiz joylashgan. Har bir to‘plamda ksilema
va floema mavjud, ular kambiyga ega emas. Shu sababli ikkilamchi qalinlashuv kuzatilmaydi.
Markaz odatda yaxshi rivojlanmagan yoki tomir to‘plamlari orasida parenxima hujayralari
joylashgan. Bir urugʻpallali o‘simliklarda odatda daraxtsimon tuzilma bo‘lmaydi (istislolar:
palma daraxtlari). Mexanik to‘qimalar poyaning qattiqligini ta’minlaydi. Misollar: bug‘doy,
makkajo‘xori, gulli o‘simliklarning ko‘plab vakillari. Ikki urugʻpallali oʻsimliklar ikkita
urugʻpallaga ega bo‘lib, ko‘pincha daraxt yoki buta shaklida rivojlanadi. Ularning poya
anatomiyasi murakkab va rivojlangan. Tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi qavati bir qavatli
hujayralardan iborat. Ba’zan tuklar (trixomalar) bilan qoplangan, bu o‘simlikni tashqi
shikastlanishlardan himoya qiladi. 2. Bark qavati parenxima, kollenkima va sklerenkimadan
37
tashkil topgan. Mexanik to‘qimalar poya mustahkamligini oshiradi. 3. Tomir to‘plamlari
(vaskulyar to‘qima): Tomir to‘plamlari konsentrik tartibda joylashgan. Ksilema va floema
kambiy yordamida o‘sadi, bu ikkilamchi qalinlashuvni ta’minlaydi. 4. Markaziy qism: Yaxshi
rivojlangan parenxima hujayralari mavjud. Bu qism oziq moddalar zaxirasi sifatida xizmat
qiladi [1,2].
Ikki urugʻpallali o‘simliklarning poyasi yillik halqalar hosil qiladi, bu esa daraxtning
yoshini aniqlash imkonini beradi. Mexanik to‘qimalar rivojlangan bo‘lib, daraxtsimon tuzilma
hosil qiladi. Misollar: eman, olmurut, no‘xat, gulxayri. Tomir to‘plamlarining tarkibi: Tomir
to‘plamlarida ksilema va floema o‘zaro yaqin joylashgan bo‘ladi. Ksilema odatda ikkita
bo‘linmadan iborat: metaksilema va protoksilema. Protoksilema hujayralari o‘zgarishga
uchrab, ksilem bo‘shliqlarini hosil qilishi mumkin (protoksilema kavitasiyasi) 2. Markaz va
qobiqning noaniq farqlanishi: Poyada markaz va qobiq o‘rtasida aniq chegara yo‘q. Bu o‘z
navbatida poyaning tashqi qismida mexanik mustahkamlikni oshiradi.3. Kambiy yo‘qligi va
ikkilamchi qalinlashuvning kuzatilmasligi: Bir urugʻpallali o‘simliklarda kambiy bo‘lmagani
uchun poya ikkilamchi qalinlashmaydi. Shu sababdan bu guruhdagi o‘simliklarning ko‘pi
o'tsimon yoki palma kabi serapoya o‘simliklardir. 4. Ko‘paytiruvchi to‘qimalar: O‘simlik
o‘sishining asosiy qismi apikal meristemalar tomonidan amalga oshiriladi. Interkalary (oraliq)
meristemalar ham poya uzunligini oshiradi. Ikki urugʻpallali oʻsimliklarning poya
anatomiyasidagi qo‘shimcha xususiyatlar 1. Tomir to‘plamlarining strukturalari: Tomir
to‘plamlari konsentrik joylashadi, ya’ni ksilema ichki, floema esa tashqi qismda bo‘ladi. Ksilema
va floema o‘rtasida kambiy qavati mavjud bo‘lib, u bo‘linib yangi hujayralar hosil qiladi. 2.
