61
BAKTERIYALARNING SISTEMATIKASI, TUZILISHI, TARQALISHI VA
AHAMIYATI
Boykhonova Hilola Dinmuhammadalihon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 203-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14504442
Abstract:
This thesis provides a detailed explanation of the systematics, structure,
distribution, and significance of bacteria. Bacteria are prokaryotic organisms, and their
various groups, habitats, and ecological roles play an important part in the ecosystem.
Аннотация:
Данная работа подробно освещает систематику, структуру,
распространение и значение бактерий. Бактерии — это прокариотические организмы,
и их различные группы, места обитания и экологическая роль играют важную роль в
экосистемах.
Key words:
bacteria, systematics, structure, distribution, ecological role, prokaryotic
organisms, nitrogen fixation, biotechnology, microbiome, antibiotic resistance.
Ключевые слова:
бактерии, систематика, структура, распространение,
экологическая роль, прокариотические организмы, азотфиксирование, биотехнология,
микробиом, антибиотикорезистентность.
Bakteriyalar – bu mikroskop ostida ko‘rinadigan, bir hujayrali, oddiy tuzilishga ega
organizmlar bo‘lib, prokaryotlar guruhiga kiradi. Ular biosferaning deyarli barcha joylarida,
jumladan, tuproq, suv, atmosfera va hatto ekstremal sharoitlarda ham uchraydi. Bakteriyalar
biologik tasniflashda prokaryotlar domeniga kiradi va ikkita asosiy guruhga bo‘linadi: Arxeya
– ekstremal sharoitlarda yashovchi bakteriyalarga o‘xshash organizmlar. Ular o‘ziga xos
metabolizmga va genetik xususiyatlarga ega. Eubakteriyalar (haqiqiy bakteriyalar) –
ko‘pchilik bakteriyalar shu guruhga kiradi. Eubakteriyalarni sistematikasiga qarab
quyidagilarga bo‘lish mumkin: 1. Gramm musbat bakteriyalar: Masalan, Staphylococcus,
Streptococcus. 2. Gramm manfiy bakteriyalar: Masalan, Escherichia coli, Salmonella. 3.
Spirillalar: Spiral shakldagi bakteriyalar, masalan, Treponema pallidum. 4. Ko‘ksimon
bakteriyalar: Masalan, Mycobacterium tuberculosis. 5. Aktinomitsetlar: Ko‘pincha
zamburug‘ga o‘xshash xususiyatlarga ega, masalan, Streptomyces. 2. Bakteriyalarning
tuzilishi: Bakteriyalar prokaryotik hujayra tuzilmasiga ega bo‘lib, ular odatda quyidagi
qismlardan iborat: Hujayra devori: Peptidoglikan moddasidan tashkil topgan va shaklni
saqlaydi. Plazmatik membrana: Moddalar almashinuvini boshqaradi. Sitoplazma: Hujayra
organellalari va DNK joylashgan suyuqlik. Nukleoid: Hujayraning genetik materiali (bir
zanjirli halqasimon DNK). Ribosomalar: Oqsil sintezida ishtirok etadi. Flagella (qamchi):
Harakatlanishga xizmat qiladi. Fimbriyalar yoki piluslar: Yopishish yoki genetik material
almashish uchun ishlatiladi. 3.Bakteriyalar Yer sharining barcha muhitlarida uchraydi:
Tuproqda: Organik moddalarni parchalashda va unumdorlikni oshirishda ishtirok etadi. Suv
havzalari: Suvning o‘z-o‘zini tozalash jarayonida qatnashadi. Atmosferada: Bulut hosil qilish
va yog‘ingarchilikni qo‘zg‘atishga yordam beradi. Organizmlarda: Odamlar, hayvonlar va
o‘simliklarning ichki va tashqi muhitida yashaydi.
Bakteriyalar ekstremal muhitlarda ham uchraydi, masalan: Issiq geotermal buloqlarda
(Thermophiles). Tuzli ko‘llarda (Halophiles). Muzli hududlarda (Psychrophiles). Kislotali yoki
gidroksidli sharoitlarda (Acidophiles va Alkaliphiles). 4. Bakteriyalarning ijobiy ahamiyati: 1.
62
Tabiatda modda aylanishi: Azot fiksatsiyasi (Rhizobium). Organik moddalarni parchalanishi
(saprotrof bakteriyalar). 2. Ovqat sanoati: Sut mahsulotlari (masalan, yogurt va pishloq ishlab
chiqarishda Lactobacillus ishlatiladi). 3. Dori-darmon ishlab chiqarish: Antibiotiklar
(Streptomyces turlari). Vitaminlar (masalan, B12 vitamini). 4. Biotexnologiya va gen
muhandisligi: Genetik modifikatsiyalangan bakteriyalar insulin ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
5. Atrof-muhitni tozalash: Bioremediasiya (neftni parchalovchi bakteriyalar). Salbiy
ahamiyati: 1. Kasallik qo‘zg‘atuvchilar: Odamlarda: Vabo (Vibrio cholerae), sil
(Mycobacterium tuberculosis). Hayvonlarda: Brutsellyoz (Brucella). O‘simliklarda: Barg
kuyishi, ildiz chirishi. 2. Oziq-ovqat buzilishi: Masalan, botulizm bakteriyalari (Clostridium
botulinum). 3. Atrof-muhitni ifloslantirish: Suvda nojo‘ya bakteriyalarning ko‘payishi.
