37
O`RTA OSIYO UMURTQALILAR (VERTEBRATA) FAUNASINING BIOLOGIK
XILMA – XILLIGI VA ZOOGEOGRAFIYASI
Abduqahhorova Saidaxon Azizbek qizi
Abdulazizova Mastura Avazjon qizi
ADPI Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo`nalishi talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14437375
Annotatsiya:
Oʻrta Osiyo umurtqalilar faunasining biologik xilma-xilligi va
zoogeografiyasi mavzusidagi maqolada ushbu mintaqada yashovchi umurtqali hayvonlarning
tuzilishi, hayot tarzi, tabiatda tarqalishi, turlari va biologik xilma-xilligi haqida batafsil
maʼlumotlar keltirilgan. Bu mintaqa o`zining turli xil tabiiy sharoitlari bilan va iqlimi bilan
ko`plab umurtqali hayvonlar uchun yashash joyi hisoblanadi
.
Annotation:
The article on biodiversity and zoogeography of the Central Asian
vertebrate fauna provides detailed information on the structure, lifestyle, distribution in
nature, species and biodiversity of vertebrates living in the region. This region is a habitat for
many vertebrates with its diverse natural conditions and climate.
Аннотация:
В статье о биоразнообразии и зоогеографии фауны позвоночных
Средней Азии дается подробная информация о строении,образе жизни,
распространении в природе, видах и биоразнообразии позвоночных животных,
населяющих этот регион. Этот регион с его разнообразными природными условиями и
климатом является средой обитания для многих позвоночных.
Kalit so`zlar
: O`rta osiyo faunasi, zoogeografiya, biologik xilma-xillik, umurtqali
hayvonlar, sudralib yuruvchilar, qushlar, baliq turlari, sutemizuvchilar, zoogeografik
hududlar, cho`l hayvonlari, tog`li hudud faunasi, daryo va ko`l hayvonot dunyosi, tabiiy
lanshaftlar, ekologik o`zgarishlar.
Keywords:
Central Asian fauna, zoogeography, biodiversity, vertebrates, reptiles,birds,
fish species, mammals, zoogeographic regions, desert animals, montane area fauna, River and
Lake fauna, natural lanshafts, ecological changes.
Ключевые слова:
фауна Средней Азии, зоогеография, биоразнообразие,
позвоночные, рептилии, птицы, виды рыб, млекопитающие, зоогеографические
районы, животные пустынь, фауна горных районов, речная и Озерная фауна,
природные ландшафты,экологические изменения.
Umurtqalilar inson hayoti va faoliyatida katta ahamiyatga ega. Yovvoyi umurtqali
hayvonlar go`shti, terisi, mo`ynasi, yog`i uchun va boshqa maqsadlarda ovlanadi. Yovvoyi
umurtqali hayvonlardan uy hayvonlari zotlarini yaxshilash, mahsuldor hayvonlar zotlarini
chiqarishda foydalaniladi. Shuning uchun noyob va yo`qolib borayotgan umurtqali hayvonlar
turlarini muhofaza qilish orqali ularni saqlab qolish emg dolzarb muammolardan biri
hisoblanadi. Oʻrta Osiyo umurtqalilar faunasi oʻzining boy biologik xilma-xilligi va oʻziga xos
zoogeografik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu mintaqa turli tabiiy sharoitlar va
landshaftlarga ega boʻlib, bu yerda koʻplab umurtqali hayvonlar turlari yashaydi.
Biologik xilma-xillik:Oʻrta Osiyoda umurtqalilar quyidagi sinflarga mansub:Baliqlar
(Pisces): Mintaqaning daryo va koʻllarida turli xil baliq turlari uchraydi. Ular orasida yovvoyi
va suvda yashovchi boshqa umurtqalilar ham bor. Amfibiyalar (Amphibia): Suvda va
quruqlikda yashovchi bu hayvonlar asosan nam joylarda tarqalgan.Sudralib yuruvchilar
38
(Reptilia): Choʻl va togʻli hududlarda ilonlar, kaltakesaklar va toshbaqalar keng
tarqalgan.Qushlar (Aves): Mintaqada koʻplab koʻchib yuruvchi va doimiy yashovchi qush
turlari mavjud, jumladan migratsiya qiluvchi qushlar ham bor. Ular orasida qizil qush, qora
qush va turli xil suv qushlari ham mavjud. Sut emizuvchilar: Boʻrilar, tulkilar mamontlar,
yovvoyi cho'chqalar, qizil tulkilar, quyonlar, kemiruvchilar va boshqa sut emizuvchi hayvonlar
Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan.