Ikkilamchi qalinlashuv va yillik halqalar: Ikki urugʻpallali o‘simliklar kambiy yordamida
ikkilamchi o‘simta hosil qiladi. Ksilema ichki tomondan, floema tashqi tomondan o‘sadi. Har yili
yangi o‘simta hosil bo‘lgani uchun daraxtlarda yillik halqalar ko‘rinadi. Bu halqalar o‘simlikning
yoshini aniqlashga yordam beradi. 3. Mexanik to‘qimalarning rivojlanishi: Kollenkima va
sklerenkima kabi mexanik to‘qimalar poyaning mustahkamligini ta’minlaydi. Kollenkima yosh
poyada, sklerenkima esa yoshi o‘tgan poyada ustunlik qiladi [1,3].
Barg va peridermning rivojlanishi: Ikki urugʻpallali o‘simliklarda po‘stloq (bark)
rivojlangan bo‘ladi. Po‘stloq tarkibiga floema va periderm kiradi. Peridermning asosiy tarkibiy
qismlari: felogen (mantar kambiyi), feloderm, va fellem (mantar qavati). Ekologik va
evolyutsion ahamiyati. 1. Moslashuvchanlik: Bir urugʻpallali o‘simliklar odatda tez rivojlanishga
moslashgan. Ular qalinlashmaydi, shuning uchun tez o‘suvchi o‘tlar yoki palma kabi turlarga
ega. Ikki urugʻpallali o‘simliklar esa ko‘proq resurslarni yig‘ib, uzoq muddat yashashga
moslashgan. Daraxtlar va butalar buni yaxshi namoyon qiladi. 2. Yashash joylariga moslashuv:
Bir urugʻpallali o‘simliklar nam va ochiq hududlarga moslashgan. Ko‘pincha ular tuproqni tez
egallaydi. Ikki urugʻpallali o‘simliklar quruq, sovuq yoki o‘rmonli hududlarda hayot kechirishga
qodir. 3. Oziq moddalar tashilishi: Bir urugʻpallali o‘simliklarda floema va ksilema orasidagi
masofa qisqa bo‘lib, oziq moddalar va suvning tez tashilishini ta’minlaydi. Ikki urugʻpallali
o‘simliklarda esa yaxshi rivojlangan ksilema va floema uzoq masofalarga resurslar yetkazadi.
Bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklarning poyasi anatomiyasi o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, bu
ularning ekologik rolini, evolyutsion ahamiyatini va yashash strategiyasini belgilaydi. Bir
urugʻpallalilar tez o‘suvchi va ko‘payuvchi o‘simliklar uchun moslashgan, ikki urugʻpallalilar esa
kuchli mexanik tuzilma va uzoq yashash strategiyasiga ega. Bu farqlar ularning xilma-xilligi va
ko‘p turdagi ekotizimlarda muvaffaqiyatli yashashiga imkon yaratadi [2,4].
38
Bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklar poyasining o‘ziga xosligi: Ikki guruh o‘simliklarning
anatomik tuzilishi va hayotiy funksiyalari biologik xilma-xillikni ta'minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Ularning ayrim xususiyatlari quyidagicha davom ettiriladi: 1. Mexanik to‘qimalarning
roli: Bir urugʻpallalilarda poya ichidagi mexanik mustahkamlik ko‘proq sklerenkima tolalari
bilan ta'minlanadi. Bu tolalar tomir to‘plamlari atrofida joylashadi va tashqi zarbalardan
himoya qiladi. Mexanik to‘qimalar kollenkima kabi elastik emas, shuning uchun poya mo‘rtroq
bo‘lishi mumkin. 2. Ildiz va poya o‘rtasidagi aloqadorlik: Bir urugʻpallalilarning poyasi va ildizi
o‘rtasida kuchli uzviylik mavjud emas. Ildizlar asosan tolali bo‘lib, birlamchi tuzilishga ega. Poya
va ildizdagi tomir to‘plamlarining joylashuvi o‘xshash: tartibsiz yoki yoyilgan holatda. 3. Iqlim
va ekotizimga moslashuv: Bu guruh o‘simliklari tez o‘suvchi bo‘lgani uchun namlik va issiq