Bakteriyalarning ekologik roli. Bakteriyalar tabiatning o‘z-o‘zini boshqarish va modda
almashinuv jarayonlarida muhim ahamiyatga ega: 1. Uglerod aylanishida: Organik moddalarni
parchalash orqali karbonat angidridni ajratib chiqaradi. Fotosintezchi bakteriyalar (masalan,
siyanobakteriyalar) atmosferaga kislorod chiqaradi. 2. Azot aylanishida: Azot fiksatsiyasi
(tuproq bakteriyalari Rhizobium, Azotobacter). Azot birikmalarining denitrifikatsiyasi
(Pseudomonas denitrificans). 3. Fosfor va oltingugurt aylanishida: Fosfat va sulfat
moddalarini organik moddalarga aylantirishda qatnashadi. 4. Mutualizm va simbioz: Masalan,
o‘simlik ildiz nodulalaridagi azotni bog‘lovchi bakteriyalar. 5. Odam ichak mikroflorasidagi
foydali bakteriyalar (masalan, Lactobacillus va Bifidobacterium). 6. Zamonaviy tadqiqotlarda
bakteriyalar:
Bakteriyalarni o‘rganish zamonaviy fan va texnologiyalarda muhim o‘rin tutadi: 1.
Genetik modifikatsiya: Bakteriyalar genetik manipulyatsiya uchun qulay model bo‘lib,
CRISPR-Cas9 texnologiyasida asos sifatida foydalaniladi. Rekombinant DNK texnologiyasi
yordamida bakteriyalar insulin, o‘sish gormonlari va boshqa farmatsevtik moddalarning
manbai bo‘lib xizmat qiladi. 2. Mikrobiom tadqiqotlari: Inson mikrobiomi sog‘liqni saqlash va
kasalliklarning oldini olish uchun muhim tadqiqot yo‘nalishi hisoblanadi. Ichak mikroflorasi
ovqat hazm qilish, immunitetni mustahkamlash va ruhiy holatga ta’sir qiladi. 3. Ekstremofil
bakteriyalar: Ekstremal sharoitlarda yashovchi bakteriyalar yangi enzim va biotexnologik
mahsulotlar yaratishda ishlatiladi. Masalan, gidrotermal buloqlardagi Thermus aquaticus
bakteriyasidan PCR texnologiyasida qo‘llaniladigan Taq polimeraza fermenti olinadi. 7.
Bakteriyalarning muammoli jihatlari va qarshi kurash usullari. Muammo: Ba'zi bakteriyalar,
masalan, Staphylococcus aureus (MRSA) va Mycobacterium tuberculosis, antibiotiklarga
chidamli bo‘lib qolmoqda. Yechimlar: Yangi antibiotik turlarini kashf qilish. Bakteriofaglarni
(bakteriyalarni yo‘q qiluvchi viruslar) ishlatish. Probiyotik va prebiotiklardan foydalanish
orqali mikroflorani boshqarish. Biologik xavfsizlik: Ba'zi bakteriyalar biologik qurol sifatida
ishlatilishi mumkin, masalan, Bacillus anthracis (sibir yarasi). Bu turdagi xavf-xatarlarni
nazorat qilish uchun maxsus tadqiqot markazlari va xavfsizlik choralarini kuchaytirish talab
qilinadi. 8. Kelajakdagi istiqbollar; Bakteriyalarni o‘rganish va ulardan foydalanish kelajakda
quyidagi sohalarni rivojlantirishga xizmat qiladi: 1. Tibbiyot: Antibiotiklarning yangi avlodini
yaratish. Mikrobiom manipulyatsiyasi orqali individual terapiyalar ishlab chiqish. 2. Atrof-
muhitni muhofaza qilish: Bioplastiklar ishlab chiqaruvchi bakteriyalarni kengaytirish.
Ekologik toza o‘g‘it va pestitsidlar yaratish. 3. Energiya ishlab chiqarish: Biogaz ishlab
chiqarishda metanogen bakteriyalarni qo‘llash. Mikrob yoqilg‘isi xujayralari orqali energiya
olish. 4. Kosmik tadqiqotlar: Ekstremal muhitda yashovchi bakteriyalar boshqa sayyoralar
63
hayotini o‘rganishda model sifatida ishlatiladi. O‘simlik o‘stirish uchun bakteriyalardan
foydalanish imkoniyati Mars va boshqa sayyoralarni o‘zlashtirish uchun ahamiyatlidir.
Xulosa:
Bakteriyalar hayotning asosiy qismidir va ular tirik organizmlarning
rivojlanishidan tortib, ekologik tizimlar barqarorligigacha muhim rol o‘ynaydi. Ularga
nisbatan chuqurroq tadqiqotlar nafaqat biologiya, balki texnologiya, tibbiyot va atrof-muhitni
muhofaza qilish sohalarida yangi imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, bakteriyalarning
salbiy ta’sirini kamaytirish va ulardan samarali foydalanish uchun insoniyatning ularga
bo‘lgan bilim darajasi doimiy ravishda oshirib borilishi kerak.
References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 20066