Zoogeografik xususiyatlari: Oʻrta Osiyo Palearktika zoogeografik viloyatiga kiradi. Bu
hududda turli landshaftlar mavjud boʻlib, har biri oʻziga xos hayvonot dunyosiga ega:Choʻl va
yarim choʻl zonalari: Bu hududlarda sudralib yuruvchilar, kemiruvchilar va baʼzi yirtqich sut
emizuvchilar keng tarqalgan.Togʻli hududlar: Togʻli hududlarda yovvoyi qoʻylar, echkilar,
burgutlar va boshqa yirtqich qushlar yashaydi .Daryo vodiylari va koʻllar: Bu joylarda suv
qushlari, baliqlar va amfibiyalar koʻp uchraydi. Oʻrta Osiyo umurtqalilar faunasi mintaqaning
ekologik sharoitlari va geografik oʻziga xosliklari bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, bu yerda
yashovchi hayvonlar turlari oʻziga xos biologik xilma-xillik va zoogeografik tarqalishga ega.
Qoʻshimcha maʼlumotlar: Oʻrta Osiyo hududining atmosfera sirkulyasiyasida arktika, moʻtadil
va tropik havo oqimlari ishtirok etadi. Bu yerlarda yilning sovuq fasllarida moʻtadil mintaqa
kontinental havo massalari ustunlik qiladi va, ayniqsa, siklon faoliyati jadallik bilan
rivojlanadi. Bu esa qish faslining juda oʻzgaruvchan, odatda, seryomgʻir va koʻpincha sovuq
boʻlishiga olib keladi. Yilning issiq davrlarida esa Turon pasttekisligidagi choʻlning juda qizib
ketishi tufayli past bosimli havo qatlami vujudga keladi, bu esa issiq va quruq ob-havoga olib
keladi. Mintaqaning iqlim va landshaftlarining xilma-xilligi umurtqalilar faunasining boy va
rang-barang boʻlishiga sabab boʻlgan. Bu esa oʻz navbatida Oʻrta Osiyoning biologik xilma-
xilligini saqlash va oʻrganishning muhimligini taʼkidlaydi. O`rta Osiyo mintaqasi o`zining turli
xil tabiiy sharoitlari va iqlim sharoitlari bilan ko`plab umurtqali hayvonlar uchun yashash joyi
hisoblanadi. Geografik joylashuvi: O'rta Osiyo, asosan, Qozog'iston, O'zbekiston,
Turkmaniston, Qirg'iziston va Tojikistonni o'z ichiga oladi. Bu mintaqa tog'lar, cho'llar,
dashtlar va suv havzalari kabi turli xil landshaftlarga ega. Iqlim sharoitlari: Mintaqada quruq
va yarim quruq iqlim hukm suradi, bu esa umurtqalilar faunasining xilma-xilligiga ta'sir qiladi.
Iqlim sharoitlari hayvonlarning yashash joylari va ularning tarqalishiga ta'sir ko'rsatadi.
Ekologik muhitlar: O'rta Osiyoda turli xil ekologik muhitlar mavjud, masalan, cho'l, dasht, tog'
va suv havzalari. Har bir muhitda o'ziga xos umurtqali hayvonlar mavjud bo'lib, ular o'z
muhitlariga moslashgan. Zoogeografik hududlar: O'rta Osiyo umurtqalilar faunasini
o'rganishda zoogeografik hududlar muhim ahamiyatga ega. Bu hududlar hayvonlarning
tarqalishi va ularning evolyutsiyasini tushunishga yordam beradi. Inson ta'siri: O'rta Osiyoda
inson faoliyati, masalan, qishloq xo'jaligi, sanoat va shaharsozlik, umurtqalilar faunasiga ta'sir
ko'rsatmoqda. Bu esa ba'zi turlarning yo'qolishiga yoki kamayishiga olib kelishi mumkin.
Xulosa
: O`rta Osiyo umurtqalilar faunasi mintaqaning tabiiy landshaftlari, iqlim
sharoitlari va ekologik xususiyatlariga moslashgan boy va xilma- xil hayvon turlarini o`z ichiga
oladi. Baliqlardan tortib sutemizuvchilargacha bo`lgan umurtqali hayvonlar bu hududning
daryo vodiylari, cho`l, yarim cho`l va tog`li hududlarida keng tarqalgan. Mintaqaning
Palearktika zoogeografik mintaqasiga mansubligi, tabiiy boyliklarning muhofazasi va faunani
ilmiy jihatdan o`rganish zarurligini bildiradi. Umurtqalilar faunasining zoogeografiyasi O'rta
Osiyo mintaqasida biologik xilma-xillikni saqlash va muhofaza qilish uchun muhimdir.
39
References:
1.
S.Dadayev, K. Saparov, “ Umurtqalilar zoologiyasi” Toshkent “TURON-IQBOL” 2019.
2.
S.P. Naumov Umurtqali hayvonlar zoologiyasi.
3.
S. Dadayev, O. Mavlonov “Zoologiya” Toshkent “IQTISOD -MOLIYA” 2008.
4.
S. Dadayev, Q Saparov. Zoologiya. Xordalilar. Toshkent “IQTISOD MOLIYA” 2009