iqlim sharoitlarida keng tarqalgan. Masalan, sholi, makkajo‘xori, bambuk. Bir urugʻpallali
o‘simliklar yirik o‘lchamdagi tomir to‘plamlarining mavjudligi tufayli suvni tez tashish
imkoniga ega. Ksilema va floema o‘rtasidagi kambiy faoliyati: Kambiy hujayralari faol bo‘linish
orqali ikkilamchi ksilema (yog‘och) va ikkilamchi floema hosil qiladi. Ikkilamchi ksilema yillik
halqalar shaklida ko‘rinadi, bu daraxtlarning uzoq yashashini ta'minlaydi. Ksilema ichida
traxeyalar va traxeidlarning yaxshi rivojlanishi suv tashish jarayonini yuqori darajada samarali
qiladi. 2. Poyaning qalinlashuvi va kuchayishi: Ikkilamchi qalinlashuv tufayli ikki urugʻpallali
o‘simliklarda poyalar katta mexanik kuchga ega bo‘ladi. Po‘stloq va yog‘och qatlamlarining
rivojlanishi o‘simlikni zararlanishdan va qurishdan himoya qiladi. 3. Ildiz va poya o‘rtasidagi
kuchli uzviylik: Ikki urugʻpallalilarning ildizlari chuqur va yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Bu
poyaning mustahkamligi va suvni chuqur qatlamlardan olishiga imkon beradi. 4. Hayotiy sikl
va o‘sish shakllari: Ikki urugʻpallali o‘simliklar ko‘pincha uzoq yashovchi bo‘lib, ko‘p yillik
daraxtlar va butalar shaklida uchraydi. Daraxtlardagi yog‘och qavati har yili qalinlashadi va
yangi qatlamlar qo‘shilib, daraxtni qalinlashtiradi. Tuzilishdagi umumiy o‘xshashlik va farqlar:
Biologik va xo‘jalik ahamiyati 1. Bir urugʻpallali o‘simliklar: Bir urugʻpallalilar g‘alla ekinlari,
qamish va o‘t-o‘lanlar shaklida inson hayotida katta rol o‘ynaydi. Sholi, bug‘doy, makkajo‘xori
va banan kabi o‘simliklar qishloq xo‘jaligi uchun muhim. 2. Ikki urugʻpallalilar daraxt va butalar
shaklida yog‘och, meva va boshqa tabiiy resurslarni ta’minlaydi. Misol: eman, qarag‘ay, uzum,
yong‘oq [1,3,4].
Xulosa:
Bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklarning poyasi anatomiyasi o‘ziga xos tuzilishga
ega bo‘lib, bu ularning ekologik rolini, evolyutsion ahamiyatini va yashash strategiyasini
belgilaydi. Bir urugʻpallalilar tez o‘suvchi va ko‘payuvchi o‘simliklar uchun moslashgan, ikki
urugʻpallalilar esa kuchli mexanik tuzilma va uzoq yashash strategiyasiga ega. Bu farqlar
ularning xilma-xilligi va ko‘p turdagi ekotizimlarda muvaffaqiyatli yashashiga imkon yaratadi.
Bir va ikki urugʻpallali o‘simliklar poyasining anatomik tuzilishi o‘ziga xos va ularga turli
ekologik sharoitlarda yashashga imkon beradi. Bir urugʻpallali o‘simliklar o‘tloqli ekotizimlarda
tez o‘sish uchun moslashgan bo‘lsa, ikki urugʻpallali o‘simliklar uzoq muddatli yashashni
ta'minlaydigan qalin poya va mustahkam mexanik tuzilishga ega. Shu tufayli, har ikkala guruh
ham ekotizimlarning barqarorligi va biologik xilma-xillikni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
References:
1.
O’.E.Xo’janazarov, X.Mavlonov, J.S.Sadinov. “Botanika o’simliklar sistematikasi” Toshkent
“Innovatsiya-Ziyo” 2022.
39
2.
O’.Pratov, A.S.To’xtayev, F.O’.Azimova, I.Z.Saparboyev, M.T. Umaraliyeva. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
M.I.Ikromov, X.N.Normurodov, A.S.Yuldashev. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
S.Mustafayev, O’.Ahmedov. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006.
